Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Edukacji, Nauki i Kultury,UNESCO[a] (ang. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) –organizacja wyspecjalizowanaOrganizacji Narodów Zjednoczonych, której podstawowym celem jest wspieranie współpracy międzynarodowej w dziedzinie kultury, sztuki i nauki, a także wzbudzanie szacunku dlapraw człowieka, bez względu na kolor skóry, status społeczny ireligię.
Pierwszy dyrektor generalny UNESCO,Julian Huxley (w latach 1946–1948)
Konstytucja UNESCO, która powołała do życia organizację, została podpisana 16 listopada 1945 w Londynie.Depozytariuszem jest rząd brytyjski, który posiadaautentyczne teksty po angielsku i francusku.
Weszła w życie 4 listopada 1946[5]. Polska została członkiem organizacji 6 listopada 1946 roku z chwilą złożenia w Londynie dokumentu akceptacyjnego[6]. Pierwszym dyrektorem generalnym zostałJulian Huxley, biolog i pisarz. W wyniku starań Francji, w szczególnościLéona Bluma, siedzibę UNESCO umiejscowiono w Paryżu[7]. Organizacja miała wdrażać „solidarność intelektualną i moralną ludzkości”, aby zapobiec trzeciej wojnie światowej. Trudna sytuacja międzynarodowa (zimna wojna, dekolonizacja) oraz bardzo szeroki mandat wpłynęły negatywnie na efektywność organizacji. Niektóre państwa prowadziły też w łonie UNESCO kampanie „antyimperialistyczne”. Z tego względu w grudniu 1984 wycofały się z organizacji Stany Zjednoczone, a w rok później także Wielka Brytania, w wyniku czego utraciła ona trzecią część swego budżetu[8].
W wyniku przeprowadzonych reform, UNESCO powróciła do jednego ze swych podstawowych zadań, tj. promocjiwolności słowa na świecie. W 1997 UNESCO przyznała po raz pierwszy światową nagrodęwolności prasy (World Press Freedom Prize); otrzymała ją chińska dziennikarka, Gao Yu. Także w 1997 Wielka Brytania powróciła na łono organizacji. W 2003 Stany Zjednoczone, doceniając przeprowadzone reformy w funkcjonowaniu struktur organizacji, porzuciły status obserwatora i ponownie zostały członkiem UNESCO[9].
W latach 2011–2018 UNESCO zrzeszało 196 państw. Od 1 stycznia 2019, po wystąpieniu Izraela i Stanów Zjednoczonych, zrzesza 193[b]. Funkcję sekretarza generalnego Polskiego Komitetu ds. UNESCO sprawuje dr Alicja Jagielska-Burduk, a przewodniczącym jest prof. Michał Kleiber[11].
↑12 października 2017 Departament Stanu powiadomił dyrektora UNESCO o wycofaniu się z organizacji i ustanowieniu stałej misji obserwatora. Zgodnie z art. II ust. 6 Konstytucji UNESCO Stany Zjednoczone pozostały pełnoprawnym członkiem UNESCO do 31 grudnia 2018[10].
↑List of the 193 Members (and the 11 Associate Members),Oświadczenie Rządowe z dnia 28 kwietnia 1947 r. w sprawie złożenia polskiego dokumentu akceptacyjnego Konwencji, dotyczącej utworzenia Organizacji Narodów Zjednoczonych dla Wychowania Nauki i Kultury, podpisanej w Londynie, dnia 16 listopada 1945 r. (Dz.U. 1947 nr 46, poz. 243).
↑Bureau of Public Affairs: Office of Press Relations: The United States Withdraws From UNESCO. [w:]Portal for information from the U.S. State Department; Press Releases [on-line]. U.S. State Department, October 12, 2017. [dostęp 2017-10-18]. (ang.).
