Ten artykuł dotyczy chwytu stosowanego w filmach. Zobacz też:Suspensja (ujednoznacznienie)._-_2.jpg)
Suspens (ang.suspense[1], łac.suspensus, wym. suspens, saspens[2]) – chwyt określający reakcjęemocjonalną widza, wywoływaną przezfilm za pomocą manipulacji informacjąnarracyjną[1]. Słowo to wywodzi się z łacińskiegosuspensus, oznaczającego „zawieszenie”[2]. Według słownikaWebster’s Seventh New Collegiate English Dictionary by Merriam Webster (1969) suspens jest także uczuciemniepewności umysłowej,niepokoju,niezdecydowania lubzwątpienia[3]. Wdramacie suspensem jestprzewidywanie rezultatufabuły lub rozwiązanie niepewności, zagadki czy tajemnicy[4][5][6][7], zwłaszcza, że wpływa ona na postać, w stosunku do której odczuwa sięsympatię[7]. Suspens nie dotyczy wyłącznie fikcji.
Wfilmach,literaturze,spektaklach itelewizji suspens jest głównym narzędziem zapewniającym i podtrzymującym zainteresowanie czytelnika/widza. Może on występować w kilku rodzajach; w jednym, gdy zakończenie jest niepewne, suspens dotyczy kwestii „kto”, „co” lub „jak”; w innym z przykładów, kiedy rozwiązanie jest nieuniknione w wyniku wcześniejszych wydarzeń, suspens tkwi w niespokojnych lub przerażonych oczekiwaniach publiczności, stawiających pytanie „kiedy”[7]. Czytelnicy odczuwają napięcie, gdy są ciekawi dalszego rozwoju wydarzeń lub też kiedy przewidują, co może się wydarzyć, lecz nie wiedzą, jak to się stanie. Wdramatach historycznych z postaciami, których historie życiowe są dobrze znane, pytanie „dlaczego” często wnosi elementy suspensu dopowieści[6].
Dopełnieniem do suspensu jest zapowiedź, o czym świadczą ślady krajowego kryzysu lub rewolucji w powieściDom duchów (1982)Isabel Allende[5].
Określany przez biografów oraz historyków mianem „mistrza suspensu”[8][9]Alfred Hitchcock – odnosząc się do różnic między zaskoczeniem a suspensem – przyznawał, że podstawą jest nacisk na czas trwania całego efektu. W jego ocenie klasyczna procedura tworzenia efektu suspensu polega na informowaniu opinii publicznej o niebezpieczeństwie zagrażającemu bohaterowi, który w ogóle nie jest jego świadom: „Spokojnie sobie teraz rozmawiamy, nie dzieje się nic specjalnego, ale gdyby pod stołem była podłożona bomba, nagle, ni stąd, ni zowąd rozległby się: bum! wybuch. Publiczność byłaby zaskoczona, ale ponieważ wcześniejszy przebieg sceny był absolutnie zwyczajny, w tym zaskoczeniu nie byłoby nic interesującego. Teraz rozpatrzmy suspens. Bomba jest pod stołem i publiczność o tym wie, prawdopodobnie widziała podkładającego ją terrorystę. Publiczność wie, że bomba wybuchnie o pierwszej, i wie też, że teraz jest za piętnaście pierwsza, bo w scenografii pokoju jest zegar; ta sama obojętna rozmowa staje się nagle ogromnie interesująca, bo publiczność bierze w niej udział. Ma ochotę ostrzec osoby znajdujące się na ekranie” – argumentował w wywiadzie, który przeprowadzałFrançois Truffaut[10].
Autorzy podejmowali próby wyjaśnienia terminu „paradoks suspensu”, czyli napięcianarracyjnego, które pozostaje po zneutralizowaniu niepewności, ponieważ odbiorcy wiedzą, jak dana historia zostanie rozwiązana[11][12][13][14][15].Psychologowie poznawczy Allan Collin, Andrew Ortony oraz Gerald L. Clore twierdzili, że suspens składa się zestrachu,nadziei i „poznawczego stanu niepewności”. Definiowali oni strach jako uczucie niezadowolenia z perspektywy niepożądanego zdarzenia i nadzieję jako uczucie przyjemności z perspektywy pożądanego wydarzenia. Autorzy uważali, że strach i nadzieja (jako „potencjalneemocje”) zależą od stanu pożądania i prawdopodobieństwa przyszłego wyniku – jeszcze nieokreślonego wyniku danego wydarzenia. Jako przykład wymieniali strach, który jest wzmożony w sytuacji, gdy wzrasta stopień zagrożenia lub też prawdopodobieństwo wyniku. W przypadku nadziei sytuacja jest odwrotna; bardziej pożądany i prawdopodobny wynik sprawia, że odbiorca może mieć więcej nadziei[16].
WedługStanford Encyclopedia of Philosophy (SEP) intensywność poczucia suspensu przez odbiorcę zależy od dwóch cech wyniku zdarzenia:
Standardowy pogląd nie zakłada bezpośredniego związku między niepewnością, stawką oraz suspensem, lecz sugeruje, że największe napięcie jest odczuwane w przypadkach, w których wynik działania jest niepewny, a stawka wysoka. Informuje on również, że suspens może występować przy niskich stawkach, jeśli istnieje duża niepewność lub gdy sytuacja jest odwrotna. W ocenie SEP w standardowym poglądzie nie może być napięcia, jeśli nie ma niepewności. Podobnie jeżeli nie ma żadnego zagrożenia, to nie może być pożądanego (lub niepożądanego) rezultatu, a zatem nie ma strachu, nadziei, konsekwencji ani suspensu[17].
Powyższa analiza suspensu generuje kłopotliwyparadoks. Zasadnicze pytanie stawiane przez psychologów brzmi: „w jaki sposób działania narracyjne trzymać w napięciu przy wielokrotnym czytaniu tej samej książki lub oglądaniu tego samego filmu, jeżeli potrzebna jest niepewność, aby móc odczuwać napięcie”. Psychologowie nie wykluczają, że może występować u odbiorcy pewien rodzaj napięcia przy ponownym czytaniu/oglądaniu danej powieści lub filmu, lecz jeśli napięcie wymaga niepewności, to nie ma możliwości, by odczuwać je podczas ponownego czytania/oglądania. Problem ten znany jest jako „paradoks suspensu”, który można wyróżnić w trzech punktach:
.jpg)
W ocenieNoëla Carrolla suspens wymaga jedynie rozrywki, a nie rzeczywistej niepewności. W swojej pracy – poświęconej „paradoksowi suspensu” – przekonywał, w jaki sposób można rozwiązać wspomniany paradoks. Zdaniem Carrolla odbiorca, mimo iż ma świadomość jak dany film się kończy, może sobie wyobrazić zupełnie inne zakończenie. W ten sposób samo wyobrażenie sobie, że wynik zdarzenia jest niepewny, wystarcza do tego by odczuwać napięcie, eliminując w ten sposób pierwszą zasadę „paradoksu suspensu” – tylko niepewność jest niezbędna do trzymania w napięciu[18].
Niektóre teorie zakładają, że odbiorcy zwykle zapominają o wielu szczegółach historii, a zainteresowanie powstaje z powodu luk w pamięci[12]. Inni z kolei twierdzą, że suspens pozostaje nawet w przypadku często opowiadanych historii, a wpływ na to ma fakt, że zanurzając się w fikcyjnym świecie, czytelnik bądź widz zapomina o znajomości faktów[14] lub oczekuje, że fikcyjny świat będzie wyglądać tak samo jak świat rzeczywisty, w którym dokładne powtórzenie zdarzeń jest niemożliwe[13].
Robert Yanal, autor artykułu poświęconego „paradoksowi suspensu”, przekonuje, że napięcie narracyjne należy odróżnić od prawdziwego suspensu, ponieważ niepewność jest częścią definicji napięcia[15]. Raphaël Baroni, autor książkiLa tension narrative. Suspense, curiosité, surprise (2007), twierdzi, że rodzaj napięcia, które ekscytuje publiczność poprzez przewidywanie tego, co ma nadejść, jest szczególnie charakterystyczny dla dzieci i ich ulubionych bajek. Autor dodaje, że inny rodzaj suspensu, pozbawiony niepewności, może pojawić się wtedy, gdy nastąpi sprzeczność między wiedzą o przyszłości a pożądaniem, co jest szczególnie charakterystyczne dla tragedii, gdy bohater ostatecznie umiera lub przegrywa (suspense par contradiction)[11].
 | Zobacz multimedia związane z tematem:Suspens |