 | |||
| Autor | |||
|---|---|---|---|
| Rodzaj | |||
| Data powstania | IX wiek p.n.e. | ||
| Medium | |||
| Miejsce przechowywania | |||
| Miejscowość | |||
| Lokalizacja | |||
| |||
Stela Meszy (takżeKamień Moabicki,Kamień Moabitów) –bazaltowastela o wysokości 124 cm, zawierająca starożytną inskrypcję. Z treści inskrypcji zachowały się 34 linie, niektóre fragmentarycznie.Stela została odkryta w sierpniu 1868 roku przezniemieckiego misjonarza F.A. Kleina w miejscowościDibon w dzisiejszejJordanii. Zrobiono odbitkę zapisanej powierzchni, ale samą płytę porozbijali na kawałkiBeduini, zanim zdołano ją zabrać. Większość fragmentów udało się jednak odzyskać i obecnie stela jest przechowywana wparyskimLuwrze (AO 5066), zaś wMuzeum Brytyjskim wLondynie znajduje się jej kopia. Stela została sporządzona wIX wieku p.n.e. w Dibonie (wówczas na terenie królestwaMoabu) i opisuje punkt widzenia królaMeszy na dzieje jego buntu przeciwIzraelowi.
Dokument został spisany wjęzyku moabickim przy pomocyalfabetu paleohebrajskiego, który był oparty naznakach fenickich.
Fragment inskrypcji brzmi: „Ja jestem Mesza, syn Kemosz-bone, król Moabu, Dibonita. (...)Omri był królemIzraela i przez długi czas gnębił Moab, ponieważ Kamosz był rozgniewany na swój kraj. Następcą po nim został jego syn. On również powiedział: `Idź, zabierz Nebo od Izraela!` Poszedłem więc nocą i walczyłem przeciw nim od świtu aż do południa, zdobyłem miasto i wybiłem do nogi. (...) I wziąłem stamtąd sprzętyJahwe, wlokąc je przedKemosza”[1].
| 1 | אנכ משע בנ כמשמלכ מלכ מאב הד |
| jamMesza synKemoszmeleka królMoabuten_D- | |
| 2 | יבני ׃ אבי מלכ על מאב שלשנ שת ואנכ מלכ |
| -ibonita | ojciec_mój królował nadMoabem trzydzieści lat i_ja królowa- | |
| 3 | ?[תי אחר אבי ׃ ואעש הבמת זאת לכמש בקרחה ׃ ב[מת י /משע מ /נס י |
| -łem po ojcu_moim | i_ja_uczyniłemtę_wielką_wyżynę tę dla_Kemosza w_Kerchoh | wy[żynę zbawi-?] | |
| 4 | שע כי השעני מכל המלכנ וכי הראני בכל שנאי ׃ עמר |
| -ciela? bo wybawił_mnie odtych_królów i_bo dał_mi_spoglądać z_góry_na_wszystkich nienawidzących_mnie |Omr- | |
| 5 | י מלכ יִשְׂרָאֵל ויענו את מאב ימנ רבנ כי יאנפ כמש באר |
| -i królIzraela upokarzałtenMoab dni wiele bo płonął_gniewemKemosz przeciw_zie- | |
| 6 | צה ׃ ויחלפה בנה ויאמר גמ הא אענו את מאב ׃ בימי אמר כדבר |
| -mi_swej | i_zmienił_go syn_jego i_powiedział również on ja_upokorzętenMoab | w_moim_dniu powiedział takie_to_słowa | |
| 7 | וארא בה ובבתה ׃ ויִשְׂרָאֵל אבד אבד עלמ וירש עָמְרִי את [כל]? אר |
| a_ja_spogladałem z_góry_na_niego i_na_dom_jego | i_Izrael zniszczony zniszczony wiecznie a_posiadałOmritę [całą?] zie- | |
| 8 | צ מהדבא ׃ וישב בה ימה וחצי ימי בנה ארבענ שת ויש |
| -mięMedeby | i_zamieszkiwał w_niej dni_jego i_połowę dni syna_jego czterdzieści lat i_przyw- | |
| 9 | בה כמש בימי ׃ ואבנ את בעלמענ ואעש בה האשוח ואבנ |
| -rócił_jąKemosz w_moich dniach | i_ja_zbudowałemtoBaal_Meon i_ja_uczyniłem w_nim zbiornik_wody i_ja_zbudowałem | |
| 10 | את קריתנ ׃ ואש גד ישב בארצ עטרת מעלמ ויבנ לה מלכ י |
| toKiriataim | i_mężowie/mężczyźniGad zamieszkiwali w_ziemiAtarot od_wieków i_zbudował dla_siebie królI- | |
| 11 | ?[שראל את עטרת ׃ ואלתחמ בקר ואחזה ׃ ואהרג את כל העמ [מ |
| -zraelatoAtarot | i_ja_walczyłem przeciw_miastu i_pochwyciłem_je | i_ja_zabiłem wszystkich ludzi [z?] | |
| 12 | הקר רית לכמש ולמאב ׃ ואשב משמ את אראל דָּוִדה ואס |
| tego_miasta ofiarę?/miły_widok? dla_Kemosza i_dla_Moabu | i_ja_przywróciłem stamtądten ołtarzDawida/Dodo i_ja_za- | |
| 13 | חבה לפני כמש בקרית ׃ ואשב בה את אש שרנ ואת א[נ]ש |
| -ciągnąłem_go przed_obliczeKemosza w_Keriot | i_ja_osadziłem w_nimtych mężów/mężczyznSzaronu i_tych mę[ż]ów | |
| 14 | מחרת ׃ ויאמר לי כמש לכ אחז את נבה על יִשְׂרָאֵל ׃ וא |
| Meharot | i_powiedział do_mnieKemosz idź pochwyćtoNebo odIzraela | i_ja_ | |
| 15 | הלכ בללה ואלתחמ בה מבקע השחרת עד הצהרמ ׃ ואח |
| _poszedłem w_nocy i_ja_walczyłem przeciw_niemu od_rozszczepieniatego_świtu aż_do południa | i_ja_poch- | |
| 16 | זה ואהרג כל[ה] שבעת אלפנ גברנ וגרנ ׃ וגברת וגר |
| -wyciłem_je i_ja_zabiłem wszyst[kich] siedem tysięcy mężczyzn i_chłopców | i_kobiety i_dziewczyn- | |
| 17 | ?[ת ורחמת ׃ כי לעשתר כמש החרמתה ׃ ואקח משמ א[ת כ |
| -ki i_brzemienne | bo dla_Asztar Kemosza poświęciłem_je | i_ja_zabrałem stamtądt[e na-?] | |
| 18 | לי יהוה ואסחב המ לפני כמש ׃ ומלכ יִשְׂרָאֵל בנה את |
| -czynia?JHWH i_ja_zaciągnąłem je przed_obliczeKemosza | i_królIzraela zbudowałto | |
| 19 | יהצ וישב בה בהלתחמה בי ׃ ויגרשה כמש מפני ו |
| Jahaz i_przebywał w_nim w_czasie_walki_jego przeciwko_mnie | i_wypędził_goKemosz od_oblicza_mego i | |
| 20 | אקח ממאב מאתנ אש כל רשה ׃ ואשאה ביהצ ואחזה |
| wziąłem z_Moabu dwieście mężów wszystkich dowódców_jego | i_ja_ustawiłem_ich? przeciw_Jahaz i_ja_pochwyciłem_je | |
| 21 | לספת על דיבנ ׃ אנכ בנתי קרחה חמת היערנ וחמת |
| aby_przyłączyć doDibonu | ja zbudowałemKerchoh murtych_lasów/ten_drewniany? i_mur | |
| 22 | העפל ׃ ואנכ בנתי שעריה ואנכ בנתי מגדלתה ׃ וא |
| tego_wzgórza | i_ja zbudowałem bramy_jego i_ja zbudowałem wieże_jego | i_j- | |
| 23 | נכ בנתי בת מלכ ואנכ עשתי כלאי האשו[ח למ]?ינ בקרב |
| -a zbudowałem dom króla i_ja uczyniłem zapory?/oba?tego_zbiorni[ka dla_w?]ód w_pośród | |
| 24 | הקר ׃ ובר אנ בקרב הקר בקרחה ואמר לכל העמ עשו ל |
| tego_miasta | i_cysterny żadnej w_pośród tego_miasta w_Kerchoh i_powiedziałem do_wszystkich ludzi uczyńcie dla_ | |
| 25 | כמ אש בר בביתה ׃ ואנכ כרתי המכרתת לקרחה באסר |
| _was(siebie) mąż(każdy) cysternę w_domu_jego | i_ja wyciąłem/wykopałemte_wycięcia/rowy dla_Kerchoh przez_jeńc- | |
| 26 | ?[ י ]?ישראל ׃ אנכ בנתי ערער ואנכ עשתי המסלת בארננ [ ׃] |
| [-ów ]Izraela | ja zbudowałemAroer i_ja uczyniłemtę_publiczną_drogę w_Arnon [ | ?] | |
| 27 | אנכ בנתי בת במת כי הרס הא ׃ אנכ בנתי בֶּצֶר כי עינ |
| ja zbudowałemBet Bamot bo zrujnowano go | ja zbudowałemBezer bo kupą_gruzów | |
| 28 | א]?ש דיבנ חמשנ כי כל דיבנ משמעת ׃ ואנכ מלכ– – –] |
| [? męż-?]owieDibonu uzbrojeni bo całyDibon posłuszny_był | i_ja królowa- | |
| 29 | ת[י– – –]?מאת בקרנ אשר יספתי על הארצ ׃ ואנכ בנת |
| -łe[m ? ] setką w_miastach które przyłączyłem do_ziemi(kraju) | i_ja zbudowa- | |
| 30 | י [את מה]?ד[ב]?א ובת דבלתנ ׃ ובת בעלמענ ואשא שמ את נקד |
| -łem [tęMe]de[b]ę i_Bet Diblataim | i_Bet Baal_Meon i_umieściłem tamtych hodowców_owiec? | |
| 31 | צאנ הארצ ׃ וחורננ ישב בה ב[נ ד/ת ד]?וד[ה ו]?אמר[– – – – – – –] |
| [ ? ] owcetej_ziemi(kraju) | i_Horonaim mieszkał w_nim do[m]?/sy[n]?[Da]wid[a]?/[Da]du[y]? [i_?]powiedział | |
| 32 | [– –]אמר לי כמש רד הלתחמ בחורננ ׃ וארד ו[– – – – – – – –] |
| [ ? ] powiedział do_mnieKemosz zejdź walczyć przeciw_Horonaim | i_ja_zszedłem i_[ ? ] | |
| 33 | [– –]ויש]?בה כמש בימי ועל[עד]? משמ עשר – – – – – – –] |
| [ ? i_przy]wrócił_jeKemosz w_moich_dniach i_[ ? ] stamtąd dziesięć [ ? ] | |
| 34 | ?[שת שדק ׃ וא[נכ[– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –] |
| [ ? ] lat ? | i_[ja?] | |
Bunt Meszy przeciwko supremacji izraelskiej został opisany także wBiblii w2 Księdze Królewskiej[2].
Kamień Moabicki wskazuje na istotną rolę, jaką północne królestwo hebrajskie odgrywało w IX wieku przed Chrystusem.
Mesza przyznaje, że Izraelici przez czterdzieści lat panowali nad wieloma miastami w Moabie (po wschodniej stronieJordanu), z koleistela z Tel Dan (fragmenty odkryte w latach 1993 i 1994) wskazuje na walki izraelsko-aramejskie w okolicach miasta Dan (bitwa pod Abel?) na północy Izraela. MiastoAtarot wymienione przez Meszę jest oddalone o ok. 200 km od Dan oraz o ok. 100 km odSamarii, stolicyIzraela. Utrzymanie tak rozległego terytorium przez okres kilkudziesięciu lat byłoby niemożliwe bez licznej i dobrze wyszkolonej armii.Salmanasar III nasteli z Kurh (BM 118884) twierdził, iżAchab z kraju Sir`ilaa (Isrilaa = Izrael?) wystawił przeciwko niemu 2000 rydwanów oraz 10000 żołnierzy.
Inskrypcja moabicka mówi także o 7000Izraelitów zamieszkujących Nebo, których Mesza wymordował po zdobyciu miasta. Liczba ta obejmuje niewątpliwie mieszkańców okolicznych wiosek, którzy schronili się w twierdzy przed armiąMoabu. Tym niemniej, jeżeli odległe miasto i otaczające je osiedla na pograniczu królestwa zamieszkiwało kilka tysięcyHebrajczyków, to można przypuszczać, że okolice wielkich miast w głębi Izraela były znacznie bardziej zaludnione.
Wszystkie imiona z inskrypcji Meszy, z wyjątkiem Kemoszmeleka (ojca Meszy) oraz Asztar Kemosza (specyficzne określenie Kemosza różnie interpretowane) pojawiają się wStarym Testamencie.
Większość miejsc i miejscowości wymienionych na steli (poza Kerchoh i Meharot) występuje także w księgachStarego Testamentu. Analiza tekstu pozwala zauważyć, iż wjęzyku moabickimhebrajskim końcówkom liczby mnogiej rodzaju męskiegoימ- odpowiadała końcówkaנ- (inaczejן-). Ponadto użycie znakuו (waw) było nierzadko opcjonalne w wyrazach, gdzie odpowiadał on głosceu lubo (cechę tę można zauważyć także wjęzyku hebrajskim na podstawie różnych wariantów tych samych nazw).
Pozostałe nazwy przedstawiono w tabeli.
Legenda tabeli:
Uwagi:
Różnice pomiędzy zapisem moabickim a hebrajskim (najczęściej brakujące litery lub człony) zaznaczono kolorem czerwonym, przy czym:
| nazwa | linia | stela | Biblia | wersety |
|---|---|---|---|---|
| Arnon | 26 | ארננ | ארנונ | Liczb 21:13.14.24.26.28, 22:36; Powtórzonego Prawa 2:24.36, 3:8.12.16, 4:48; Jozuego 12:1.2, 13:9.16; Sędziów 11:13.18.22.26; 2 Królewska 10:33; Izajasza 16:2; Jeremiasza 48:20 |
| Aroer | 26 | ערער | ערער | Liczb 32:34; Powtórzonego Prawa 2:36, 3:12, 4:48; 2 Królewska 10:33; 1 Kronik 5:8 |
| ערוער | Jozuego 12:2, 13:9.16; Sędziów 11:33; Jeremiasza 48:19 | |||
| ערעור | Sędziów 11:26 | |||
| Atarot | 10, 11 | עטרת | עטרות | Liczb 32:3 |
| עטרת | Liczb 32:34 | |||
| [Bet] Baal Meon | 9, 30 | בעלמענ | בעל_מעונ | Liczb 32:38; 1 Kronik 5:8; Ezechiela 25:9 |
| בית_בעל_מעונ | Jozuego 13:17 | |||
| בית_•••_מעונ | Jeremiasza 48:23 | |||
| [Bet] Bamot [Baal] | 27 | בת_במת | במות | Liczb 21:19.20 |
| במות_בעל | Liczb 22:41; Jozuego 13:17 | |||
| Bet Diblataim | 30 | בת דבלתנ | עלמנ דבלתימה | Liczb 33:46.47 |
| בית דבלתימ | Jeremiasza 48:22 | |||
| Bezer | 27 | בצר | בֶּצֶר | Powtórzonego Prawa 4:43; Jozuego 20:8, (21:36); 1 Kronik 6:63(78) |
| Dibon | 1-2, 21, 28(x2) | דיבנ | דיבנ | Liczb 21:30, 32:3.34; Jozuego 13:17; Nehemiasza 11:25; Izajasza 15:2 |
| דיבנ_דג | Liczb 33:45.46 | |||
| דיבונ | Jozuego 13:9; Jeremiasza 48:18.22 | |||
| Horonaim | 31, 32 | חורננ | חורנימ | Izajasza 15:5; Jeremiasza 48:5 |
| ח•רונימ | Jeremiasza 48:3 | |||
| ח•רנימ | Jeremiasza 48:34 | |||
| Jahaz | 19, 20 | יהצ | יהצה | Liczb 21:23; Powtórzonego Prawa 2:32; Jozuego 13:18, (21:36); Sędziów 11:20; 1 Kronik 6:63(78); Jeremiasza 48:21 |
| יהצ | Izajasza 15:4; Jeremiasza 48:34 | |||
| Keriot | 13 | קרית | קריות | Jeremiasza 48:24.41; Amosa 2:2 |
| Kiriataim | 10 | קריתנ | קריתימ | Genesis 14:5; Liczb 32:37; Jozuego 13:19; Jeremiasza 48:1.23 |
| קריתמה | Ezechiela 25:9 | |||
| Medeba | 8, [30] | מהדבא | מידבא | Liczb 21:30; Jozuego 13:9.16; 1 Kronik 19:7; Izajasza 15:2 |
| Nebo | 14 | נבה | נבו | Liczb 32:3.38; 1 Kronik 5:8; Izajasza 15:2; Jeremiasza 48:1.22 |
| Szaron | 13 | שרנ | שרונ | 1 Kronik 5:16 |
Tłumaczenia steli:
