Konferencja w Sali Kolumnowej pałacu Rady Ministrów (obecniePałac Prezydencki), w czasie której podpisano Układ WarszawskiDokument Układu Warszawskiego – podpisy sygnatariuszy
Układ Warszawski (oficjalna nazwa:Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej;ros.Договор о дружбе, сотрудничестве и взаимной помощи,ang.Warsaw Pact) – organizacja polityczno-wojskowa państwbloku wschodniego z dominującą roląZwiązku Radzieckiego[1]. Formalnie powstał na podstawie deklaracji bukaresztańskiej, jako reakcja na powstanieOrganizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) i zawarcieukładów paryskich w1954 roku, przewidujących remilitaryzację przyjętej do Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego w 1955 rokuRepubliki Federalnej Niemiec[1]. Celem utworzenia Układu Warszawskiego było ujednolicenie polityki zagranicznej i militarnej Związku Radzieckiego i państw od niego uzależnionych[1]. Sankcjonował istniejące od zakończeniaII wojny światowej podporządkowanie Związkowi Radzieckiemu państwEuropy Środkowo-Wschodniej wraz z ichsiłami zbrojnymi, stanowił strukturę umożliwiającą Związkowi Radzieckiemu pełną kontrolę nad siłami zbrojnymi i polityką obronną państw członkowskich oraz był wykorzystywany w polityce Związku Radzieckiego w konfrontacyjnych stosunkach zZachodem[1].
Art. 7 zabraniałudziału w jakichkolwiek koalicjach lub sojuszach i zawieraniaporozumień, których cele pozostają w sprzeczności z celami Układu.
Układ był otwarty dla wszystkichmiłującychpokój państw,bez względu na ich ustrój (art. 9).
Art. 11 Układu deklarował jego rozwiązaniew przypadku utworzenia w Europie systemu bezpieczeństwa zbiorowego i zawarcia w tym celu Ogólnoeuropejskiego Układu o bezpieczeństwie zbiorowym, do czego wytrwale dążyć będą Układające się Strony.
Układ miał obowiązywać przez 30 lat (art. 11). 26 kwietnia 1985 roku jego ważność przedłużono o następne 20 lat, z możliwością przedłużenia o dalsze 10 lat w razie niewypowiedzenia[6]. Istniał do 1 lipca 1991 roku.
W przypadku napaści zbrojnej w Europie na jedno lub kilka Państw Stron Układu, dokonanej przez jakiekolwiek państwo lub grupę państw, każde Państwo Strona Układu, realizującprawo do samoobrony indywidualnej lub zbiorowej, zgodnie z artykułem 51Karty Narodów Zjednoczonych, udzieli państwu lub państwom, na które dokonana została taka napaść, natychmiastowej pomocy, indywidualnie i w porozumieniu z innymi Państwami Stronami Układu, wszelkimi środkami, jakie będzie uważało za niezbędne, włączając zastosowanie siły zbrojnej. Państwa Strony Układu będą niezwłocznie konsultować się w sprawie wspólnych kroków, które należy podjąć w celu przywrócenia i utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. O krokach, podjętych na podstawie niniejszego artykułu, zawiadomiona będzieRada Bezpieczeństwa zgodnie z postanowieniami Karty Narodów Zjednoczonych. Kroki te zostaną wstrzymane, gdy Rada Bezpieczeństwa podejmie środki, niezbędne dla przywrócenia i utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.
Potencjalnymprzeciwnikiem byłoNATO powstałe w 1949 roku. Układ pomijał radzieckie bazy na terytorium jego członków (regulowały to dwustronne umowy ZSRR z danym państwem)[8]. Jego rozwiązanie nie zmieniałoby również podobnie dwustronnychukładów o przyjaźni i wzajemnej pomocy[9][10].
W latach 1955–1965 doktryna wojenna UW opierała się na radzieckiejstrategii prowadzeniadziałań wojennych w formie zmasowanych uderzeń rakietowo-jądrowych połączonych z błyskawicznym natarciem w skali strategicznej w celu opanowania terytorium przeciwnika i pozbawienia go możliwości kontynuowania wojny. Dopuszczano możliwość wykonania uprzedzających uderzeń jądrowych w sytuacji stwierdzenia zagrożenia niespodziewanym atakiem. Był to odpowiednik amerykańskiej doktryny „zmasowanego odwetu”. Koalicyjność doktryny przejawiała się w podzieleniu zadań między państwa członkowskie. Siły Zbrojne Związku Radzieckiego miały wykonać uderzenia strategiczne z użyciembroni jądrowej, działania na morzach i oceanach realizować miały połączone floty państw UW, natomiast działania na kontynencie europejskim miały prowadzić siły lądowe i lotnictwo taktyczne wszystkich państw Układu, przy czym na zasadniczych kierunkach strategicznych przewidziane było użycie tylkozwiązków operacyjnychArmii Radzieckiej.
W latach 1966–1980 w założeniach doktryny wojennej Układu przyjmowano możliwość stopniowego rozwoju działań począwszy od wojny z wykorzystaniem środków konwencjonalnych poprzez ograniczone użycie broni jądrowej, a kończąc na użyciu broni masowego rażenia na dużą skalę. Zastosowanie broni jądrowej miało nastąpić dopiero w przypadku jej użycia przez wojska NATO. W dalszym ciągu dużą wagę przywiązywano do wykonania strategicznego natarcia na terytorium przeciwnika w celu szybkiego rozbicia jego zasadniczych sił oraz opanowania ważnych ośrodków gospodarczych. Koncepcja ta była zbliżona do amerykańskiej doktryny „elastycznego reagowania”.
Medal pamiątkowy poświęcony Układowi Warszawskiemu opatrzonyOrłem SZ PRL i napisem „Braterstwo broni na straży pokoju i socjalizmu”
Na początku lat 80. XX w. opracowano nową doktrynę opartą na zasadzie utrzymywania gotowości do prowadzenia wszelkich form działań wojennych. Zakładała ona możliwość prowadzenia wojny światowej z wykorzystaniem broni jądrowej lub bez niej oraz prowadzenia kilku wojen lokalnych o charakterze konwencjonalnym. W koncepcji tej wykluczano możliwość wykonania uprzedzających uderzeń jądrowych. Broń jądrowa miała być użyta tylko w przypadku jej zastosowania przez przeciwnika. Obok strategicznego natarcia na terytorium przeciwnika dopuszczano możliwość prowadzenia działań obronnych na dużą skalę.
Dokumenty dotyczące udziału Polski w Układzie Warszawskim ujawniane w latach 2005–2006 z inicjatywy Ministra Obrony NarodowejRadosława Sikorskiego potwierdzają, że doktryna wojenna Układu miała potencjalnie charakter ofensywny[11] .
W strukturze Układu Warszawskiego znajdowały się organa kierownicze i konsultacyjne jak: Doradczy Komitet Polityczny, Komitet Ministrów Obrony i Komitet Techniczny. Część wojskową stanowiły: Zjednoczone Dowództwo Sił Zbrojnych ze sztabem oraz wydzielone siły zbrojne poszczególnych państw (kontyngenty) tworzące Zjednoczone Siły Zbrojne UW.
Utworzony na podstawie art. 6 Układu. Był najwyższym organem polityczno-wojskowym. W jego skład wchodzili: premierzy rządów państw członkowskich, ministrowie spraw zagranicznych i ministrowie obrony oraz przywódcypartii komunistycznych. Zadaniem komitetu było wypracowanie jednolitych poglądów w zakresie wspólnej strategii wobec zagrożeń polityczno-militarnych[12].
Był najwyższym organem wojskowym Układu. Stanowili go Ministrowie Obrony poszczególnych państw. Jego zadaniem było ustalanie zakresu wspólnych przedsięwzięć wojskowych, a zwłaszcza: zakresu ćwiczeń i manewrów sojuszniczych oraz gier wojennych i ćwiczeń dowódczo-sztabowych, współpracy w zakresie szkolenia sztabów i wojsk, ujednolicenia instrukcji, regulaminów i przepisów wojskowych, wprowadzenia nowych wzorów uzbrojenia, zabezpieczenia logistycznego wojsk układu itp.
Zajmował się problemami unowocześnienia uzbrojenia i wyposażenia wojsk Układu oraz jego standaryzacji ułatwiającej współdziałanie na polu walki i zabezpieczenie techniczne. Zadaniem komitetu było też ustalanie specjalizacji w produkcji sprzętu wojskowego przez poszczególne państwa Układu Warszawskiego.
Utworzone na podstawie art. 5 Układu. Stanowiło najwyższyorgan dowodzenia Układu. Na jego czele stał Naczelny Dowódca ZSZ oraz zastępcy, którymi początkowo byli ministrowie, a potem wiceministrowie obrony stron układu. Dowództwo nad wydzielonymi wojskami każdego z państw sprawowali ministrowie obrony tych państw. Naczelnemu dowódcy ZSZ podlegał Sztab ZSZ, w skład którego wchodzili przedstawiciele sił zbrojnych państw członkowskich Układu. Sztab ZSZ utworzono w 1969, znajdował się w Moskwie przy pr. Leningradskim (Ленинградский проспект) 41, w budynku wybudowanego w 1931 r. b. dworca lotniczego Centralnego Lotniska im. Frunzego w Chodynce (Moskwa), od lat 40. XX w. w sztabie Moskiewskiego Okręgu Wojskowego, po rozpadzie Związku Radzieckiego Sztabie Koordynacji Współpracy Wojskowej Państw CzłonkówWNP (Штаб по координации военного сотрудничества государств-членов СНГ), obecnie siedzibieOrganizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym (Организация Договора о Коллективной Безопасности). Od 1969 przy dowództwie ZSZ funkcjonowała Rada Wojskowa, w skład której wchodzili zastępcy naczelnego dowódcy ZSZ oraz szef sztabu ZSZ.
W 1973 uchwalonoKonwencję o zdolności prawnej, przywilejach i immunitetach Sztabu i innych organów dowodzenia Zjednoczonych Sił Zbrojnych państw-stron Układu Warszawskiego[13].
Składały się z kontyngentówwojsk operacyjnych sił zbrojnych poszczególnych państw Układu Warszawskiego. Wielkość kontyngentów uzgadniana była w formie dwustronnych porozumień pomiędzy rządem ZSRR a rządami pozostałych państw członkowskich. Uzgodnienia dokonywane były zwykle raz na pięć lat i wiązały się z przygotowywaniem planów rozwoju sił zbrojnych na kolejne pięciolecie. W okresie pokoju w składzie ZSZ UW znajdowały się tylko wytypowane jednostki posiadające wysoki poziom gotowości bojowej.
SZ CSRS – 1 i 4 Armia Ogólnowojskowa (po 4–5 dywizji), 2 Armia Rezerwowa (6 dywizji), 10 Armia Lotnicza – łącznie 15 dywizji wojsk lądowych, w tym 6 pancernych
SZ NRD – 3 i 5 Armia Ogólnowojskowa (po 3 dywizje) oraz 5 dywizji rezerwowych – łącznie 11 dywizji wojsk lądowych, w tym 2 pancerne
SZ Bułgarii – 1, 2 i 3 Armia Ogólnowojskowa (po 3 dywizje) – łącznie 9 dywizji wojsk lądowych
SZ Rumunii – 2 i 3 Armia Ogólnowojskowa (po 4 dywizje) – łącznie 8 dywizji wojsk lądowych, w tym 2 pancerne
SZ Węgier – 6 dywizji wojsk lądowych
Ze strony Sił Zbrojnych ZSRR w okresie pokoju wystawiano w skład ZSZ UW cztery grupy wojsk Armii Radzieckiej rozmieszczone na terytorium NRD, Czechosłowacji, Polski i Węgier. W 1990 w ich składzie znajdowały się:
Zgodnie z „Protokołem uzgodnień między Radami Ministrów ZSRR iPRL” podpisanym w Moskwie w dniach 17–19 października 1955 roku Siły Zbrojne Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, opróczWojsk OPK, miały wydzielić ze swojego składu wojska operacyjne zorganizowane weFront Polski (Nadmorski) złożony z trzecharmii ogólnowojskowych i armii lotniczej. Front ten miał działać w II rzucie strategicznym Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego na nadmorskim kierunku operacyjnym (o charakterze pomocniczym) z zadaniem osłony prawego skrzydła głównego zgrupowania uderzeniowego Armii Radzieckiej działającego na kierunku centralnym oraz osłony wybrzeża morskiego przed ewentualnymi desantami sił NATO.
W 1955 roku w składFrontu Polskiego wchodziły:1 Armia Ogólnowojskowa wystawiana przez wojskaPomorskiego Okręgu Wojskowego i2 Armia Ogólnowojskowa wystawiana przez wojskaŚląskiego Okręgu Wojskowego stanowiące I rzut operacyjny. Ich zadaniem w początkowym okresie wojny była osłona granicy zachodniej Polski i zabezpieczenie mobilizacji całych sił zbrojnych. W składzie II rzutu operacyjnego przewidywano4 Armię Ogólnowojskową, wystawianą przez wojskaWarszawskiego Okręgu Wojskowego. Działania Frontu Polskiego miała wspierać z powietrza3 Armia Lotnicza. W chwili powstania Układu Warszawskiego armie I rzutu posiadały po trzykorpusy armijne (w każdym po dwie dywizje piechoty i dywizja zmechanizowana), a armia II rzutu miała korpus armijny i trzy dywizje obrony wybrzeża (mobilizowanych w czasie wojny). W dyspozycji dowództwa Frontu znajdowały się dwa korpusy zmechanizowane i trzy dywizje piechoty. Później zrezygnowano ze szczebla korpusu, a poszczególne armie miały w swoim składzie dywizje pancerne i zmechanizowane (1 i 2 Armia Ogólnowojskowa po pięć dywizji i 4 Armia – trzy dywizje). Dowództwu Frontu Polskiego podlegały dwie dywizje desantowe (w czasie wojny brygady) oraz zorganizowane w latach 70. i 80. XX w. trzy rezerwowe dywizje zmechanizowane.
Od połowy lat 80. XX w. SZ PRL wydzielały na wypadek wojny w skład Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiegokontyngent wojskowy złożony z: pięciu dywizji pancernych, jedenastu dywizji zmechanizowanych (w tym trzy rezerwowe) i dwóch brygad desantowych oraz trzech dywizji lotniczych (polskie dywizje, pomimo struktury wzorowanej na dywizjach radzieckich, były znacznie słabsze – miały o 30% niższe stanyżołnierzy i sprzętu bojowego (sił i środków)).
W ramach realizowanych zadań, określonych po raz pierwszy w „Planie operacji zaczepnej z 1965 r.”, polskie wojska operacyjne miały prowadzićdziałania zaczepne na nadmorskim kierunku operacyjnym w II rzucie strategicznym wojsk UW i zająć terytorium północnychNiemiec,Danii iHolandii. Jednostki wojsk desantowych (7 Dywizja Desantowa) i powietrznodesantowych (6 Dywizja Powietrznodesantowa) oraz jedna dywizja zmechanizowana (15 Dywizja Zmechanizowana) miały zająć wyspyZelandia iFionia przy wsparciu siłMarynarki Wojennej i radzieckiejFloty Bałtyckiej. Celem tej operacji było zamknięcie cieśnin duńskich i niedopuszczenie sił morskich NATO na Morze Bałtyckie (zabezpieczenie wybrzeża Polski, NRD i ZSRR przeddesantami morskimi). Od połowy lat 80. XX w. przewidywano alternatywnie w planie możliwość prowadzenia działań obronnych w II rzucie strategicznym UW na linii Odry i Nysy Łużyckiej. Ćwiczenia związane z obroną zachodniej granicy Polski prowadzone były systematycznie od 1946 roku.
Wspólny system obrony powietrznej terytorium państw UW
W oparciu o systemy radiolokacyjne, rakietowe i dowodzenia produkcji radzieckiej w latach 60. XX w. stworzony został jednolity system obrony powietrznej łączący narodowe systemy poszczególnych państw-członków UW. Był on powieleniem modelu radzieckiego obrony strefowo-obiektowej. Zakładał wymianę informacji między dowództwami Obrony Powietrznej Kraju i współdziałanie w zwalczaniu naruszycieli wspólnej przestrzeni powietrznej. Dotyczyło to przede wszystkim państw i rejonów graniczących z państwami NATO i wybrzeży morskich. Od zachodnich granic NRD aż po Zatokę Fińską były rozmieszczone jednostki rakietowe, a na ich zapleczu lotniska ze stale dyżurującymi samolotami przechwytującymi. Był rozwijany i modernizowany do końca istnienia UW. Na dużą skalę zastosowano systemy rakietowe:S-75 „Dźwina”, S-75M „Wołchow”,S-125 „Newa”,S-200 „Wega” i ich mutacje. W Polsce było kilkadziesiąt takich dywizjonów. Planowano wprowadzanie nowych (np.S-300). Podstawą było wczesne wykrycie, zidentyfikowanie i namierzenie przeciwnika oraz szybki obieg informacji o nim. Układ Warszawski posiadał rozbudowaną sieć posterunków radiolokacyjnych i łączności, w większości produkcji radzieckiej.
Właśnie system OPK (i siły morskie) był punktem styku przeciwstawnych sił „zimnej wojny”, a mógł być niemal w każdej chwili początkiem rzeczywistego starcia. Obie strony wzajemnie usiłowały śledzić i kontrolować przeciwnika, nierzadko posuwając się do prowokacji. Stale nad Morzem Bałtyckim, w pobliżu granic państw UW patrolowały przestrzeń samoloty NATO, zwiadowcze i bojowe. Radzieckie samoloty pojawiały się u wybrzeży państw zachodnich. W przypadku pojawienia się przeciwnika był ogłaszany w tych jednostkach alarm bojowy, przygotowywano rakiety do startu, włączane były stacje naprowadzania rakiet, częstokroć podrywano w powietrze parę dyżurną (przechwytujących samolotów myśliwskich). Prowadzona była ożywiona łączność. Takie przypadki były na porządku dziennym. Paradoksalnie, te działania prowadzone regularnie i rutynowo pomagały utrzymać pewną równowagę, służyły bowiem kontroli sił i środków przeciwnika: czy zmieniła się ilość, dyslokacja dywizjonów rakietowych, lotnisk, czynnych stacji radarowych, ośrodków łączności, ich częstotliwości, mocy, sposobów pracy itp. Nad Bałtykiem przez wiele lat pojawiały się natowskie „Oriony”, „Nimrody”, a nawet samoloty „Blackbird”.
System służył również do wykrywania i powstrzymywania uciekinierów z własnego terytorium. W szczególności wiele takich przypadków miało miejsce w latach osiemdziesiątych XX w.
W okresie istnienia Układu Warszawskiego broń jądrową posiadała tylko Armia Radziecka. W chwili powstania Układu dysponowała ona 200 bombami jądrowymi (w tym czasie NATO miało 3067 ładunków jądrowych). Pozostałe kraje członkowskie dysponowały od początku lat 60. XX w. środkami przenoszenia broni jądrowej w postaci wyrzutni rakiet taktycznych i taktyczno-operacyjnych oraz samolotów nosicieli broni jądrowej. Arsenał jądrowy Układu Warszawskiego był systematycznie rozbudowywany, jednak zrównanie potencjałów UW i NATO nastąpiło dopiero w połowie lat 70. XX w. Państwa członkowskie UW wprowadzały na uzbrojenie nowe typy wyrzutni rakiet o większym zasięgu oraz nowocześniejsze typy samolotów. W 1986 roku liczba ładunków jądrowych będących w dyspozycji UW osiągnęła największy poziom – 40 723 ładunki. W następnych latach zaczęto ich redukcję. W chwili rozwiązania Układu w 1991 roku Związek Radziecki posiadał 28 595 ładunków jądrowych.
Radziecka broń jądrowa znajdowała się na terytorium kilku państw Układu Warszawskiego. Według raportuCIA z 1979 roku ujawnionego w 1996 roku, 23 magazyny znajdowały się na terytorium: Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Polski, Czechosłowacji, Węgier i Rumunii. 11 spośród nich umiejscowionych było na terenie radzieckich lotnisk wojskowych, pozostałych 12 to integralne, pilnie strzeżone składy głowic dla rakiet taktycznych i taktyczno-operacyjnych oraz jądrowych bomb lotniczych.
Na terenie Polski broń jądrowa znajdowała się w kilku miejscach. W trzech radzieckich jednostkach wojskowych: wTemplewie kołoTrzemeszna Lubuskiego, wBrzeźnicy (kołoBornego Sulinowa) i wPodborsku kołoBiałogardu[potrzebny przypis]. Z nich, w wypadku wojny, miała być wydana polskim jednostkom rakietowym (cztery brygady rakiet operacyjno-taktycznych, czternaście dywizjonów rakiet taktycznych) i lotniczym. Było to łącznie 178 ładunków w formiegłowic do rakiet i bomb lotniczych (w tym czasie Amerykanie na terenie Republiki Federalnej Niemiec posiadali ok. 10 tys. ładunków jądrowych, w tym 2500 do dyspozycjiBundeswehry). Jednostki wojsk rakietowych SZ PRL posiadały na uzbrojeniu wyrzutnie rakiet operacyjno-taktycznych (systemu R-300 „Elbrus” – według NATO:SCUD B) i wyrzutnie rakiet taktycznych (typu R-70 „Łuna M”). Wojska lotnicze miały na uzbrojeniu samolotySu-7, a potemSu-22 przystosowane do przenoszenia bomb jądrowych. Broń jądrowa miała być użyta przez wojskaFrontu Polskiego głównie do niszczenia dużych zgrupowań wojsk przeciwnika oraz jego środków przenoszeniabroni masowego rażenia.
JednostkiPółnocnej Grupy Wojsk AR w Polsce posiadały amunicję jądrową na własny użytek: w składach lotniska w Szprotawie, prawdopodobnie[według kogo?] w Bagiczu koło Kołobrzegu (składy lotniskowe) i innych. Ich liczba, rodzaj i moc nie zostały dotąd ujawnione. Składy mieściły się w rejonach dużej koncentracji wojsk radzieckich i były osłaniane przez jednostki „Specnazu”[potrzebny przypis].
Decyzję o wydaniu ze składów i użyciu broni jądrowej mogło wydać tylkoDowództwo Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego, co miało zapobiec jej przypadkowemu wykorzystaniu przez dowódców niższych szczebli.
Po inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację dowódcaUnited States Army w Europie gen.James Hilliard Polk uznał, że: „to była operacja wojskowa najwyższej klasy, dobrze zorganizowana i skoordynowana, właściwie zamaskowana i szybka”. OceniłDunaj jako zmasowany pokaz potęgi wojskowej ZSRR[potrzebny przypis].
Na szczycie wBukareszcie w 1989 roku zdecydowano o odejściu od doktryny Breżniewa. Poprzemianach politycznych w latach 1989–1990 państwa członkowskie postanowiły, że stacjonujące w krajach Układu wojska radzieckie powinny opuścić te państwa. 25 lutego 1991 roku wBudapeszcie podpisano umowę o zaprzestaniu współpracy wojskowej w ramach Układu, 1 lipca 1991 roku wPradze rozwiązano struktury polityczne. Oznaczało to ostateczną likwidację Układu Warszawskiego[14].
↑Interwencja naruszała art. 1 Układu nakazujący Stronompowstrzymywać się w swych stosunkach międzynarodowych od groźby użycia siły lub jej użycia i art. 8 zobowiązujący Strony dowzajemnego poszanowania ich niezawisłości i suwerenności oraz nieingerencji w ich sprawy wewnętrzne. Była też sprzeczna z oficjalnie proklamowanym celem Układu – udzielaniem pomocy państwu napadniętemu, jedynymi obcymi wojskami na terenie Czechosłowacji były wojska Układu.
↑„PRL miała broń atomową”. Interia.pl, 12 kwietnia 2006. (Uwaga: tytuł artykułu wprowadza w błąd – PRL nie miała broni atomowej, broń taka jedynie znajdowała się na terytorium PRL).
Jerzy Kajetanowicz:Polskie wojska operacyjne w systemie bezpieczeństwa państwa w latach 1955–1975, Zeszyty Naukowe Akademii Obrony Narodowej 2008, nr 2
Jerzy Kajetanowicz: Polskie wojska operacyjne w Układzie Warszawskim, Poligon 2011 nr 5
Jerzy Kajetanowicz:Wojsko Polskie w Układzie Warszawskim 1955-1990, Zasoby forum ogólnowojskowego „Bezpieczeństwo”, [w:][1]
Ryszard Kałużny:Układ Warszawski 1955-1991, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Lądowych 2008, nr 1
Leszek Pajórek:Polska a „Praska Wiosna”, Wydawnictwo Egros Warszawa 1998, s. 65
Leszek Pietrzak:Myśmy was wyzwolili a wy przedstawiacie nam jakieś rachunki”. Krótka historia Układu Warszawskiego, [w:][2]
.svg)
.svg)
