Uzbekistan jest najludniejszym krajem Azji Środkowej (ponad 45% ludności regionu)[4], a po gwałtownym spadku liczby ludnościUkrainy stał się w 2023 r. drugim po Rosji najludniejszym krajem powstałym po rozpadzieZSRR[5].
Uzbekistan leży wAzji Środkowej między dwiema wielkimi rzekami –Amu-darią iSyr-darią. Powierzchnia w większości równinna. Około 20% powierzchni kraju stanowią góry i przedgórza. Na wschodzie i północnym wschodzie kraju leżąGóry Ałajskie iTienszan, gdzie znajduje się najwyższy szczyt kraju –Hazrat Sulton, osiągający wysokość 4634 mn.p.m. Między nimi leży urodzajna, nawadnianaKotlina Fergańska, której część należy do Uzbekistanu. Środkową część kraju zajmujeNizina Turańska z rozległą pustyniąKyzył-kum, na której terenami osadniczymi są nieliczne oazy i doliny rzek Syr-darii,Zarafszanu,Kaszka-darii i Amu-darii. Zachodni skraj zajmuje równie pustynny płaskowyżUstiurt. Do Uzbekistanu należy południowa część dawnegoJeziora Aralskiego.
Klimat kontynentalny skrajnie suchy, z ciepłymi zimami (temperatura wahająca się w przedziale 3 do 10 °C) i gorącym, suchym latem, z temperaturami sięgającymi nawet 45 °C. Mała ilość opadów (do 200 mm na terenach równinnych), nie sprzyja rozwojowi rolnictwa, i czyni koniecznym nawadnianie pól uprawnych.
W I tysiącleciu p.n.e. terytorium dzisiejszego Uzbekistanu znajdowało się w obrębie starożytnych królestwBaktrii iSogdiany (znajdujące się w Uzbekistanie miastoSamarkanda było niegdyś centrum tego ostatniego). Od VI w. p.n.e. rządzili tutaj przedstawiciele perskiej dynastiiAchemenidów. Obszar ten został następnie podbity przezAleksandra Macedońskiego. Po jego śmierci rządzili tuSeleucydzi. Wielkiego znaczenia nabrał tzw.Jedwabny Szlak, będący swoistą linią łączności pomiędzy cywilizacjamiChin,Indii,Bliskiego Wschodu iEuropy. W połowie III wieku p.n.e. władzę objęły miejscowe rody, następnie część ziem znalazła się w imperium Kuszanów. W VIII wieku Uzbekistan dostał się pod panowanieArabów. Ich najazd doprowadził do upadku rozwijającej się od czasów Aleksandra kultury, która, odmieniona za przyczyną głębokiej islamizacji, mogła odrodzić się dopiero w IX w. W X wieku nastąpiły opuszczenie ziem przez wojska arabskie i objęcie rządów przez irańską dynastięSamanidów. W latach 1220–1221 nastąpił tragiczny w skutkach najazd wojskCzyngis-chana, który pozostawił po sobie wiele zniszczeń. Dopiero w XIV wieku Mongołowie zostali wyparci przezTimura, a terytorium obecnego Uzbekistanu wkroczyło na drogę szybkiego rozwoju. W końcu XV wieku terenem udało się zawładnąć przedstawicielom koczowniczych plemion uzbeckich, które osiedliły się międzyAmu-darią aSyr-darią ok. 1430. Poszczególnechanaty były stopniowo podbijane przezRosję carską w XIX wieku, która o wpływy na tym terenie rywalizowała zImperium brytyjskim. W 1924 powstałaUzbecka Socjalistyczna Republika Radziecka, która weszła w skład ZSRR. 31 sierpnia 1991 ogłoszona została deklaracja niepodległości. Na podstawieRezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 737 z 29 stycznia 1992 roku Uzbekistan został członkiemONZ[7].
W latach 90. w kraju wybuchło powstanie dżihadystyczne wywołane przezIslamski Ruch Uzbekistanu. Jego głównym celem było utworzenie w Uzbekistanie państwa muzułmańskiego, następnie w całejAzji Centralnej, w której miałby zostać utworzony ponadnarodowykalifat. Radykalne poglądy ruchu zdobyły poparcieAl-Kaidy[8][9][10].
Według statystyk oficjalnych (w kraju od 1989 nie przeprowadzono ani jednego spisu ludności) w 2017 rokuUzbecy stanowili 83,80% ludności kraju. Inne narodowości zamieszkujące Uzbekistan toTadżycy (4,81%),Kazachowie (2,50%),Rosjanie (2,33%),Karakałpacy (2,21%),Kirgizi (1,85%),Tatarzy (0,61%),Turkmeni (0,60%),Koreańczycy (0,55%)[11]. W 2019 roku liczba ludności w Uzbekistanie wynosiła 33 398 578 mieszkańców[12].
Uzbekistan jestunitarnąrepubliką, w której funkcjonujesystem prezydencki. Głową państwa jestPrezydent Republiki Uzbekistanu, którym od 8 września 2016 jestShavkat Mirziyoyev. Według obowiązującego prawa wyborczego prezydent jest wybierany w wyborach powszechnych na 5-letnią kadencję z możliwością jednej reelekcji, wcześniej kadencje trwały 7 lat. W ostatnich wyborach z 24 października 2021[13] Shavkat Mirziyoyev otrzymał według oficjalnych danych 80,1% głosów. Na czele rządu stoipremier, którym od 14 grudnia 2016 jestAbdulla Aripov.
Władzę ustawodawczą sprawujedwuizbowyparlament (Najwyższe Zgromadzenie,uzb.Oliy Majlis). W skład 150-osobowej izby niższej (Izba Ustawodawcza,uzb.Qonunchilik palatasi) wchodzą przedstawiciele partii:
Zachodni obserwatorzy wskazywali na naruszenia praw człowieka przez reżimIsloma Karimova. Wybory parlamentarne z 26 grudnia 2004 roku, uznane przez władze rosyjskie za przejrzyste, w pełni demokratyczne i prawidłowo zorganizowane, wywołały falę krytyki ze strony obserwatorów zachodnich, zwłaszcza tych działających z ramieniaOBWE. Zwracano uwagę m.in. na niedopuszczanie do wyborów działaczy opozycyjnych oraz całkowitą kontrolę środków przekazu przez administrację Karimova.
Karimov podejmował wszelkie możliwe środki, aby zapobiec przejęciu władzy w państwie przez skrajne organizacje islamskie. W tym celu prowadzone były działania mające na celu niszczenie aktywności tych organizacji, z prewencyjnymi aresztowaniami i brutalnymi metodami śledztwa włącznie. W 2001 roku Karimov naraził się islamskim fundamentalistom, pozwalającStanom Zjednoczonym na korzystanie z uzbeckiej przestrzeni powietrznej i obecność amerykańskich kontyngentów wojskowych służących do wsparcia działań w Afganistanie. Uzbeckie władze zastrzegły równocześnie, iż mogą to być wyłącznie oddziały pomocnicze i humanitarne, unikając w ten sposób oskarżeń o udzielenie Amerykanom bazy wypadowej do rozpoczęcia wojny napastniczej. To właśnie z terytorium Uzbekistanu Związek Radziecki napadł na Afganistan w 1979 roku. W swej polityce zagranicznej Karimov zręcznie lawirował pomiędzyRosją a Stanami Zjednoczonymi, nie dopuszczając do pełnego uzależnienia się od żadnego z nich.
Po ogłoszeniu niepodległości Republiki Uzbekistanu, zgodnie z Dekretem Prezydenta Republiki Uzbekistanu z dnia 28 stycznia 1992 r., Narodowa Spółka LotniczaUzbekistan Airways została utworzona na bazie Ministerstwa Lotnictwa Cywilnego Uzbekistanu, które podlegało jurysdykcji byłego Ministerstwa Lotnictwa Cywilnego Związku[14]. Transport lotniczy jest jednym z wiodących sektorów gospodarki Uzbekistanu, służącym rozwojowi międzynarodowych, gospodarczych, dyplomatycznych i kulturalnych więzi kraju ze światem zewnętrznym. W nowoczesny sprzęt wyposażone są lotniska wTaszkentcie,Nukusie,Samarkandzie,Bucharze,Urgenczu,Termezie,Karszy,Namanganie,Ferganie,Nawoi.Międzynarodowy Port Lotniczy w Taszkencie jest największym międzynarodowym lotniskiem w regionieAzji Środkowej. Lotniska wBucharze,Samarkandzie,Urgenczu są również lotniskami międzynarodowymi. Narodowe linie lotniczeUzbekistan Airways regularnie obsługują 20 lotów międzynarodowych. Otwarto 44 przedstawicielstwa w miastachEuropy,Ameryki,Azji Południowo-Wschodniej i krajówWNP[15]
Transport kolejowy łączą wiele miast w Uzbekistanie, a także sąsiednich byłych republik radzieckich. Ponadto po uzyskaniu niepodległości uruchomiono dwa systemy kolei dużych prędkości. We wrześniu 2011 roku Uzbekistan zainaugurował działanie pierwszego wAzji Środkowej pociągu dużych prędkości łączącegoTaszkent zSamarkandą. Nowy szybki pociąg elektryczny Talgo 250, nazwany Afrosiyob, został wyprodukowany przez PatentesTalgo S.L.[16]
Według rankinguGlobal Firepower wojska uzbeckie w 2014 roku liczyły 65 tys. żołnierzy zawodowych oraz 20 tys. rezerwistów. Uzbeckie siły zbrojne stanowiły w 2014 roku 48. siłę militarną na świecie, a w 2015 roku zajęły 54. miejsce pod względem rocznego budżetu na cele obronne, który wyniósł 70 mlnUSD.
Uzbekistan to kraj w przeważającej mierze rolniczy, w którym największe znaczenie gospodarcze od lat posiada uprawabawełny (światowy lider w produkcji[4]). Rozwinięte są produkcjajedwabiu, hodowlaowiec i sadownictwo. Sprzyjający klimat pozwala na uprawę takich roślin jakmorele,brzoskwinie,winorośl właściwa,granaty. Corocznie produkuje się również około 3,5 miliona ton ziarna zbóż. Kraj posiada znaczące zapasy różnorodnych surowców mineralnych. Wśród nich wymienić możnazłoto (4. miejsce na świecie),miedź (11.),uran (7.),ołów,srebro,fosforyty,sole potasowe. Odkryto zapasygazu ziemnego.
Dochód narodowy: 3800 USD na 1 mieszkańca (2014). Inflacja: 10%. Struktura zatrudnienia: usługi – 35,7%, przemysł – 26,3%, rolnictwo – 38%. Handel zagraniczny: eksportuje się głównie bawełnę, metale, nawozy sztuczne, natomiast importuje się żywność, tekstylia, obuwie. Głównymi partnerami handlowymi są:Rosja,Chiny,Ukraina,Korea Południowa,Niemcy. Obroty w handlu z zagranicą w 2004 – eksport: 3,7 mld USD, import: 2,82 mld USD.
W maju 2018 pod wpływem presji międzynarodowej w kraju zakazano pracy przymusowej, głównie osób niepełnoletnich[18]. Wcześniej wysyłano uczniów i pracowników instytucji państwowych do pracy przy zbieraniu bawełny i sprzątaniu ulic.
Opracowany za czasówZwiązku Radzieckiego nieprzemyślany system irygacji pól bawełny doprowadził do katastrofy ekologicznej. W wyniku stałego wysychaniaJeziora Aralskiego powstała ogromna pustynia pełna szkodliwych substancji chemicznych, które przez dziesięciolecia wymywane były z pól uprawnych, gdzie stosowane były w zdecydowanie nadmiernych ilościach. Ma to katastrofalny wpływ na zdrowie mieszkańców. W rejonach na południe od Jeziora Aralskiego notuje się wysoki poziom zachorowań naraka, zwłaszcza układu pokarmowego,białaczkę,cholerę. Tereny te charakteryzują się również wysoką śmiertelnością noworodków. Uczeni wskazują na możliwość powstania dziedzicznych wad genetycznych.
Odsetek chrześcijan w kraju spada w miarę emigracji etnicznych Rosjan i innych Słowian[24]. Według raportu z 2018 roku ok. 93% uważało się za muzułmanów i 4% za chrześcijan prawosławnych. W kraju funkcjonowało także 50 kościołówzielonoświątkowych, 27 koreańskich protestantów, 22baptystów, 9adwentystów dnia siódmego, 8 wspólnotżydowskich, 6 ośrodkówbahaistów i 5 kościołów katolickich. Uzbekistan znany jest jako miejsce systematycznego łamania praw i wolności religijnych obywateli[25].
↑Państwoin statu nascendi;Palestyńskie Władze Narodowe to tymczasowa struktura zarządzająca obszarem Strefy Gazy i częścią Zachodniego Brzegu do czasu uzyskania niepodległości przez Palestynę
.svg)
.jpg)
