Togo położone jest w zachodniej Afryce, nad Zatoką Gwinejską. Graniczy od wschodu zBeninem, od zachodu zGhaną, a od północy zBurkina Faso. Większość powierzchni państwa zajmują góry i tereny wyżynne. Na południu kraju znajduje sięaluwialna nizina nadbrzeżna stopniowo przechodząc na północy w wyżynę. Na południowo-zachodnim brzegu kraju przebiega pasmoGór Togo (Atakora). Togo posiada piaszczyste wybrzeże z licznymilagunami imierzejami. Średnie temperatury miesięczne wahają się w granicach 23–32 °C.
Od XII do XIV wieku na terenie Togo osiedliły się ludy pochodzące zNigru[3]. Około roku 1471 tereny te zostały odkryte przezPortugalczyków[4]. W XIX wieku rozwinął się handelniewolnikami[3]. Do 1918Togoland obejmował także część obecnej Ghany i był koloniąniemiecką. Po wybuchuI wojny światowej na terytorium kolonii wkroczyły wojska brytyjskie i francuskie.
W 1922 Togoland został podzielony międzyWielką Brytanię iFrancję. W 1941 roku przeciwnicy kolaborującego we Francji pronazistowskiego rządu marszałkaPhilippe Pétaina utworzyli Komitet Jedności Togijskiej a działacze ugrupowania do czasu zajęcia kraju przez aliantów byli poddani represjom[5]. PoII wojnie światowej obie części stały sięterytorium powierniczym ONZ pod administracją Francji i Wielkiej Brytanii (Togo Francuskie iTogo Brytyjskie). W 1956 brytyjska część Togo, w wyniku plebiscytu, została przyłączona do brytyjskiegoZłotego Wybrzeża (obecnie Ghana) i rok później znalazła się w granicach niepodległejGhany. Część francuska zyskała status autonomicznej republiki w ramachWspólnoty Francuskiej[6]. Autonomia nie zadowoliła jednak mieszkańców kraju którzy na czele zSylvanusem Olympio domagali się pełnej niepodległości. Ruch niepodległościowy od 1956 do 1958 ruch narodowowyzwoleńczy był represjonowany. W 1960 roku Olympio, nie przyjął ofertyKwame Nkrumaha z Ghany który proponował połączenie Togo z Ghaną[7], a 27 kwietnia tego samego roku Togo uzyskało niepodległość. Rok później prezydentem Togo został Sylvanus Olympio, wówczas przywódca partii Jedność Togijska.
Po dwóch latach prezydentury Olympio nastąpił wojskowyzamach stanu. Sylvanus Olympio został zastrzelony przez kilku oficerów uczestniczących w spisku. Nowym przywódcą państwa zostałNicolas Grunitzky. W 1967 Grunitzky został zastąpiony przez generałaGnassingbé Eyadémę w wyniku kolejnego puczu. Eyadéma wprowadził w kraju dyktaturę jednopartyjną a jako doktrynę polityczną przyjął antykomunizm oraz rozwinął na wielką skalękult jednostki[8][9]. W 1969 utworzona została jedyna legalna partia polityczna, Zrzeszenie Ludu Togijskiego. W 1979 roku w Togo przywrócono rządy parlamentarne przy utrzymaniu monopartyjnego systemu politycznego. W 1980 została uchwalona konstytucja kraju. 11 lat później na skutek afrykańskiej demokratyzacji wprowadzono system wielopartyjny. W lipcu 1991 do Togo powróciłGilchrist Olympio, syn zabitego w zamachu stanu prezydenta. Olympio wziął udział w procesie demokratyzacji kraju w ramach obrad Konferencji Suwerenności Narodowej. W wyniku prac komisji powołano nowy rząd i przejściowy parlament, a w 1992 roku Olympio powołał opozycyjną Unię Sił Zmiany. Demokratyzacja nie trwała długo bo już w maju 1992 roku konwój Olympio został zaatakowany na zlecenie syna prezydenta Eyademy, Ernesta Gnassingbe. W 1993 roku Eyadéma wygrał zbojkotowane przez opozycję wybory prezydenckie. W 1998 roku odbyły się kolejne sfałszowane wybory prezydenckie, przeciwnikiem urzędującego dyktatora był Olympio[10].
W 2005, po śmierci Eyademy będącego najdłużej urzędującym dyktatorem w Afryce, zgodnie z konstytucją, po opróżnieniu urzędu prezydenta obowiązki głowy państwa miały przypaść przewodniczącemu Zgromadzenia Narodowego. Funkcję tę sprawował wówczas Fambaré Ouattara Natchaba, jednocześnie szef armii, generał Zakari Nandja poinformował o przekazaniu funkcji prezydenta ministrowiFaure Gnassingbé, a więc synowi prezydenta Eyademy[11].Unia Afrykańska ostro potępiła przejęcie władzy przez Gnassingbé oraz określiła je mianem wojskowego zamachu stanu[12]. Premierem kraju został natomiastÉdouard Kodjo[13]. Faure Gnassingbé w trakcie prezydentury przeprowadził pewne reformy jednak w dalszym ciągu Togo pozostaje państwem autorytarnym gdzie łamane są prawa człowieka. Zwrotem w polityce okazało się wejście w 2010 roku do rządu dotychczasowej umiarkowanej części opozycji w tym Gilchrist Olympio[14]. W polityce zagranicznej Gilchrist kontynuował kurs ojca polegający na utrzymywaniu najbliższych stosunków z Zachodem a szczególnie z byłymi mocarstwami kolonialnymi – Francją i Niemcami, pewną zmianą okazało się natomiast zbliżenie doChin[15].
Togo jestrepubliką. Według konstytucji z 1992głową państwa jestprezydent, wybierany przez parlament na 6 lat (do 2025 prezydent był wybierany na 5 lat w głosowaniu powszechnym)[18][19]. Władza ustawodawcza należy do dwuizbowegoParlamentu Togo(inne języki), składającego się zeZgromadzenia Narodowego (133 deputowanych) iSenatu(inne języki) (61 senatorów). Obie izby pochodzą z wyborów powszechnych. Ich kadencje trwają 6 lat[20][21]. Władzę wykonawczą sprawujerząd zpremierem na czele, powoływanym przez Zgromadzenie Narodowe[18]. Od 1969 roku Togo rządził Związek Ludu Togo (RPT). Wybory z 1993 roku okazały się sukcesem partii opozycyjnych, najwięcej mandatów zdobył Komitet Działania na rzecz Odnowy (CAR). RPT zdobył jednak o jeden mandat mniej niż CAR i dzięki pomocy mniejszych partii zdołał utrzymać status partii rządzącej. Wybory z 1999 roku zostały zbojkotowane przez opozycję i w parlamencie zasiedli praktycznie jedynie reprezentanci RPT[22].
Kraj jest słabo rozwinięty gospodarczo. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca – 446dolarów amerykańskich (2004).ONZ zalicza Togo do grupy jednych z najsłabiej rozwiniętych państw świata (tzw. LDC –Least Developed Countries)[23].
Podstawą gospodarki jestrolnictwo – wytwarza ok. 34% produktu krajowego brutto i zatrudnia ok. 69% zawodowo czynnych. Grunty orne zajmują 11,3% powierzchnikraju, większość zajęta pod uprawęroślin żywieniowych, główniemanioku,jamsu,ryżu,kukurydzy,sorga, a na północy kraju –prosa. Na eksport uprawia siękawę,bawełnę orazorzeszki ziemne, orzeszki karité,kakaowiec (dawniej gł. uprawa eksportowa). Hodowla trzody chlewnej na pd., bydła na pn. Hoduje się teżowce ikozy. Połowy ryb wlagunach i namorzu.
Togo posiada jedne z największych na świecie złóżfosforytów (na pd. w Akoupamé i Hahotoé) – wydobycie 2,1 mln ton w 2000 r. (754 tys. t w przeliczeniu na czysty składnik). Eksploatuje się takżewapienie,marmury, sól. Produkcja energiielektrycznej w elektrowniachwodnych. Przemysł wytwarza 20,4% produktu krajowego brutto, obejmuje głównie niewielkie zakłady spożywcze i włókiennicze oraz cementownie. Rzemieślnicy wyrabiajątkaniny, produkty z liści palmowych i słomy, wyroby garncarskie.
Linie kolejowe (dł. 568 km) głównie w pd. części kraju. Podstawy sieci zbudowali Niemcy, poczynając od budowy liniiLome –Anecho w 1905 (44 km, tzw.kolej kokosowa). W 1907 powstałakolej kawowa z Lome doKpalime (119 km), a w 1911kolej bawełniana z Lome doAtakpame (154 km). W 1933 odcinek z Atakpame przedłużono doBlitta (o 122 km)[24].
Dziedzictwem urastającym do symbolu Togo jestKoutammakou, ziemia luduBatammariba z bardzo charakterystyczną architekturą wkomponowaną w półpustynny krajobraz. Są to gliniane domy z wieżami, zwane także pałacami (Takienta), choć sama nazwa może być myląca. Jest to jeden z najbiedniejszych regionów Togo, a warunki życia mieszkańców tych pałaców nie charakteryzują się luksusem.
↑Józef i Krystyna Chałasińścy,Bliżej Afryki, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1965, s. 101.
↑John R. Heilbrunn,„Togo: The National Conference and Stalled Reform” in Political Reform in Francophone Africa (1997), ed. John F. Clark and David E. Gardinier, s. 225.
_-_TGO_-_UNOCHA.svg)
.jpg)
