Stolica Polski – główna siedziba administracyjnaPolski, której funkcję pełni obecnieWarszawa.
Pierwszą konstytucją, w której określono stolicę Polski, byłaKonstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 1952 (art. 90)[1].
Osobny artykuł:Główna siedziba królestwa.Wśredniowieczu termin „stolica Polski” miał ograniczone i inne od współczesnego znaczenie.Suwereni (np.Mieszko I) nie mieli stałych siedzib, skąd sprawowaliby władzę; byli w ciągłej podróży i wszelkie sprawy wagi państwowej czy lokalnej były rozpatrywane w miejscu, w którym akurat przebywali[2]. Np. w 1257 rokuBolesław Wstydliwy wydał akt lokacyjny Krakowa na wiecu nieopodal wsiKopernia (kołoPińczowa). Dopiero w późnym średniowieczu, wobec stale zwiększającej się roli i zakresu władzy centralnej, w stolicy na stałe rezydowaliurzędnicy „centralni” np.kanclerz.
Zgodnie zregestem dokumentuDagome iudex z ok. 991, którego wystawcą był Mieszko I, za jedyną formalną stolicę państwa polskiego uważano wówczasGniezno. Informacjami potwierdzającymi to są umieszczenie w Gnieźnie relikwii św. Wojciecha i zorganizowaniezjazdu gnieźnieńskiego orazkoronacje królewskie w Gnieźnie[3][4].
Za rządówKazimierza Odnowiciela w związku ze zniszczeniem Gniezna w 1038 przez najazd księcia czeskiegoBrzetysława I stolicę przeniesiono doKrakowa. Za panowańWładysława Hermana iBolesława III Krzywoustego funkcję stolicy pełniłPłock, jednak późniejsi władcy wrócili do Krakowa.
W średniowiecznejKronice polskiejGalla Anonima spisanej w latach 1112–1116Wrocław obokKrakowa orazSandomierza zaliczony został do jednej z trzechstolic Królestwa Polskiego[5].Wynika to z faktu funkcjonowania na terenie ówczesnej Polski trzech księstw – Polski (Wielkopolska i Małopolska), Śląska i księstwa sandomierskiego. Kolejne księstwa – mazowieckie i pomorskie powstały już po okresie sporządzania kroniki przez Galla Anonima[potrzebny przypis].
Podczas panowaniaPrzemysła II (1295-1296) stolicę stanowił Poznań.
W latach 1481-1483 za sprawą królewiczaKazimierza (który został namiestnikiem króla Kazimierza IV Jagiellończyka w Koronie) ,Radom stanowił miejsce sprawowania władzy w Królestwie Polskim[6][7]
Kraków był pierwszymmiastem stołecznym[8].
Zygmunt August jako pierwszy przeprowadził się na stałe z dworem i urzędami centralnymi doWarszawy – stało się to we wrześniu 1568 r.[9] Konstytucja sejmu lubelskiego z 1569 r. określiła miasto naMazowszu jako stałe miejsce zwoływania Sejmów. Po śmierci ostatniego Jagiellona sytuacja z powrotem uległa zmianie –Henryk Walezy rezydował z powrotem w Krakowie, aStefan Batory wolał m.in.Grodno.
W początkowych latach panowaniaZygmunt III Waza również wolał Kraków, jednak ciągłe podróże na Sejmy oraz sprawy szwedzkie sprawiały, iż przez długi okres był on w nim nieobecny.W 1596 r. rozpoczął on proces wyjazdu dworu królewskiego doWarszawy, która ze względu na centralne położenie stała się ważnym łącznikiem między głównymi centrami politycznymi Polski i Litwy,Krakowem iWilnem, do Warszawy przeniesiono z Krakowa także urzędy centralne, tj. urzędy marszałkowski, kanclerski i podskarbiński, które zostały umieszczone w rozbudowanym po 1598 na rozkaz królaZamku Królewskim. Znaczenie ku podjęciu tej decyzji miała także polityka wewnętrzna monarchy – nowa stolica z nową elitą oraz otoczenie składające się przeważnie z drobnej katolickiej szlachty były atrakcyjniejsze niż bogata i średnia szlachta małopolska, wywodząca się ze znanych rodów oraz często innowiercza[9]. Mniej istotnym powodem był pożar w 1595 r. naWawelu podczas eksperymentualchemicznego w obecności króla[10]. Proces przenoszenia dworu trwał do25 maja 1609. Dwór królewski spławiano do Warszawy Wisłą. Kraków jednak nadal pozostawał oficjalną stolicąRzeczypospolitej[10][11]; tam też koronowali się kolejni władcy (z wyjątkiemStanisława Leszczyńskiego iStanisława Augusta Poniatowskiego). Warszawę uznawano za „miasto rezydencjonalne Jego Królewskiej Mości”[11].
Za panowaniaWettynów głównym miastem rezydencjonalnym królów byłoDrezno, a poza Warszawą rolę nieformalnej stolicy pełniłaWschowa wWielkopolsce, w której królowie okresowo rezydowali, zwoływali posiedzenia senatu oraz przyjmowali zagranicznych dyplomatów[12][13].
W czasie zaborów powstawały na ziemiach polskich kraje i księstwa z różnym zakresem autonomii. W latach 1807–1815 Warszawa była stolicąKsięstwa Warszawskiego, a od 1807 do 1814Gdańsk był stolicąWolnego Miasta Gdańska (oba twory były zależne odFrancji). W 1815 powstałyKrólestwo Polskie (kongresowe) ze stolicą w Warszawie,Wolne Miasto Kraków ze stolicą w Krakowie orazWielkie Księstwo Poznańskie ze stolicą w Poznaniu. Przez cały okres zaborów istniałoKrólestwo Galicji i Lodomerii ze stolicą weLwowie, w którym od 1867 roku Polacy cieszyli się najszerszą autonomią pod zaborami. Jeszcze w II RP pełna nazwa Lwowa brzmiałaKrólewskie Stołeczne Miasto Lwów.
W momencie odzyskiwania niepodległości istniało kilka lokalnych ośrodków władzy m.in. wLublinie (Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego), Krakowie (Polska Komisja Likwidacyjna), Poznaniu (Naczelna Rada Ludowa),Cieszynie (Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego).
Od września 1939 do listopadaRząd RP na uchodźstwie rezydował wParyżu, następnie wAngers, a po klęsce Francji w czerwcu 1940 – wLondynie. 6 lipca 1945,Wielka Brytania iStany Zjednoczone wycofałyuznanie dyplomatyczne Rządu RP na uchodźstwie, uznając natomiastTymczasowy Rząd Jedności Narodowej.
Podczas okupacji hitlerowskiej siedzibą utworzonego na terenie PolskiGeneralnego Gubernatorstwa był Kraków.
22 lipca 1944 roku wChełmie został ogłoszony manifestPolskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, a samo miasto stało się siedzibą tego rządu. 27 lipca główna siedziba PKWN została przeniesiona doLublina[14]. 31 grudnia 1944 roku w miejsce PKWN powstałRząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, który rezydował w Lublinie do 1 lutego 1945, kiedy to przeniósł swoją siedzibę doniedawno odbitej Warszawy[15]. Okres od 22 lipca 1944 roku do 1 lutego 1945 roku bywa nazywany jako okresemPolski Lubelskiej[16].
W związku ze sporymi zniszczeniami Warszawy rząd komunistyczny planował przeniesienie stolicy Polski z Warszawy doŁodzi, ze względu na robotniczo-lewicową przeszłość miasta, oraz na dość niewielkie zniszczenia wojenne na jego terenie, jednak plany te nigdy nie zostały zrealizowane[17].
Obecną, administracyjną stolicą Polski jest Warszawa. Od 1952 r. zapis o stołeczności Warszawy znajduje się wkonstytucji – art. 29 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483).
| Miasto | Lata sprawowania funkcji stołecznych | Dodatkowe informacje |
|---|---|---|
| Gniezno | 966–1038 | Umownie |
| Kraków | 1038–1079 | Umownie |
| Płock | 1079–1138 | Umownie |
| Kraków | 1138–1295 | |
| Poznań | 1295–1296 | Umownie (w okresie panowaniaPrzemysła II) |
| Kraków | 1296–1596[a] | |
| Warszawa | 1596–1795 | De iure stolicą był Kraków |
| Warszawa | 1807–1832 | Stolicaksięstwa Warszawskiego ikongresowego Królestwa Polskiego |
| Kraków | 1815–1848 | StolicaRzeczpospolitej Krakowskiej |
| Warszawa | 1917–18 listopada 1918 | StolicaKrólestwa Polskiego |
| Lublin | 7 listopada–11 listopada 1918 | SiedzibaTymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej |
| Warszawa | 1918–1939 | |
| Chełm | 22 lipca 1944–27 lipca 1944 | Miejsce ogłoszenia manifestuPKWN |
| Lublin | 27 lipca 1944–30 stycznia 1945 | Siedziba PKWN orazRządu Tymczasowego Rzeczypospolitej Polskiej |
| Warszawa | Od 1 lutego 1945 | Obecna stolica |
