Przeciwnicy dysponują zestawami bierek w odmiennych kolorach. W skład każdego z nich wchodzi szesnaście bierek:król,hetman (potocznie zwany teżdamą,damką,królową lubkrólówką), dwagońce (z niemieckiego nazywane czasamilauframi), dwaskoczki (zwane też popularniekońmi lubkonikami), dwiewieże oraz osiempionów (pionków).
Wartość figur szachowych może być absolutna lub względna. Przy założeniu, że wartość absolutna piona wynosi 1, względne wartości statyczne figur przedstawiają się następująco[3][4]:
hetman – 9 punktów
wieża – 5 punktów
goniec – 3 punkty
skoczek – 3 punkty
król – nie ma przypisanej wartości ze względu na to, że nie można go wymienić, ale jego siłę szacuje się na około 4 punktów (od 3,5[5] do 5[6]).
W konkretnej sytuacji na szachownicy wartość względna jest ważniejsza od wartości absolutnej[7]. Wynika to z tego, że w określonych przypadkach figury mogą mieć różne wartości, na przykład w pozycjach o charakterze zamkniętym wartość skoczka przewyższa wartość gońca i odwrotnie – w pozycjach otwartych wartość gońca jest większa niż skoczka (a tym bardziej pary gońców nad parą skoczków). Podobnie dochodzący do pola przemiany pion może mieć wartość o wiele wyższą niż 1 punkt[8].
Jeśli jeden z graczy ma figury o sumarycznej wartości punktowej większej niż drugi, jest to podstawą do stwierdzenia, że ma przewagę materialną. Jednak nie zawsze musi ona przesądzać o wygranej – czasami decyduje przewaga pozycyjna. Debata nad wartością skoczków i gońców (dotycząca też kolorów pól, po których poruszają się gońce) również jest natury pozycyjnej i nie ma sensu bez odniesienia do konkretnej sytuacji na szachownicy. Z kolei dwie wieże mają przewagę nad hetmanem, mimo że gra tym ostatnim jest z reguły łatwiejsza.
Wartości punktowe poszczególnych figur mają charakter umowny i zależą od konkretnej pozycji na szachownicy. Są jednak dobrą wskazówką dla początkujących szachistów, zwłaszcza przy podejmowaniu decyzji o wymianie figur. Wówczas, opierając się na wartościach punktowych poszczególnych figur, mogą oni stosować następujące reguły:
Przy przewadze materialnej powinno dążyć się do uproszczenia pozycji (poprzez wymianę figur), sprowadzając grę do końcówki.
Wartość punktowa pionka rośnie wraz ze zbliżaniem się do pola przemiany (patrz rozdział „Reguły”).
Wartość skoczka zależy od charakteru pozycji: w zamkniętych pozycjach skoczek (3,4) ma przewagę nad gońcem (3), natomiast w otwartych pozycjach na odwrót (skoczek 1,7, goniec 3); wszystko zależy od konkretnego ustawienia figur na szachownicy.
Siła bojowa króla rośnie wraz ze zmniejszaniem się liczby figur na szachownicy: jest on wtedy znacznie mniej narażony na atak matowy przeciwnika, dzięki czemu może stać się aktywną bierką.
Grę zawsze rozpoczynają białe, co daje im pewną inicjatywę w początkowej fazie partii. Gracze na zmianę wykonują posunięcia swoimi bierkami zgodnie zzasadami ruchu dla danej bierki i jeśli wejdzie ona na pole zajmowane przez przeciwnika, zbija jego bierkę.
Szach jest groźbą zbicia króla, która musi być zażegnana przez przeciwnika w następnym posunięciu (króla nie można zbić).Mat, czyli postawienie króla przeciwnika w szachu, przed którym nie ma obrony, kończy partię i oznacza zwycięstwo gracza, którego bierka matuje króla przeciwnika.Remis występuje w przypadku, gdy:
gracze uzgodnili taki wynik partii,
na planszy wystąpiłpat (jedna ze stron nie może wykonać prawidłowych posunięć, a jej król nie jest szachowany),
żadna ze stron nie posiada środków niezbędnych do wygranej (choćby teoretycznej),
powstała martwa pozycja, czyli żaden z graczy nie jest w stanie dać mata nawet przy najlepszej grze.
Partia może zakończyć się remisem (na wniosek jednej ze stron), gdy:
identyczna pozycja na planszy pojawiła się trzykrotnie,
Za kolebkę szachów uznawane są Indie. Według źródeł pisanych gra ta była już znana w Persji na dworze szachaChosrowa I Anoszirwana w latach 70. VI wieku naszej ery, gdzie przywieziona została w darze od indyjskiego radży. Indyjskaczaturanga została w Persji przekształcona w czatrang, a po opanowaniu tego kraju przez Arabów uległa kolejnym przemianom (przede wszystkim zrezygnowano z losowania poruszającej się figury[9] za pomocą kostki), po których powstałszatrandż[10]. Kolejna ewolucja nastąpiła po pojawieniu się gry w Europie, nastąpiły wówczas zmiany najbardziej przypominające współczesną grę w szachy (zmieniono reguły gry, dopracowano zasady poruszania się bierek, pojawiły się dodatkoworoszada,mat,promocja itp.)[11].
Z Sycylii i południowej części Półwyspu Iberyjskiego szachy zostały przeniesione do Włoch i Hiszpanii, a następnie do Francji, Niemiec, Anglii i Skandynawii, gdzie były znane w X–XI wieku. W tym również czasie pojawiły się w Czechach, przywiezione przez kupców podążających z Włoch na północ kontynentu. Na Rusi szachy pojawiły się prawdopodobnie wcześniej, ok. VIII–IX wieku, bezpośrednio ze Wschodu (Iranu i środkowej Azji). Na ziemie polskie trafiły na kilka sposobów: zCzech, poprzez morskie szlaki handlowe oraz z Rusi Kijowskiej. O kultowym wymiarze gry szachowej informuje komediowy poematSzachyJana Kochanowskiego odkrywający charakterystyczne dla Polski nazwy i interpretacje figur szachowych. Zgodnie z Kochanowskim była to gra królewska, choć uwielbiali ją też szlachcice i mieszczanie. Interesujące jest też wspomnienie o mistrzach, „starszych”, którzy poznali szachy na poziomie wręcz ezoterycznym[12].
W epocerenesansu nastąpił „złoty okres” szachów, szczególnie w Hiszpanii i Włoszech, swój rozkwit osiągając na przełomie XVI i XVII wieku. Gra praktyczna stała już wówczas na wysokim poziomie, głównie dzięki analizomGioachino Greco,Ruya Lopeza iAlessandro Salvio. Pojawiły się pierwsze podręczniki, a pojedynki mistrzów wzbudzały zainteresowanie coraz szerszych grup społecznych. Zaczęto rozgrywać pierwsze mecze i niezbyt licznie obsadzone turnieje. Powstawało coraz więcej ośrodków życia szachowego, klubów i towarzystw[13]. W połowie XVIII w. pojawiły się dwie indywidualności, od których rozpoczął się nowy etap rozwoju teorii i praktyki szachowej:François Philidor iFilip Stamma. Pierwszy był autorem fundamentalnejAnalizy gry w szachy, drugi propagował szachy na terenie Francji i Anglii. W wielu krajach pojawili się nowi mistrzowie – w AngliiHoward Staunton, w RosjiAleksander Pietrow, we FrancjiLouis de la Bourdonnais, w NiemczechAdolf Anderssen, a w Stanach ZjednoczonychPaul Morphy – tocząc boje o nieoficjalny tytuł mistrza świata. W 1886 rozegrano pierwszy oficjalny mecz o tytułmistrza świata między niemieckim szachistąJohannesem Zukertortem (nieoficjalnym mistrzem świata) aWilhelmem Steinitzem, którego zwycięzcą został Steinitz[potrzebny przypis]. Przez następne 100 lat zasady wyłaniania najsilniejszego szachisty globu zmieniały się wielokrotnie, a kolejnymi mistrzami byliEmanuel Lasker,Jose Raul Capablanca,Aleksander Alechin,Max Euwe,Michaił Botwinnik (pierwszy mistrz świata wyłoniony w oficjalnych rozgrywkach pod egidą powstałej w 1924Międzynarodowej Federacji Szachowej – FIDE),Wasilij Smysłow,Michaił Tal,Tigran Petrosjan,Borys Spasski,Bobby Fischer,Anatolij Karpow orazGarri Kasparow. W latach 1993–2006 nastąpił rozłam w systemie wyłaniania mistrza świata, w okresie tym wyłaniano dwóch mistrzów, organizacjiFIDE orazPCA (późniejBraingames). W 2006 odbył się mecz unifikacyjny, a kolejnym mistrzem zostałWładimir Kramnik. Od 2007 do 2013 tytuł najlepszego szachisty świata należał doViswanathana Ananda, a od listopada 2013 doMagnusa Carlsena. W roku 2023 mistrzem świata został szachista chińskiDing Liren, który rok później utracił tytuł na rzecz indyjskiego szachistyDommaraju Gukesha.
Wśród kobiet wielkie sukcesy odnosiły, konkurując z powodzeniem z mężczyznami, czesko-brytyjska szachistkaVera Menchik[14][15] orazJudit Polgar z Węgier[16].
Pierwszy wielki międzynarodowy turniej rozegrano w 1851 w Londynie, a jego zwycięzcą zostałAdolf Anderssen[17]. W 1924 powstałaMiędzynarodowa Federacja Szachowa i od tego roku rozgrywane sąszachowe olimpiady. Od 1927 odbywają sięmistrzostwa świata kobiet (pierwszą mistrzynią byłaVera Menchik). W kolejnych latach pojawiły się mistrzostwa świata juniorów, studentów, wszachach korespondencyjnych, zaczęto organizować mistrzostwa kontynentów, zarówno indywidualnie, jak i drużynowo. W 1929 odbyły się pierwszedrużynowe, a w 1926 pierwszeindywidualne mistrzostwa Polski w szachach (zwyciężył w nich Dawid Przepiórka). Indywidualne mistrzostwa rozegrano przed wojną w sumie 4 razy: w 1926 w Warszawie, w 1927 w Łodzi, w 1935 w Warszawie i w 1937 w Juracie. Na olimpiadzie szachowej w Hamburgu w roku 1930 polska drużyna zdobyła złoty medal.
Odmiany różnią się formą rozgrywki. Każdy z wariantów szachów (tradycyjnych czy nieortodoksyjnych) można rozegrać na różny sposób, nie zmieniając przy tym reguł samej gry. Różnica dotyczy materiału, formy komunikacji lub ograniczeń czasowych, z jakich korzystamy.
Pierwszym automatem do gry w szachy był osiemnastowiecznyMechaniczny Turek. Była to jednak mistyfikacja, dlatego na prawdziwy automat do gry trzeba było czekać do początków ery komputerów cyfrowych[19]. Pierwszy program komputerowy do gry w szachy został przedstawiony w roku 1956 (jego współautorem byłStanisław Ulam)[20][21]. Podstawowe narzędzie algorytmiczne, mianowicie funkcję wartości pozycji, wprowadził ojciecteorii informacjiClaude Shannon, od którego pochodzi nazwa liczby możliwych rozgrywek gry, czyli 10120 nazwanąliczbą Shannona[22]. Programy komputerowe i komputery szachowe z czasem stały się silniejsze od przeciętnych graczy, jednak długo jeszcze nie mogły zwyciężyć najlepszych szachistów. W październiku 1989 roku Kasparow triumfował w meczu przeciwko programowi Deep Thought[23], jednak możliwości komputera wywarły na mistrzu szachowym ogromne wrażenie. „Nie wiem, jak możemy żyć ze świadomością, że istnieje coś intelektualnie potężniejszego od nas” (Newborn, 1997, s. 175). W 1996 roku odbył się, składający się z sześciu partii, pojedynek szachowy pomiędzy ówczesnym mistrzem świataGarrim Kasparowem a skonstruowanym przez firmęIBM komputeremDeep Blue. Mecz ten zakończył się zwycięstwem Kasparowa, jednak w kontrowersyjnym rewanżu rok później triumfował komputer, co było sporą sensacją w świecie szachowym. Okazało się jednak, że komputer ten był specjalnie przygotowywany przez grupę arcymistrzów szachowych. Opracowali oni wiele nowych wariantów debiutowych przygotowanych specjalnie przeciwko Kasparowowi. Niektórzy nawet podejrzewali, że w rzeczywistości grał nie komputer a kilku arcymistrzów zatrudnionych przez IBM. Po meczu komputer rozebrano i niemożliwe było sprawdzenie owych domysłów. W 2003 roku Kasparow ponownie zmierzył się z komputerem, był toDeep Junior. Mecz zakończył się remisem.
Z uwagi na wielką liczbę możliwych wariantów gra w szachy nie została dotąd rozwiązana, to znaczy nie wiadomo, czy istniejestrategia gwarantująca wygraną którejkolwiek ze stron. Dla jednej ze stron musi jednak istnieć strategia pozwalająca uniknąć porażki. Wynika to z tego, że partia szachów musi się zakończyć w skończonej liczbie posunięć, ze względu na remis przy trzykrotnym powtórzeniu układu bierek. Zatem jeżeli dla białych istnieje strategia gwarantująca wygraną, to strategia ta jest równocześnie strategią gwarantującą białym uniknięcie porażki. Jeżeli zaś dla białych nie istnieje strategia gwarantująca wygraną, to tym samym istnieje strategia gwarantująca czarnym uniknięcie porażki.
↑Schaeffer, Jonathan, van den Herik, H.Jaap. Games, computers, and artificial intelligence. „Artificial Intelligence”. 134 (1–2), s. 1–7, 2002.DOI:10.1016/S0004-3702(01)00165-5.
↑Kister, J., Stein, P., Ulam, S., Walden, W. i inni. Experiments in Chess. „J. ACM”. 4 (2), s. 174–177, 1957. New York, NY, USA.DOI:10.1145/320868.320877.
Michael Ehn, Ernst Strouhal: SMadness:Von Schönheit und Schrecken des Schachspiels. Wien: Album-Verlag, 2022.
Ryszard Lipczuk: Historia szachów w 50 ruchach (omówienie) | Przegląd Dziennikarski (przegladdziennikarski.pl) 24.11.2021.[2]
Bill Price:Historia szachów w 50 ruchach. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press 2021, 224 s. Tłum. z angielskiego: Jerzy J. Malinowski.ISBN 978-83-7020-830-1.
.JPG)
