Termin „utopia” pochodzi od łacińskiego tytułu esejuUtopia (1516)Tomasza More’a (Morusa)[2][3]. Tytuł dzieła Morusa nie jest jednoznaczny, ponieważ mógł zostać utworzony zarówno odgreckiegooutopos (gr.ou – „nie”,topos – „miejsce”, nie-miejsce, miejsce, którego nie ma, nieistniejące), jak i odeutopia (dobre miejsce). Można przypuszczać, że ta dwuznaczność była przez Morusa zamierzona[4].
Utopia ma pozytywne znaczenie jako normatywny ideał społeczny społeczeństwa (i stanu rzeczy) doskonałej jakości[5].
Określenia „utopia” używa się także wobec tych motywów i wątków wliteraturze ipseudonauce, które wyrażają tęsknotę człowieka za lepszym światem.
Potocznie utopia jest uważana jako mrzonka, coś niemożliwego do zrealizowania[6].
Utopie zajmują poczesne miejsce w intelektualnym dorobku ludzkości, zdają się być zbiorami najszlachetniejszych intencji, bywają traktowane jako formy wysublimowaneetycznie i intelektualnie, prezentują się jak swoiste katalogi do zrealizowania w imięDobra bądź też jako kwintesencje zbiorowych nadziei artykułowanych przez jednostki wybitne, kontestujące zastany porządek społeczny i chcących radykalnych, dogłębnych zmian w imię lepszego jutra wszystkich ludzi. Bywały konstruktami traktowanymi jak „plany budowy mostów”, lecz żaden z mostów budowanych w oparciu o takie plany nie udźwignął ciężaru człowieka. Wszystkie łączyły zamiary stworzenia świata dobrych dla dobrych i wszyscy przekonywali się ile zła może przynieść żarliwe, bezkompromisowe dążenie do idealizowanych celów, co i taksumma summarum zawsze kończyło się spektakularnymi klęskami.
Utopie pojawiły się w czasie, gdy człowiekrenesansu zaczął kwestionować degeneratywne koncepcje dziejów konsekrowane przezchrześcijańskąeschatologię isoteriologię (utopie ładu wiecznego) i zaczął na nowo marzyć chcąc sprowadzić na Ziemię Królestwo Boże. Symbolem tych wątpliwości stał sięTomasz More (Morus), który stworzył około roku1516paradygmat utopii implikowany przez znaczenie tego ówczesnegoneologizmu. Dodał on zatem do greckiego „topia” (miejsce) „u” mogące pochodzić od „eu” lub „ou”. W pierwszym wypadku utopia byłaby eutopią (dobrym miejscem), w drugim – outopią (miejscem, którego nie ma). W dziejach literatury genialny „kalambur” Morusa znalazł wielu naśladowców, między innymi (by wymienić tych oryginalniejszych):Tommaso Campanellę (Miasto Słońca),Francisa Bacona (Nowa Atlantyda),H.G. Wellsa (Ludzie jak bogowie),Anatole’a France’a (Na białym kamieniu).
WedługKarla Mannheima, jeżeli literackie utopie zaczynają być wdrażane w życie, wówczas zmieniają się one w posiadające negatywny oddźwiękideologie, niebezpieczne w swej istocie dla istnienia społeczeństwa, w jakim się ukształtowały. Przykładami takich niebezpiecznych ideologii, były m.in.komunizm czynarodowy socjalizm.
Mimo że konkretne utopie są wyrazem charakterystycznych dla poszczególnych epok zagrożeńChad Walsh zauważył, że wszystkie one akceptująexplicite następujące założenia:[7]
człowiek jest zasadniczo dobry, tj. jego zaobserwowane wady są następstwem nie tyle wiecznej natury ludzkiej, ile niesprzyjających warunków życia;
człowiek jest istotą plastyczną i łatwo ulega zmianie;
nie istnieje żadna nieusuwalna sprzeczność między pomyślnością jednostki a pomyślnościąspołeczeństwa;
człowiek jest istotą rozumną i zdolną do stawania się coraz rozumniejszą, co umożliwia likwidację absurdów życia społecznego i ustanowienie w końcu pełni racjonalnego ładu;
przyszłość obejmuje ograniczoną liczbę możliwości i są one całkowicie przewidywalne;
możliwe jest znalezieniesprawiedliwych władców lub nauczenie sprawiedliwości wybranych do rządzenia ludzi;
utopia nie zagraża ludzkiejwolności, ponieważ prawdziwa wolność realizuje się właśnie w jej ramach.
Jerzy Szacki podzielił marzenia o lepszym świecie naheroiczne ieskapistyczne ze względu na odmienne potrzeby duchowe, jakie zaspokajają: pierwsze dostarczają środków, dzięki którym rzeczywisty świat ma zostać zmieniony w taki sposób, aby odpowiadał wreszcie ludzkim potrzebom; drugie umożliwiają ucieczkę od trudności i frustracji rzeczywistego świata, stwarzając swego rodzaju azyl, w którym ludzie odnajdują ulgę i spokój. Utopie heroiczne zwrócone są na zewnątrz – ku światu, natomiast utopia ucieczki zwrócona jest ku wnętrzu swojego twórcy.
Utopie nazywane heroicznymi to marzenia połączone z programem i nakazem działania. Działaniem takim może być równie dobrzerewolucja, jak i ucieczka od świata doklasztoru lub do związku przyjaciół, zawsze jednak utopia angażuje tu człowieka całego, nie zaś tylko jego wyobraźnię.FalansterFouriera jest konstrukcją nie mniej fantastyczną niżPaństwo Słońca Campanelli, ale Fourier próbuje realizować swoje marzenia. Poszukiwanie przez ogłoszenie bogacza, który ten projekt finansuje jest działalnością szaleńca, ale przecież działalnością. Nieskuteczne środki do celu to jednak coś innego aniżeli cel bez środków. Utopie eskapistyczne bywają intelektualną zabawą, utopie heroiczne stają się sprawą śmiertelnie poważną, jeśli nawet ich skutki bezpośrednie nie są imponujące.
Do utopii eskapistycznych J. Szacki zaliczył te wszystkie marzenia o lepszym świecie, które nie pociągają za sobą żadnego nakazu walki o ów świat. Teraźniejszość może być w nich potępiana z jak największympatosem i żarliwością, ale nie zwalcza się jej w praktyce, ucieka się od niej w marzenia. Mówi się, co to jest dobro; nie mówi się jak to dobro osiągnąć. Mówi się, na czym polegazło nie mówi się, jak zastąpić je dobrem. Utopie takie zresztą tworzą nierzadko doskonale wrośnięci w swoje społeczeństwo ludzie robiący to wszystko czego ono od nich wymaga, i tylko w domowym zaciszu odbywający podróże do wysp szczęśliwych, aby później opowiadać o nich wybranym przyjaciołom. Jednym z klasycznych przykładów będzie tu z pewnością Tomasz More (Morus). Nie można oczywiście poprzestać na omówionym wyżej podziale dychotomicznym. Wewnątrz każdego z tych rodzajów wyodrębnić można pewną liczbę gatunków, które traktowane być muszą osobno. Tak więc w obrębie utopii heroicznych J. Szacki wyróżnia:
utopiezakonu – pojawia się w nich jakiś ideał, który realizuje grupa ludzi zapatrzonych w niego, nie wierzą oni, że całe społeczeństwo da się przekształcić, są oni zamknięci w swoim gronie przy okazji chronią bliskie sobie wartości;
utopiepolityki – zaczynają się tam, gdzie ktoś stawia sobie za cel zmianę społeczeństw od podstaw, mogą one przybierać nieskończenie wiele konkretnych form, zawsze mamy tu do czynienia z upartym dążeniem do nagięcia opornej rzeczywistości do ideału.
Najniebezpieczniejsze dla rzeczywistości są utopie heroiczne implikujące utopie zakonu i polityki, ponieważ to one charakteryzują się „paradoksami polityki”:terrorem stosowanym zmiłości do ludzi inienawiści doprzemocy,wojnami prowadzonymi w imię świata bez wojen,kłamstwami mającymi utorować drogę do „KrólestwaPrawdy”. Aliści to właśnie one wpłynęły najbardziej na kształt współczesnego świata.
Utopie zakonu i polityki próbowały zanegować aktualne podziały w sferze publicznej poprzez próbę rozpoczęcia niejako od nowa sporu o kształt społeczeństwa. Wybór między dwoma wariantami rzeczywistości zastępują one wyborem między rzeczywistością i ideałem. Dobrym przykładem zastosowania utopii politycznych jestFrancjaXVIII wieku, w której istniała polityczna alternatywa tradycyjnejmonarchii stanowej iabsolutyzmu królewskiego: politycy spierali się o to, czy monarsze przysługuje pełnia władzy ograniczonej prawem boskim, czy też władza powinna być wydatnie ograniczona przez historyczne prawa stanów iparlamentów. Utopia państwa umowy społecznej odwołującej się do praw naturalnych człowieka i znieważająca wszelkie prawa historyczne i boskie uczyniła tęalternatywęanachroniczną i mocąrewolucji1789 roku otworzyła nowy polityczny horyzont. Kolejnym przykładem wpływu utopii były zachowania polityków również we Francji na początkuXIX wieku, kiedy to wybierali oni międzylegitymizmem,orleanizmem,bonapartyzmem, między monarchią arepubliką. Utopiści mieli odwagę zakwestionować doniosłość tych wyborów stawiając ponad nimi alternatywędemokratyzmu ielitaryzmu, czy teżsocjalizmu ikapitalizmu. Tak więcsaintsimoniści twierdzili, że ustrój obecny zmodyfikowany, czy też udoskonalony będzie tylko prowizoryczny, postulowali oni wręcz przekraczanie „granic teraźniejszości”. Uchylając się od aktualnego sporu politycznego, radykalni demokraci i socjaliści XIX wieku podejmowali ryzyko sekciarstwa. To oni jednak ukształtowali w rezultacie politycznej perspektywy następnej epoki, jeżeli nawet były dalekie od doskonałości i w znikomym stopniu zostały rzeczywiście przyjęte. Przykładem z jednej strony jest szkoła radykałów brytyjskich i współczesnyliberalizm, a takżeKarol Marks idwudziestowieczny realny socjalizm.
utopie miejsca – ukazują krainy, w których żyją szczęśliwi, niekiedy jest to jak w przypadku Utopii More’a czyIkariiCabeta czysta lub prawie czysta fantazja, niekiedy jest to po prostu dalekaidealizacja krajów znanych lub znanych dostatecznie mało, by można im było przypisywać idealne stosunki społeczne;
utopieczasu (uchronie) – ukazują one jakieś szczęśliwe „kiedyś”, ukazują wyspy w czasie nam nieznanym lub znanym nie dość dobrze, pod tym względem sytuacja jest analogicznie jak w przypadku utopii miejsca;
utopie ładu wiecznego – wyróżniają się spośród innych marzeń o lepszym świecie umieszczeniem swojego ideału poza sferą ludzkiej egzystencji, wzór zostaje przeniesiony poza czas i przestrzeń i związanie go zBogiem,Naturą,Rozumem itd., ponieważ na ziemi człowiek nigdy nie był, nie jest i nie będzie szczęśliwy.
Utopie miejsca posiadały również charakter polityczny, lecz były one bardziej alegoriami bardzo wyraźnie korespondującym z realnym światem i wyrażającymi niepokój o jego dalsze losy. Specjalizowali się w nich głównie pisarze. Dobrym tego przykładem jestJuliusz Verne. Na początku lat 80. XIX wieku pod wpływem głosów żądających zemsty po zgnieceniuKomuny Paryskiej naamnestiowanych komunardów napisał on powieść pt.Mateusz Sandorf. Bohater powieści tytułowy Mateusz Sandorf był węgierskim patriotą, organizatorem spisku przeciw austriackim ciemięzcom jego ojczyzny. Po jego wygnaniu z rodzimego kraju tworzy on jako doktor Antekirrt wyspę, gdzie znajdują swoją ojczyznę wygnańcy z różnych krajów. Jednym z pisarzy zajmującymi się utopiami miejsca jestStanisław Lem. Traktuje je również jako alegorie bardzo ściśle korespondujące z rzeczywistością, lecz odrzuca ich całąideologię tworząc antyideologiczne utopie niekiedy popadające wantyutopizm. Ilustracją tej konstatacji jestPodróż jedenastaIjona Tichego, która stanowipaszkwil na ustrójtotalitarny. Opowiada ona o zbuntowanym kalkulatorze pokładowym statku kosmicznego „Bożydar II”, który wraz z posłusznymi mu robotami opanowuje planetę Porycon i ze szczególną zaciekłością tępi nasyłanych z Ziemi agentów. Cała ideologia na nowo powstałej kolonii wydaje się zorganizowana wokół nienawiści wobec wszystkiego co ludzkie (ludzi określa się mianem „lepniaków”), podszytej dość naiwnymsadyzmem: ulubioną rozrywką jest rąbanie kukieł przedstawiających dzieci; pełno jest też ogłoszeń stręczących np.: „Dusicielowi - amatorowi maluchy lepniacze”. Tichy odkrywa jednak łatwo, że cały totalitarny i antyludzki system jest w rzeczywistości tylko policyjną maskaradą. Na Poryconie nie ma w ogóle zbuntowanych robotów są tylko ziemscy agenci, których po zdemaskowaniu zmuszono do podjęcia takiej roli i grania ze strachu komedii wobec samych siebie. Całe zaś wydarzenie zorganizowały tajne służby, aby badać lojalność swoich pracowników.
Uchronie inaczej niż większość utopii stanowią wyzwanie dla całej ludzkości. Są celempar excellence, dla którego realizacji ludzkość powinna przynajmniej w zamysłach utopistów poświęcić wszystko. Egzemplifikacją takiego myślenia jest powieśćPoza ZiemięKonstantina Ciołkowskiego. Według jego przewidywań zunifikowana licząca około 5 miliardów Ziemia na początkuXXI wieku będzie nadal kapitalistyczna, lecz powinna być zarządzana przezaltruistów stanowiących Kongres Ludzkości. Dzięki temu stanie się ona oazą szczęścia powszechnego. Kongres będą stanowili ludzie najłagodniejsi, cieszący się pełnym zaufaniem wszystkich członków społeczności. Podobną wizję przedstawiłEdward Bellamy ukazujący ludzkość również na początku XXI wieku. Twierdził on zatem, że na skutekewolucji porządku społeczno–ekonomicznego, dobre cechy człowieka całkowicie wyprą te złe. Siłą sprawczą przemian okaże się jednak nie dyktatura, ani autorytet Kongresu Ludzkości, leczetatyzm.
↑Jacek Baluch, Piotr Gierowski: Czesko-polski słownik terminów literackich. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016, s. 393.ISBN 978-83-233-4066-9.
↑Rachmiel Brandwajn: Utopia walcząca. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1962, s. 15–16.
↑The Oxford companion to English literature. Margaret Drabble (red.). Oxford: Oxford University Press, 1994, s. 1019.ISBN 0-19-866130-4.
↑Jerzy Szacki: Spotkania z utopią. Wyd. II. Warszawa: Sic!, 2000, s. 11-12, seria: Stanowiska interpretacyjne.ISBN 83-86056-79-7. Cytat: Ktoś nazwał Morusa „niepoprawnym kalamburzystą”.
