Początek starożytności następuje po epoceprehistorii, to znaczy od powstania pierwszych historycznychcywilizacji w IV tysiącleciu p.n.e., a za jej zakończenie uznawany jest czas około V wieku n.e. Potocznie, w sensie uogólnionym określana bywa także mianemantyku – głównie w odniesieniu do klasycznych dziejówGrecji iRzymu.
Cezura czasowa tej epoki nie jest ściśle określona. Tradycyjnie za jej początek uznaje się powstanie cywilizacji opartej na przekaziepisemnym[5], czyli schyłek IV tysiąclecia p.n.e., gdySumerowie zaczęli używaćpisma klinowego[6]. Brak jest konkretnej daty końcowej tej epoki; zwykle łączona jest ona z upadkiemcesarstwa rzymskiego bądź z jego poważnymi przemianami, np.:
rokiem 395, czyli podziałem cesarstwa na dwie części po śmierciTeodozjusza I;
rokiem 476[1], czyli końcem panowania ostatniego cesarza zachodniorzymskiegoRomulusa Augustulusa;
Wraz z końcemostatniego zlodowacenia rozpoczęła się (ok. 9 tysięcy lat p.n.e.) naBliskim Wschodzie tzw.rewolucja neolityczna[10] – proces zmiany trybu życia ludzi (do tej pory parających sięłowiectwem i zbieractwem) zkoczowniczego na bardziej osiadły, powiązany zuprawą roślin ihodowlą zwierząt. Ślady pierwszych otwartych osiedli sezonowych lub nawet stałych z tego czasu pochodzą z obszarówPalestyny (Jerycho z okresukultury natufijskiej),Jordanii i północnegoIraku (Zawi Szemi Szanidar). Łowiectwo nadal było ważnym zajęciem dla ich mieszkańców, ale odnaleziono także ślady pierwszych zwierząt hodowlanych –owiec (udomowionych prawdopodobnie w ciągu X tysiąclecia p.n.e.[11]), później dołączyły do nichkozy, hodowano teżpsy. Także z tego okresu pochodzą dowody na początki uprawy pierwszych roślin (pszenica,jęczmień,soczewica,groch). Stałe i obfite źródło pożywienia, jakie zapewniały rolnictwo i hodowla, a także późniejszy rozwój tkactwa, umożliwiły wzrost populacji oraz specjalizację w innych niż pozyskiwanie pożywienia dziedzinach (rzemiosło,handel,sztuka,religia), co zapoczątkowało kształtowanie się złożonych społeczeństw.
Z IX tysiąclecia p.n.e. pochodzą pierwsze ślady wytwarzania materiałów z lekko wypalanej gliny (kulturaKarim Szahir), jednak wyrobówgarncarskich zaczęto używać dopiero w VII tysiącleciu p.n.e. Początki VII tysiąclecia to także powstanie osad opierających się prawie wyłącznie na uprawie roli i hodowli, takich jakDżarmo w północnym Iraku,Çatalhöyük wAnatolii, późniejsze warstwy z Jerycha. Osiedla te rozwinęły się najpierw na płaskowyżach i pośród gór, gdzie pierwotnie występowały dzikie odmiany uprawianych potem roślin i udomowionych zwierząt. Dopiero później stałe osady pojawiły się w żyznych dolinach rzek[12]:kultura Hassuna wMezopotamii (początki VI tysiąclecia p.n.e.)[13], zastąpiona później przezkulturę Samarra (ok. 5500 lat p.n.e.), a następnieHalaf (koniec VI tysiąclecia p.n.e.). Dwie ostatnie kultury przyczyniły się do ekspansji wiedzymetalurgicznej (opartej na wykorzystaniumiedzi), opanowanej w VI tysiącleciu p.n.e. na terenie Anatolii (początkichalkolitu)[14].
Od V tysiąclecia p.n.e. na terenie południowej Mezopotamii rozwijała siękultura Ubajd – obejmująca większy obszar i bardziej zaawansowana niż wcześniejsze. Jej przedstawiciele prawdopodobnie założyli pierwsze osiedla w tym rejonie (takie jakEridu,Ur,Uruk), które w późniejszym okresie rozrosły się w wielkie ośrodki miejskie, budowali monumentalne świątynie, a także rozwinęli na większą skalę systemirygacyjny umożliwiający powiększenie areału upraw. W ostatnich fazach tej kultury (lub później – w drugiej połowie IV tysiąclecia p.n.e.) w Mezopotamii pojawili sięSumerowie (o ile nie byli ludnościąautochtoniczną)[6].
W IV tysiącleciu p.n.e.Sumerowie stworzyli w południowej Mezopotamii jedną z pierwszych znanych cywilizacji. Założyli szereg niezależnych państw-miast, takich jakEridu,Uruk,Ur, często prowadzących ze sobą wojny. Mieszkańcami byli przede wszystkim rolnicy zajmujący się uprawą okolicznej ziemi, ale także rzemieślnicy i kupcy. Sumerowie utrzymywali kontakty handlowe z innymi ośrodkami cywilizacji:Egiptem,Syrią,Palestyną idoliną Indusu, stworzylipismo klinowe oraz rozbudowany system irygacyjny.
Od mniej więcej połowy XXIV wieku p.n.e. datuje się wzrost znaczeniasemickiego luduAkadyjczyków zamieszkującego centralną Mezopotamię. Wtedy rozpoczął panowanieSargon Wielki, który w wyniku podbojów (m.in. Sumeru) stworzyłimperium obejmujące całą Mezopotamię (być może sięgające do Morza Śródziemnego, Anatolii, a nawetCypru) ze stolicą w założonym przez siebie mieścieAkad. Akadyjczycy przejęli kulturę Sumerów i wprowadzili do niej nowe elementy, używali pisma klinowego do zapisu swojego języka, pełniącego przez większość II tysiąclecia p.n.e. rolęlingua franca na całym cywilizowanym Bliskim Wschodzie (poza Egiptem)[15]. Kres ich panowaniu położył najazdGutejów, którzy władali Mezopotamią przez prawie cały XXII wiek p.n.e., dopóki władzy nie odzyskali Sumerowie z tzw.III dynastii z Ur. Okres rozkwitu, który nastąpił podczas jej panowania (XXI wiek p.n.e.) to synteza dorobku Sumerów i Akadyjczyków.
Dynastia upadła w wyniku najazdów koczowników (zwłaszczaElamitów), a jej państwo rozpadło się na szereg małych państwamoryckich ihuryckich (na północy). Jedno z nich, ze stolicą w mieścieBabilon, stało się potęgą w pierwszej połowie XVIII wieku p.n.e. za panowaniaHammurabiego, który opanował całą Mezopotamię. Państwo to przejęło religię, języki oraz kulturę Sumeru i Akadu, dokonano kodyfikacji prawa (kodeks Hammurabiego). Następcy Hammurabiego stracili jednak władzę w XVI wieku p.n.e. na rzecz obcej dynastiikasyckiej (okres średniobabiloński), obalonej później po prawie pięciu stuleciach rządów przez najazdy Elamitów iAsyryjczyków.
Od początków III tysiąclecia p.n.e. w północno-wschodniej Afryce w dolinieNilu rozwijała się cywilizacja egipska. Mieszkańcy Egiptu żyli z uprawy wąskiego pasa ziemi po obu stronach rzeki, użyźnianego co roku regularnymi wylewami. Konieczność stworzenia systemu irygacyjnego wspomagającego rolnictwo wpłynęła na organizację życia społecznego i politycznego. Początkowo na tym obszarze istniały dwa odrębne organizmy państwowe – Egipt Dolny (obejmujący rozległą deltę Nilu, lepiej rozwinięty[16]) i Górny (na południe odpierwszej katarakty), które połączyły się w jedno państwo na początku III tysiąclecia p.n.e. w wyniku podboju przeprowadzonego przez Egipt Górny.
W III tysiącleciu p.n.e. wykształciła się forma państwa i społeczeństwa (kultura,religia,pismo), która z niewielkimi zmianami przetrwała do końca istnienia starożytnego Egiptu[17]. W okresie tzw.Starego Państwa (XXVII – XXII wiek p.n.e.) nastąpiła konsolidacja państwa – absolutnym władcą byłfaraon, uważany za syna bogaRa, wokół niego i jego dworu skupiony był cały aparat administracyjny[17]. Z tego okresu pochodzą największepiramidy – monumentalne grobowce faraonów. W XXII wieku p.n.e. państwo przeżyło kryzys – załamała się władza centralna, wystąpiły walki wewnętrzne i niepokoje społeczne. Ponownego zjednoczenia kraju dokonałaXI dynastia zTeb – był to początek tzw. Średniego Państwa. Obszar Egiptu sięgał w tym okresie drugiej katarakty i Synaju (gdzie znajdowały się cenne surowce mineralne), państwo prowadziło intensywny handel zminojską Kretą, Mezopotamią, Cyprem,Lewantem. Średnie Państwo upadło w XVII wieku p.n.e., kiedy władzę w Egipcie Dolnym i Środkowym przejęli pochodzący z Azji –Hyksosi. Wypędzenie Hyksosów i ponowne zjednoczenie Egiptu w XVI wieku p.n.e. dało początek okresowi największej potęgi[18] państwa nad Nilem – tzw.Nowemu Państwu (trwającemu do XI wieku p.n.e.). Egipt panował w tym czasie nad Palestyną i częścią Syrii (w XIII wieku nastąpił na tych terenach podział władzy pomiędzy faraonem aimperium Hetytów – strefy wpływów rozdzielała rzekaOrontes[18]), a na południu nadNubią.
W XIII i XII wieku p.n.e. starożytny Wschód został dotknięty najazdami tzw.ludów morskich, które przyniosły ogromne zniszczenia. Egipt zdołał się z trudem obronić (walczył w tym samym czasie z atakami plemion libijskich na zachodzie), lecz nie udało mu się później odzyskać dawnej świetności. W I tysiącleciu p.n.e. uległAsyrii, potemPersji, a w końcuAleksandrowi Wielkiemu. W wyniku wojen diadochów Egipt stał się niepodległym państwem rządzonym przez Ptolemeuszów[19]. W I w p.n.e Egipt stał się częściąstarożytnego Rzymu, pierwotnie jako osobista posiadłośćOktawiana[20]. Wynikiem rzymskich rządów było m.in. zaprowadzenie na tamtych terenach rzymskiego kultu cesarzy[20]. W III lub IV wieku n.e nastała z kolei epokaEgiptu bizantyńskiego, podczas której zniszczono na ziemiach egipskich manicheizm, rzymsko-egipski synkretyzm i gnostycyzm. W IV wieku miała miejsce szybka chrystianizacja i niedługo później dominującą religią stało się, wcześniej prześladowane przezBizancjum, chrześcijaństwo[21][22]. W ówczesnym Egipcie powstał równieżmonastycyzm chrześcijański[23][24], a konkretniej anachoretyzm[25] zapoczątkowany przezAntoniego Wielkiego, który pochodził z Egiptu[26].
Egipcjanie mieli znaczne osiągnięcia na polu astronomii, matematyki, geometrii, medycyny (zwyczaj mumifikowania zmarłych przyczynił się do poznania anatomii i rozwoju chirurgii[27]).Stworzony przez nich kalendarz słoneczny został (po pewnych modyfikacjach) przyjęty za czasówCezara w starożytnym Rzymie.
Hetyci, lud posługujący się językiem z grupy indoeuropejskich, przybył doAnatolii ok. 2000 roku p.n.e., wchłaniając lub wypierając żyjący tam ludHatti i przejmując jego wierzenia oraz język (do celów religijnych). W połowie XVII wieku p.n.e. królLabarna przyjął imięHattusilis I, odbudował i ufortyfikował miastoHattusa, czyniąc je stolicą swojego państwa, obejmującego centrum Anatolii. Podboje króla oraz jego następców, skierowane przede wszystkim na północną Syrię i Mezopotamię, poszerzyły granice królestwa. W pierwszej połowie XVI wieku p.n.e.Huryci odebrali Hetytom północną Syrię, a od połowy tego stulecia datuje się okres kryzysu i osłabienia państwa.
Sytuacja zmieniła się w 1380 roku p.n.e., gdy na tronie zasiadłSuppiluliumas I (1380–1346 p.n.e.), który uczynił ze swego królestwa imperium. Władca skutecznie walczył przeciwko huryckiemu państwuMitanni, opierając swoje granice o góry Libanu i tym samym wkraczając w egipską strefę wpływów. Jego następcy przesunęli granicę państwa na zachód, zdobywając krajArzawa. Do konfrontacji z Egiptem doszło na początku XIII wieku p.n.e. –bitwa pod Kadesz w 1280 p.n.e. pozostała nierozstrzygnięta, a pokój z 1270 p.n.e. utrzymałstatus quo. Później Hetytom udało się jeszcze opanowaćCypr. Przełom XIII i XII wieku p.n.e. to upadek państwa w wyniku najazdu prawdopodobnieLudów Morza – w kraju zapanowała klęska głodu, zniszczono stolicę i wiele innych miast. Liczne małe państwa hetyckie przetrwały do VIII wieku p.n.e. w południowo-wschodniej Anatolii i północnej Syrii.
Potęga imperium Hetytów opierała się na doskonale, jak na tamte czasy, uzbrojonej armii, wyposażonej w broń z żelaza, zbroje i rydwany bojowe. Na czele państwa stał król, posiadający szerokie uprawnienia i będący zwierzchnikiem suwerennych księstw, wchodzących w skład państwa, oraz najwyższym kapłanem. Większość obywateli była ludźmi wolnymi, ale istniała jakaś forma niewolnictwa. Rozwinięte prawodawstwo często stosowałoodszkodowanie jako karę za przestępstwo. Gospodarka oparta była na rolnictwie, eksportowano miedź i brąz, później niezwykle cenne w tamtych czasach wyroby z żelaza. Religię Hetytów charakteryzowałpoliteizm (z bardzo dużą liczbą bóstw),antropomorfizm isynkretyzm. Często wchłaniała ona kulty i bóstwa podbitych ludów i wywarła poważny wpływ na wierzenia Greków.
Cywilizacje Bliskiego Wschodu od końca epoki brązu do podboju arabskiego
Egipcjanie (pod wodzą Ramzesa III) walczący z Ludami Morskimi w Delcie Nilu
Koniec II tysiąclecia p.n.e. (czyli początekepoki żelaza) przyniósł gwałtowne wydarzenia (ich pełny obraz jest obecnie nie do końca jasny i zrozumiały[28][29]), które zasadniczo zmieniły sytuację na Bliskim Wschodzie[28]. W XIII wieku p.n.e. na terenach zachodniej Anatolii sytuacja uległa znacznemu pogorszeniu, prawdopodobnie na skutek zmian klimatycznych i głodu[30]. W ostatnich latach tego stulecia inwazja tzw.Ludów Morskich (jak nazywali ich Egipcjanie) doprowadziła do upadku imperium Hetytów oraz królestwArzawy iKizzuwatny w Anatolii[31]. Najeźdźcy zniszczyli także potężne miasta syryjskiego wybrzeża:Ugarit,Byblos,Tyr,Sydon oraz liczne ośrodki w głębi lądu, takie jakKarkemisz i amoryckieAmurru[31]. Zostali powstrzymani dopiero ok. 1190 p.n.e. w Palestynie przezRamzesa III[31], który zwyciężył także ich flotę wdelcie Nilu. Jednak w wyniku inwazji Egipt utracił większość swoich posiadłości poza Afryką, a po śmierci Ramzesa pogrążył się w kryzysie. Część najeźdźców osiedliła się na podbitych obszarach, jak np.Filistyni na wybrzeżuLewantu, i prowadziła politykę ekspansywną[31]. Osłabienie miast-państw w wyniku najazdów oraz spowodowany nimi kryzys ekonomiczny ułatwiły ekspansję na poły koczowniczym ludomsemickim, które rozpowszechniły się w Syrii od XII wieku p.n.e.[31]:Hebrajczycy zajęli sporą część Palestyny (wdając się w długie walki z Filistynami), aAramejczycy (osiedlający się w ciągu II tysiąclecia na obrzeżach i oazachPustyni Syryjskiej) zaczęli w XI wieku p.n.e. przenikać do Syrii i północnej Mezopotamii, mieszając się lub zastępując tamtejszą ludność hurycką i hetycką. Powstałe państewka aramejskie przeżywały największy rozkwit w X wieku p.n.e., rozszerzając swoje wpływy na teren osłabionejAsyrii, później jednak sytuacja się odwróciła i Aramejczycy stopniowo ulegali rosnącej potędzepaństwa nowoasyryjskiego.
O ile osadnictwo aramejskie w Syrii i północnej Mezopotamii pozwoliło na ponowne ożywienie cywilizacyjne tego obszaru, o tyle zniszczenia w Anatolii miały trwalszy charakter – spora część miast tego obszaru powróciła do gospodarki rolnej, przetrwało tylko kilka ośrodków[29]. W XII wieku p.n.e. do Azji Mniejszej przybyli przezHellespontFrygijczycy, lud zBałkanów mówiący językiem z grupyindoeuropejskich, którzy osiedlili się w centrum półwyspu. W tym czasie Asyria została zaatakowana z Anatolii przez ludMuszki (identyfikowany z Frygijczykami), który pokonał dopieroTiglatpilesar I. Równolegle we wschodniej Anatolii zaczęło rozwijać się państwoUrartu.
Gwałtowne wydarzenia miały też miejsce w centralnej i południowej Mezopotamii, naciskanej od zachodu przez Aramejczyków. Najazd Elamitów pod wodzą władcySzutruknahhunte II położył kres rządom dynastii kasyckiej, zastąpionej potem przezII dynastię z Isin.
Upadki mykeńskiej potęgi morskiej, imperium hetyckiego oraz jego sprzymierzeńców w północnej Syrii (Karkemisz, Ugarit), a także osłabienie Egiptu spowodowały powstanie na początku XII wieku p.n.e. próżni politycznej na terenach Lewantu oraz handlowej we wschodnim basenie Morza Śródziemnego[32]. Sytuację wykorzystały fenickie ośrodki miejskie, takie jakArwad,Byblos,Sydon iTyr, które zaczęły szybko odbudowywać się po wydarzeniach późnej epoki brązu i bogacić się na handlu z Egiptem[32]. Nie stworzyły one jednolitego państwa, lecz zespół niezależnych miast-państw. Około 1100 roku p.n.e.[potrzebny przypis] północna Fenicja została najechana przezTiglatpilesara I, jednak po jego śmierci zagrożenie asyryjskie na tym terenie zanikło na dwa stulecia. Z kolei od południa Fenicjanom zagrażali Filistyni, co doprowadziło do zawarcia w X wieku p.n.e. przymierza pomiędzy Tyrem iIzraelem. W tym właśnie okresie (za rządówHirama I) Tyr zyskał przewagę nad innymi miastami Fenicji i poszerzył obszar swojego panowania. W IX wieku p.n.e. w obliczu nowego zagrożenia ze strony Asyrii większe ośrodki fenickie zdecydowały się płacić daninę, co pozwoliło zachować im niepodległość do połowy VIII wieku p.n.e. Jednak później w wyniku starć zTiglatpilesarem III,Asarhaddonem iAszurbanipalem utraciły niezależność i przestały odgrywać poważną rolę polityczną w regionie.
Około XI wieku p.n.e. Fenicjanie organizowali morskie wyprawy handlowe na zachód i tworzyli przystanie, które po pewnym czasie przekształcały się w osady (niezależne od macierzystych miast). W początkowej fazie ekspansji ważną rolę odgrywał Cypr, później fenickie kolonie powstały przede wszystkim w północnej Afryce (Utyka,Kartagina), Hiszpanii (Kadyks) oraz na licznych wyspach (m.in.Sycylia,Sardynia,Malta). Asyryjski napór z końca VIII wieku p.n.e. mógł się przyczynić do zmiany charakteru ekspansji z przede wszystkim handlowej na bardziej osadniczą. Dzięki napływowi ludności ze wschodu wzrosło znaczenie Kartaginy (założonej przez Tyr ok. 814 p.n.e.), która w obliczu zagrożenia greckiego w zachodniej części Morza Śródziemnego zaczęła zakładać własne kolonie w strategicznych miejscach (m.in.Ibiza naBalearach), a w VI – V wieku p.n.e. osiągnęła status imperium, stając się głównym (w wyniku politycznego upadku miast Lewantu) ośrodkiem fenickim. Została pokonana dopiero przez Rzymian w wyniku toczonych w III i II wieku p.n.e.wojen punickich, a samo miasto doszczętnie zniszczono w 146 p.n.e.
Fenicjanie słynęli z doskonałej sztuki okrętowej oraz rzemiosła, zwłaszcza z produktów luksusowych ze szkła, kruszców, metali oraz kości słoniowej. Bardzo cenione były[według kogo?] fenickie tkaniny barwionepurpurą pozyskiwaną z morskich mięczaków. Fenicjanie jako pierwsi rozwinęli ok. 1000 p.n.e.pismo alfabetyczne, przejęte później i zmodyfikowane przez Greków, a potem Rzymian. Ich religia byłapoliteistyczna iantropomorficzna, zbliżona do innych religii semickich regionu; czczono m.in.Baala,Asztarte,Melkarta i kilkadziesiąt innych bóstw.
Asyria zaczęła wpisywać się w dzieje Mezopotamii na początku XVIII w. p.n.e., pod rządamiSzamszi-Adada I. W ciągu następnych kilku wieków kraj ten przeżywał zmienne losy, tracąc swą niezależność na rzeczBabilonii (państwo starobabilońskieHammurabiego), a potemMitanni. Jako niepodległe państwo Asyria zaczęła odradzać się dopiero w połowie XIV w. p.n.e., za czasów panowaniaAszur-uballita I. Następcy Aszuruballita I rozszerzyli panowanie asyryjskie aż poEufrat, wyprawiali się do Babilonii, jak również naWyżynę Armeńską.
Pod koniec II tys. p.n.e. wraz z napływem koczowniczychAramejczyków nastały dla Asyrii ciemne wieki. Władcą, który rozpoczął długi okres wychodzenia Asyrii z okresu słabości, byłAszur-dan II (934–912 p.n.e.). Jeden z kolejnych władców,Aszurnasirpal II (883–859 p.n.e.), drogą militarnych podbojów otworzył swoim następcom drogę doSyrii iMorza Śródziemnego. Większość wyprawSalmanasara III (858–824 p.n.e.) – następcy Aszurnasirpala II – skierowana była właśnie w stronę Syrii, choć armia asyryjska wyprawiała się też doCylicji, Babilonii, a także krajuNairi w okolicachjeziora Wan. Po śmierci Salmanasara III nastąpił trwający pół wieku okres słabości i wojen domowych.
Dominującą pozycję Asyrii na Bliskim Wschodzie przywróciłTiglat-Pileser III (744–727 p.n.e.) – król reformator. Pokonał on swoich wrogów, koronował się na władcę Babilonii, ustanowił kontrolę nadSyrią. Podstawą jego sukcesów były gruntowne reformy państwa oraz powołanie armii zawodowej. Kolejnym wybitnym władcą asyryjskim byłSargon II (721–705 p.n.e.). Kontynuował on ekspansję asyryjską na zachód (umocnienie kontroli nad Syrią i podbójPalestyny), południe (zmusił do ucieczki króla BabiloniiMarduk-apla-iddinę II i koronował się na królaBabilonu) i północ (w ósmym roku panowania wyprawił się przeciwko państwuUrartu, zdobył i złupił wiele miast, wywiózł do Asyrii posągHaldiego – boga Urartyjczyków). Pod koniec rządów Sargona II Asyria panowała nad znacznym obszarem Bliskiego Wschodu. Imperium Asyryjskie rozciągało się od granicEgiptu i wybrzeża Morza Śródziemnego po góryZagros na wschodzie i od górTaurus poZatokę Perską.
Następca Sargona II,Sennacheryb (704–681 p.n.e.), kontynuował – choć z mniejszymi sukcesami – politykę podbojów swego ojca. Mając dość ciągłych buntów w Babilonii, zdecydował się na radykalne posunięcie, którego nie dopuścił się żaden z jego poprzedników: splądrował i spalił okryte sławą święte miasto Babilon, niszcząc posągi bogów, świątynie i pałace. Po śmierci Sennacheryba – zasztyletowanego przez swego syna – doszło do konfliktu o sukcesję. Ostatecznie na tronie zasiadł jego najmłodszy syn,Asarhaddon (680–669 p.n.e.), który panowanie swe rozpoczął od pobożnego uczynku mającego być zadośćuczynieniem za grzech ojca – odbudowy Babilonu. Wielokrotnie wyprawiać się musiał do Syrii i Palestyny, by tłumić wybuchające tam wciąż rewolty. Na północnych i wschodnich granicach imperium z sukcesami odpierał atakiScytów iKimerów, koczowniczych plemion, które przywędrowały w VIII i VII w. p.n.e. z nadczarnomorskich stepów. Największym sukcesem militarnym Asarhaddona było jednak przekroczenie granicy Egiptu i zdobycie jego stolicy –Memfis. Było to jednak zwycięstwo krótkotrwałe, gdyż już po dwóch latach udało się Egipcjanom odzyskać utracone terytorium.
Po śmierci Asarhaddona na tronie asyryjskim wNiniwie zasiadł jego synAszurbanipal (668–627 p.n.e.). Udało mu się odzyskać kontrolę nad Egiptem, a armia asyryjska dotarła doTeb. Przez następnych kilka lat Aszurbanipal uwikłany był w konflikty na południu Mezopotamii: zElamem iBabilonią. Walcząc z Elamem, udało mu się odnieść wielkie zwycięstwo – spustoszył cały kraj, a stolica Elamu,Suza, została zdobyta i złupiona. Do kolejnego konfliktu doszło w Babilonii. Zasiadający na tronie Babilonu brat Aszurbanipala,Szamasz-szuma-ukin, zerwał z polityką lojalności wobec brata i nawoływał do zawiązania koalicji przeciw Asyrii. Po kilku latach wojny oblężony w swym pałacu Szamasz-szuma-ukin zginął w płomieniach.
Za panowania Aszurbanipala imperium osiągnęło szczyt sukcesów, a zarazem zaczęło zbliżać się do klęski i upadku. Kolos asyryjski stał bowiem na glinianych nogach: ciągłe wojny, bunty w prowincjach, spory sukcesyjne i wojny domowe bardzo osłabiły państwo. Śmierć Aszurbanipala w 627 r. p.n.e. pociągnęła za sobą zamieszki. Koncentracja armii asyryjskiej na froncie egipskim osłabiła wschodnią granicę imperium, za którą wyrósł groźny przeciwnik Asyrii – państwoMedów. W 614 r. p.n.e. armia Medów prowadzona przezKyaksaresa najechała Asyrię i zniszczyłaAszur. W 612 r. p.n.e. pod naciskiem sprzymierzonych wojsk medyjskich i babilońskich upadłaNiniwa. Armia pod dowództwemAszuruballita II wycofała się doHarranu, gdzie wygasł ostatni opór asyryjski. Schedę po imperium asyryjskim przejęli Babilończycy i Medowie, zaczynając nowy rozdział w historii starożytnego Bliskiego Wschodu.
Po upadku Asyrii Bliski Wschód stał się areną rywalizacji trzech mocarstw, Babilonii, Medii i EgiptuXXVI dynastii, przy czym zwycięstwo podKarkemisz pozwoliłoNabuchodonozorowi II (605–562 p.n.e.) na zachowanie dla siebie większości asyryjskiego imperium. Po jego śmiercipaństwo Chaldejczyków osłabło jednak[33].
Do decydujących dla przyszłości regionu wydarzeń doszło w Medii, gdzieCyrus (559–529 p.n.e.), pochodzący z panującego nadPersami rodu Achemenidów, w roku 550 p.n.e. obalił królaAstyagesa (585–550 p.n.e.) i przejął jego państwo. W roku 546 p.n.e. podbił on Lidię, a w roku 539 p.n.e., wykorzystując niepopularność królaNabonida (556–539 p.n.e.), zajął Babilonię. W ten sposób, podbiwszy później także znaczną częśćAzji Środkowej, Cyrus „ufundował najrozleglejsze imperium, jakie do tej pory widział świat”[34]. Syn Cyrusa,Kambyzes (529–522 p.n.e.), do zdobyczy ojca w roku 525 p.n.e. dodał jeszcze Egipt, a szczyt potęgi Achemenidzi osiągnęli za panowaniaDariusza (522–486 p.n.e.). Zreformował on administrację i sądownictwo, przeprowadził unifikację miar i wag, uporządkował system podatkowy i próbował zaprowadzić ład w systemie monetarnym.
Ekspansję Persów zahamowały dopiero niepomyślnewojny z Grekami na Zachodzie. Za panowaniaKserksesa I (486–465 p.n.e.) rozpoczął się powolny schyłek imperium Achemenidów, którego przyczyną nie była jednak przegrana wojna z Grekami, lecz kryzys wewnętrzny. Stopniowo coraz większą rolę w rządzeniu zaczął odgrywaćharem, co nie sprzyjało racjonalnej polityce. Jednocześnie polityka tezauryzacji pieniądza i jego wypływ za granicę doprowadziły do braku monety, co wywołało poważnądeflację. W IV w. p.n.e. państwo perskie jest już ogarnięte kryzysem gospodarczym. Za pomocą swojego złota Achemenidzi byli jeszcze w stanie wpłynąć na wynikwojny peloponeskiej, w której poparliSpartę, a następnie tę samą Spartę pokonać przy pomocy innych państw greckich i w 386 p.n.e. odzyskać zachodnie wybrzeżeAzji Mniejszej. Niemniej w 404 p.n.e. od imperium odpadł zbuntowany Egipt. Państwem zaczęły wstrząsać bunty kolejnych ludów isatrapów. Wszystkie zostały stłumione, a w roku 343 p.n.e.Artakserkses III (359–336 p.n.e.) odzyskał także Egipt. Jednak państwo Achemenidów wyszło z nich bardzo osłabione i uległo militarnemu geniuszowi królaMacedoniiAleksandra (336–323 p.n.e.), który w ciągu czterech lat pokonał główne siły perskie i w 330 p.n.e. doprowadził do śmierci ostatniego Achemenidy,Dariusza III (336–330 p.n.e.).
Jednym z powodów, dla których Achemenidzi byli zdolni do dwustoletniego panowania nad wieloma ludami i kulturami, była względna tolerancja dla odmiennych zwyczajów i wierzeń, choć zmniejszała się ona wraz z odchodzeniem od tradycyjnejreligii irańskiej na rzeczmonoteistycznegozaratusztrianizmu. Imperium dzieliło się nasatrapie, których namiestnicy cieszyli się dużą dozą niezależności. Rolęlingua franca ogromnego państwa pełniłjęzyk aramejski, chyba najczęściej używany przez administrację[35].
„Nie było głębszej cezury w pięciu tysiącach lat historii Bliskiego i Środkowego Wschodu niż podbój Aleksandra Wielkiego i każdy archeologiczny obiekt, który został stworzony po tym czasie, nosi na sobie znamięhellenizmu[36]”. Odnosi się to w szczególności do sztuki i mennictwa, jednak w sferze polityki dziedzictwo hellenizmu było mniej trwałe i ostatecznie ograniczyło się do terytoriów na zachód odEufratu (zobacz też poniżej epoka hellenistyczna).
Po śmierci Aleksandra w 323 p.n.e. jego państwo rozpadło się. Wschodnie prowincje dawnego imperium Achemenidów opanowaliSeleucydzi, jednak już w połowie III w. p.n.e. ich państwo zaczęło ulegać dezintegracji. WBaktrii powstało hellenistyczneKrólestwo Greko-Baktryjskie, a satrapięPartii zajęli wschodnioirańscy koczownicy,Parnowie. Od Partii Parnowie zaczęli się nazywać Partami i pod taką nazwą przeszli do historii. Udało im się obronić swoją niezależność przed Seleucydami.Mitrydates I (171–138 p.n.e.) wykorzystał ich osłabienie oraz rozpad monarchii Greków Baktryjskich i zjednoczył pod swoją władzą większość ziem irańskich oraz Mezopotamię. Władzy Partów rzucili jednak wyzwanie koczownicy ze wschodu.Fraates II (138–128 p.n.e.) zginął w walce zSakami, aArtabanus I (138–124 p.n.e.) w walce zYuezhi. DopieroMitrydates II ustabilizował wschodnią granicę, ostatecznie opanował Mezopotamię oraz osadził na tronieArmeniiTigranesa II.
Po śmierci Mitrydatesa nastąpił okres chaosu – pierwszym królem o silniejszej władzy był dopieroOrodes II (57–37 p.n.e.). W roku 53 p.n.e. jego armia zadała Rzymianom druzgocącą klęskę wbitwie pod Carrhae, co rozpoczęło trwającą niemal trzy stulecia rywalizację dwóch mocarstw. Pewien kompromis osiągnięto zaWologazesa I (51 – ok. 78 n.e.), kiedy jego bratTiridates I (54–59, 62–72) został królem Armenii, formalnie uznając jednak zwierzchność Rzymu. Po śmierci Wologazesa królestwo Partów było wstrząsane ciągłymi walkami pretendentów do władzy, tak że nie było w stanie przeciwstawić się inwazjom Rzymian – w latach 114, 197 i 216 zajmowali oni nawet stolicę,Ktezyfon.
Państwo Partów miało charakter na poły feudalny, ze stosunkowo słabą władzą centralną. Obejmowało liczne satrapie, wolne miasta oraz zależne księstwa i królestwa uznające zwierzchnictwo dynastiiArsacydów, tytułujących się, wzorem Achemenidów, Wielkimi Królami i Królami Królów. Ponadto Partowie musieli prowadzić wojnę na dwa fronty, ciągle zagrożeni przez koczowników ze wschodu. Paradoksalnie, za Partów, przynajmniej we wczesnym okresie ich panowania, nastąpił proces hellenizacji mający głębszy charakter niż za Seleucydów, czego świadectwem był tytuł filohellena, wybijany na monetach ich władców. Począwszy jednak od I wieku naszej ery trend ten uległ odwróceniu na rzecz kultywowania tradycji czysto irańskich.
W sferze gospodarczej ważnym wydarzeniem okresu partyjskiego był początek funkcjonowaniajedwabnego szlaku, zaś w sferze religijnej rozwój instytucji zaratusztriańskich, przy generalnie tolerancyjnej polityce wobec różnych religii. W roku 220 jeden z wasali Arsacydów, władcaFarsuArdaszir, zbuntował się przeciwko nim, wykorzystując wyczerpanie kolejną wojną domową i wojną z Rzymem. W 224 roku pokonał on i zabił ostatniego króla PartówArtabanusa IV (213–224), tym samym zakładając fundament pod nową dynastię Sasanidów[34][37][38].
Imperium perskie za czasów Sasanidów: terytorium przez większość jego istnienia (ciemna zieleń) i zasięg krótkotrwałych największych zdobyczy (jasna zieleń)
Na początku III wieku n.e. państwo Partów uległo poważnemu osłabieniu w wyniku ciężkich wojen z Rzymem. W 220 roku na terenie Farsu doszło do buntu –Ardaszir I wypowiedział posłuszeństwoArtabanowi IV, pokonał jego wojska (w 224) i przejął władzę, zapoczątkowując dynastię Sasanidów. Nowe państwo nawiązywało do tradycji Persji za rządów Achemenidów (przywrócono m.in. tytułkróla królów oraz inne instytucje perskie), dążyło do odzyskania dawnej świetności, odrzucając tradycję grecką i wpływy rzymskie. W przeciwieństwie do Partów władcy z dynastii Sasanidów postawili na silną centralizację władzy, uprzywilejowaną pozycję uzyskałzaratusztrianizm, który później stał się właściwie religią państwową (zdarzały się prześladowania innych wyznań). Sasanidzi dysponowali silną armią i prowadzili ekspansywną politykę – już za Ardaszira I wybuchła wojna z Rzymem, a za jego następcy,Szapura I, Persom udało się wziąć do niewoli cesarzaWaleriana (sytuację uratowałOdenatus, władcaPalmyry, który wyparł Sasanidów).
Po śmierci Szapura I (272) nastąpił okres zamętu, spowodowany niepokojami religijnymi i walkami wewnątrz dynastii. Stabilizację przyniosły długie rządySzapura II (309–379), który prowadził szereg udanych wojen z Rzymem oraz na wschodzie, poszerzając granicę państwa. Jednak wraz z jego śmiercią nastąpił długotrwały kryzys trwający aż do VI wieku. W tym czasie trwały walki o władzę pomiędzy arystokracją, kapłanami i monarchią, a władcy często ginęli w wyniku spisków.
W drugiej połowie V wieku poważnym zagrożeniem stali się koczownicy zAzji Środkowej –Heftalici. W 531 roku władzę objąłChosrow I, który przeprowadził udane reformy (zapoczątkowane jeszcze przez poprzednika,Kawada I) wojskowe, administracyjne i fiskalne. Pokonał Heftalitów, odparł niedawnych sprzymierzeńców,Turków i toczył zwycięskie wojny zBizancjum. Za jego rządów państwo przeżywało także rozkwit kulturalny i gospodarczy. Jego wnuk,Chosrow II, rozpoczął w 602 długotrwałą wojnę z Bizancjum, w czasie której Sasanidzi zajęli Syrię, Palestynę i Egipt, kilkakrotnie zagrozili samemuKonstantynopolowi, jednak od 622 skuteczne działania cesarzaHerakliusza przechyliły szalę zwycięstwa na stronę cesarstwa (pokój zawarto w 628 – Sasanidzi wycofali się z zajętych terytoriów).
Chosrow II został obalony i zamordowany, wybuchła wojna domowa, w wyniku której na tronie zasiadł ośmioletniJezdegerd III. Zdezorganizowany i wyczerpany wojnami kraj stał się łatwym łupem dla zjednoczonych przezMahometaArabów, którzy w kilku bitwach pokonali Sasanidów (król zginął w 651 roku) i przejęli władzę w państwie. Osiągnięcia cywilizacyjne Persji Sasanidów miały ogromny wpływ na kształtującą się kulturęislamską.
Na terenie dzisiejszejGrecji odkryto śladyłowców-zbieraczy pochodzące z okresu kończącego ostatniezlodowacenie (ok. 12 tys. lat p.n.e.). Wneolicie (od 6500 p.n.e.) pojawiły się tam pierwsze ślady uprawy roślin i hodowli zwierząt, umiejętności być może przyniesionych z zachodniejAnatolii, gdyż znanych już wcześniej na Bliskim Wschodzie.
Od początku III tysiąclecia p.n.e. w Grecji zaczynają rozpowszechniać się narzędzia produkowane z brązu, cywilizacja (tzw. wczesnego okresu helladzkiego) staje się bardziej zaawansowana. Pozostaje jednak w tyle za współczesnymi jej kulturami Bliskiego Wschodu. W tym samym okresie naCykladach rozwijała się tzw.kultura cykladzka, znana przede wszystkim z charakterystycznych figurek przedstawiających głównie kobiety. Pod koniec III tysiąclecia p.n.e. osiedla w Grecji zostają zniszczone, podobnie jak miało to miejsce w innych rejonach Europy w tym samym czasie. Historycy łączą te gwałtowne wydarzenia, jak i następujące potem półwiecze stagnacji (tzw. średni okres helladzki), z przybyciem do centralnej i południowej Grecji ludów posługujących się językiem należącym do grupyindoeuropejskich, wczesną formąjęzyka greckiego. Na podstawie badań pozostałości kultury materialnej (ceramiki), datę pojawienia się przybyszy przesuwa się czasami do ok. 1900 p.n.e., a według innej teorii nawet do 1600 p.n.e.[39] Ślady językowe cywilizacji wczesnego okresu helladzkiego przetrwały w nazwach niektórych miejsc oraz zwierząt i roślin. Nowi mieszkańcy Grecji znali rolnictwo i hodowlę, ich społeczeństwo było patriarchalne, hierarchiczne, zorganizowane w klany i plemiona. Głównym bóstwem ich religii byłZeus.
Zastój cywilizacyjny (aczkolwiek nie całkowity) średniego okresu helladzkiego (trwającego do początków XVI wieku p.n.e.) był prawdopodobnie długim procesem przystosowawczym, kiedy to dwie kultury: rodzima i nowo przybyła, stopniowo stapiały się w jedną, która w późnym okresie helladzkim, m.in. na skutek kontaktów z zaawansowaną cywilizacjąKrety, a także z Bliskim Wschodem, wykształciła wysoką kulturę mykeńską[40].
Cywilizacja minojska, rozwijająca się na Krecie, weszła w szczytową fazę rozwoju z końcem III tysiąclecia p.n.e. Wtedy powstały ośrodki miejskie (najbardziej znane jestKnossos) z charakterystycznymi dużymi pałacami, pełniącymi rolę centrów życia społecznego, politycznego, gospodarczego oraz prawdopodobnie religijnego[41]. Około 1700 p.n.e. pałace zostały zniszczone na skutek trzęsienia ziemi bądź najazdu, jednak szybko je odbudowano, większe i wzbogacone o duże freski. Podstawą bogactwa Krety był handel, zarówno wewnętrzny[42], jak i z ludami wschodniej częściMorza Śródziemnego. Społeczeństwo podzielone było na klasy, istniało niewolnictwo. Na Krecie powstały hieroglificzne systemy pisma (m.in. do dziś w większości nie rozszyfrowanepismo linearne A). Sztuka minojska wykazuje wpływy egipskie ilewantyńskie, jednak rozwinęła unikalne cechy, zachowały się m.in. charakterystyczne kolorowe freski. Wysoka kultura Krety emanowała na sąsiednie obszary, jej wpływy są szczególnie widoczne na wyspachMorza Egejskiego, wybrzeżach Azji Mniejszej, a także w Grecji.
W XVI wieku p.n.e. w Grecji kontynentalnej uformowała się kultura nazwana od jednego z ważniejszych ośrodkówmykeńską. Mykeńczycy (niekiedy identyfikowani z występującymi uHomeraAchajami) byli ludem wojowniczym. Podboje i piractwo stanowiło część źródeł ich dochodów. Między 1500 a 1450 p.n.e. podbili minojską Kretę i z Knossos władali większością wyspy[43], jednak ok. 1375 p.n.e. pałac w Knossos został zniszczony, a mykeńska teraz wyspa straciła na znaczeniu. Mykeńczycy przejęli od Kreteńczyków część kultury, religii oraz pismo w zmienionej formie (tzw.pismo linearne B). W XIV wieku p.n.e. w Grecji pojawiły się nowe, bogate pałace, wzorowane na minojskich, aczkolwiek mniejsze i lepiej ufortyfikowane. Trwający do końca XIII wieku p.n.e. okres to szczyt rozwoju cywilizacji mykeńskiej. Rozwinęła ona handel śródziemnomorski sięgający na zachodzie Sardynii. Ślady osadnictwa znajdowane są na azjatyckim wybrzeżu Morza Egejskiego oraz na wyspach, m.in.Rodos iCyprze. W XII wieku p.n.e. nastąpił kres mykeńskiej cywilizacji. Wiele jej ośrodków zostało zniszczonych, zniknęły wytwory jej kultury. Przyczyny tych zdarzeń są nadal przedmiotem debaty naukowej, jednak dwie teorie wymieniane są najczęściej: najazd (Ludów Morza lubDorów) albo problemy wewnętrzne skutkujące gwałtownymi przemianami społecznymi. Grecja weszła w okres swojej historii zwanyCiemnymi Wiekami, charakteryzujący się ogólną zapaścią cywilizacyjną, zmniejszeniem populacji, zanikiem używania pisma i niewielką liczbą znalezisk archeologicznych z tej epoki.
W VIII wieku p.n.e. proces odradzania się greckiej cywilizacji znacznie przyspieszył. Wzrost populacji doprowadził do ponownego zasiedlenia dawnych ośrodków, rozrostu istniejących i zakładania nowych. Charakterystyka geograficzna większości obszaru Grecji doprowadziła do kształtowania się (także poprzezsynojkizm) miast-państw –polis, obejmujących ośrodek miejski wraz z przylegającymi obszarami. Z biegiem czasu zmienia się forma władzy, lokalnych królów zastępująoligarchie, później następujewiek tyranów, podczas którego licznymi poleis rządzili samozwańcy, zwykle dzięki szerokiemu poparciu ludności. Pod koniec okresu archaicznego pojawia siędemokracja, forma rządów dopuszczająca do decydowania o losach polis szerszą grupę jej obywateli. Wykształca się charakterystyczna forma organizacji armii – wolni obywatele polis tworzą ciężkozbrojną piechotę (pojedynczy żołnierz zwany jesthoplitą), walczącą w zwartej formacji zwanejfalangą. Okres archaiczny jest widownią wielu walk pomiędzy poszczególnymi polis. Na potęgi wyrastająAteny,Sparta, takżeKorynt iTeby.
VIII wiek p.n.e. to także początki procesu osiedlania się Greków na nowych terenach –Wielkiej kolonizacji. W całym basenie Morza Śródziemnego (i Czarnego) powstają nowe osiedla, zwykle niezależne, ale zachowujące polityczne i handlowe więzi z macierzystym polis. Niektóre z nich, jak np.Syrakuzy czyTarent, stały się ważnymi ośrodkami greckiej cywilizacji. Kształtują się instytucje panhelleńskie, wspólne dla wszystkich Greków: działa wyrocznia wświątyni Apollina wDelfach, a od 776 p.n.e. co cztery lata organizowane sąigrzyska wOlimpii. Od VI wieku p.n.e. podobne imprezy odbywają się także w trzech innych miastach.
Sztuka staje się bardziej wyrafinowana, otwiera się na wpływyfenickie iasyryjskie – pojawiają się m.in. charakterystyczne zdobione naczynia ceramiczne, wzorowane na egipskich rzeźbykurosów, a w dziedzinie architektury kamienne świątynie otoczonekolumnadą. Wprawdzie pismo mykeńskie zostało utracone, ale Grecy adaptują na potrzeby swojego językaalfabet fenicki – pojawiają się źródła pisane. Na początku okresu archaicznego spisane zostają, krążące do tej pory jako poezja śpiewana, dwa wielkie eposy przypisywane Homerowi:Iliada iOdyseja. W VI wieku p.n.e. wJonii pojawiają się próby naukowego wyjaśnienia rzeczywistości –presokratycy dają początek greckiej nauce i filozofii.
Początek V wieku p.n.e. przyniósł Grecjikonflikt zimperium perskim (Achmenidów). W 499 p.n.e. poleis Jonii na czele z Miletem zbuntowały się przeciwko perskiej władzy, otrzymały pomoc od Aten, ale w 494 p.n.e. powstanie upadło.Dariusz I postanowił ukarać Greków z Europy, lecz wysłana przez niego armia poniosła spektakularną klęskępod Maratonem w 490 p.n.e. Syn Dariusza,Kserkses I, ponowił próbę zdobycia Grecji w 480 p.n.e., ale jego flota doznała porażkipod Salaminą, a armia lądowa przegrałapod Platejami z połączonymi siłami Aten i Sparty.
Po wyeliminowaniu zagrożenia ze strony Persji rozpoczął się w Grecji okres dążeń poszczególnych poleis do hegemonii – dominacji nad jak największą liczbą innych miast. Atenom, potędze morskiej i handlowej, udało się skupić wiele poleis w kontrolowanym przez siebieZwiązku Morskim (powstałym w 478 p.n.e.) i tym samym wydatnie umocnić swoją pozycję polityczną, militarną i ekonomiczną. Ateny przeżywały największy rozkwit za rządówPeryklesa. To doprowadziło do konfliktu z kierującąZwiązkiem Peloponeskim Spartą. Wybuchły dwiewojny peloponeskie (w latach 459–446 p.n.e. i 431–404 p.n.e.), z którychdruga zakończyła się zwycięstwem Sparty (przy wsparciu Persów) i uzyskaniem przez nią hegemonii. Jednak już kilka lat późniejwojna koryncka (395–387 p.n.e.) osłabiła jej pozycję, pozwoliła także Persom ponownie odzyskać kontrolę nad Jonią, a porażkapod Leuktrami w 371 p.n.e. z Tebami zepchnęła Spartę do drugorzędnej roli.
Druga połowa IV wieku p.n.e. to stopniowy wzrost znaczenia zreformowanej przezFilipa IIMacedonii, uwieńczony pokonaniem w 338 p.n.e.pod Cheroneją połączonych sił Aten i Teb. Utworzony potem przez FilipaZwiązek Koryncki, zrzeszający zdecydowaną większość poleis (poza Spartą), był w rzeczywistości narzędziem macedońskiej dominacji w Grecji. Śmierć Filipa w 336 p.n.e. wywołała bunt w Grecji, szybko jednak uśmierzony przez jego synaAleksandra, który następnie w 334 p.n.e. rozpoczął wojnę z Persją, zakończoną całkowitym podbojem ogromnego imperium Achemenidów (orazEgiptu i częściIndii). Śmierć Aleksandra, nazwanego Wielkim, w 323 p.n.e. pozostawiła rozległe państwo bez wyraźnego następcy.
Okres klasyczny uznawany jest za szczytową fazę rozwoju politycznego, duchowego i materialnego starożytnych Greków[44]. Już u progu tego okresu w większości znaczących poleis panowały formy rządów angażujące w sprawowanie władzy mniejszą (oligarchia) lub większą (demokracja) grupę obywateli. Monarchia przetrwała na peryferiach greckiego świata, a także w Sparcie[45]. Prowadzone wojny zmieniły charakter z lokalnych konfliktów na wielkoskalowe starcia między koalicjami wielu miast lub z wrogiem zewnętrznym. Wprawdzie podstawą armii pozostał obywatel polis – hoplita walczący w szyku falangi, ale zaszły zmiany w taktyce (zwłaszcza w IV wieku p.n.e.), zaczęli także pojawiać się najemnicy (zaciągani np. przez bogate Ateny). Nadal trwała kolonizacja, choć na mniejszą skalę niż w okresie archaicznym.
Znacząco rozwinęła sięsztuka. Głównym jej ośrodkiem w świecie greckim stały się Ateny. W architekturze szeroko stosowanoporządek joński (m.in. w budowlach powstałych naAkropolu w Atenach), późniejkoryncki. Budowle stały się bardziej monumentalne, powstały pierwsze kamienneteatry. Rzeźby (i płaskorzeźby) zyskały na realizmie, dynamice przedstawianych scen i postaci, poziomie szczegółowości. Rozwinęło się malarstwo, a pod jego wpływem sztukamozaikarska. Rozkwit przeżywała literatura, szczególnie poezja i dramat (Ajschylos,Eurypides,Sofokles), także historiografia (Herodot,Tukidydes,Ksenofont).
Do walki o podział schedy po Aleksandrze Wielkim stanęli jego dowódcy –diadochowie. Po ponadczterdziestu latach wojen wyłoniły się trzy większe państwa, które bez większych zmian miały przetrwać następny wiek:
Macedonia, rządzona przez dynastięAntygonidów, kontrolująca Grecję,
Imperium Seleucydów, rozciągające się w szczytowym okresie od Azji Mniejszej po granice Indii.
Ukształtowanie się powyższego podziału politycznego (uzupełnionego później przez mniejsze państwa, jak np.Pergamon czyBaktria) nie zakończyło konfliktów. Seleucydzi i Ptolemeusze stoczyli szeregwojen syryjskich o panowanie nad obszaremLewantu. Antygonidzi rządzący Macedonią włączali się w niektóre z tych konfliktów, musieli także przez cały okres istnienia swojego państwa toczyć walki o kontrolę nad Grecją, gdzie z czasem powstały szersze organizacje polityczne:Związek Etolski iZwiązek Achajski.
III wiek p.n.e. to wzrost potęgiRzymu, który od końca tego stulecia zaczął ingerować w sprawy Grecji. Wieki II i I p.n.e. to dominacja Rzymu we wschodnim rejonie Morza Śródziemnego i stopniowe anektowanie poszczególnych państw hellenistycznych, zakończone w 30 p.n.e. przyłączeniem Egiptu. Wschodnie tereny imperium Seleucydów (wraz z Mezopotamią) wpadły w ręcePartów w II wieku p.n.e.
Charakterystycznymi cechami epoki hellenistycznej były: rozszerzenie się kultury Grecji klasycznej na obszary podbitej monarchii perskiej (w wyniku kolonizacji trwającej do połowy III wieku p.n.e.), jej zetknięcie się ze starszymi cywilizacjami Wschodu, pojawienie się nowych prądów w religii, filozofii isztuce, rozwój nauki. Na znaczeniu zyskały nowe ośrodki miejskie takie jakAleksandria,Antiochia czySeleucja nad Tygrysem, rozpowszechniła się odmiana greki –koine. Mimo upadku hellenistycznych organizmów państwowych, elementy kultury tego okresu przetrwały wCesarstwie rzymskim i w państwie Partów.
Pierwotnie Italię zamieszkiwały prawdopodobnie ludy nieindoeuropejskie (być może ich potomkami byli żyjący późniejLigurowie). W II tysiącleciu p.n.e. zaczęły pojawiać się plemiona mówiące językami indoeuropejskimi, głównieItalikowie (wśród których byli m.in.Latynowie,Sabinowie,Ekwowie,Wolskowie orazUmbrowie iSamnici), ale takżeludy ilirysjkie. Ich przybycie wiąże się zwykle z pojawieniem się naPółwyspie Apenińskim techniki produkcji brązu.Epoka żelaza rozpoczęła się w Italii na początku I tysiąclecia p.n.e. – był to także okres intensywnego przemieszczania się ludów oraz zmiany w ich obyczajach (rozpowszechnienie się palenia zwłok, zwłaszcza w północnej Italii iLacjum). Przedstawiciele cywilizacji tego okresu żyli w grupach plemiennych, charakteryzujących się ustrojem rodowym typu patriarchalnego.
Europa około roku 220 p.n.e.
W VIII wieku p.n.e. pojawiły się w Italii dwie wysoko rozwinięte cywilizacje: na południu półwyspu i naSycylii swojekolonie zakładały greckie poleis, wEtrurii rozwijały się miasta Etrusków, których największe znaczenie polityczne przypada na okres od połowy VII wieku p.n.e. do początku V wieku p.n.e. W tym czasie obszar ich panowania rozciągał się od podnóża Alp na północy doKampanii na południu (panowali m.in. nad Lacjum i Rzymem), a silna flota w sojuszu zKartaginą skutecznie walczyła o dominację na morzu z koloniami greckimi.
Jednak w V wieku p.n.e. Etruskowie utracili przewagę morską nad Grekami, Samnici zajęli Kampanię, a naNizinę Padańską wkroczyliGalowie. Spod etruskiego panowania wyzwolił się Rzym, który zaczął wyrastać na italską potęgę, stopniowo podporządkowując sobie tereny byłych zwierzchników i innych ludów półwyspu. Ostatnie wolne miasto Etrusków (Volsinii) zdobyli Rzymianie w 264 p.n.e.
Etruskowie nie tworzyli scentralizowanego państwa, raczej sojusz wielu miast-państw rządzonych przez królów. Społeczeństwo było zróżnicowane klasowo. Istniała arystokracja, mająca na swoich usługach niewolników oraz ludność zależną, zajmującą się uprawą roli w wielkich majątkach ziemskich. Kobiety posiadały stosunkowo (w porównaniu z Grecją i Rzymem) wysoką pozycję społeczną. Podstawą gospodarki było zaawansowane technicznie rolnictwo, etruskie narzędzia i wyroby z brązu znane były w całej Italii, na wysokim poziomie stały urbanistyka (będąca pod silnym wpływem greckim) i sztuka (m.in. realistyczne rzeźby z terakoty, rzeźba portretowa, sarkofagi). Oryginalna kultura Etrusków oraz elementy ich cywilizacji przetrwały upadek polityczny i odcisnęły wyraźny ślad na Rzymianach.
Opis historii Rzymu odEneasza do założenia Rzymu przezRomulusa w 753 p.n.e., jaki znajdujemy u różnych autorów antycznych, traktowany jest obecnie wyłącznie jako legenda. Jednak późniejsze dzieje miasta –rządy królów, a zwłaszcza panowanie ostatnich trzech władców pochodzenia etruskiego – według współczesnych historyków mogło już rzeczywiście mieć miejsce[46]. Według tradycji w roku 509/508 p.n.e. mieszkańcy wygnaliostatniego króla i w mieście wprowadzono ustrójrepublikański zkonsulami jako najwyższymi urzędnikami. Niektórzy historycy przesuwają datę tego wydarzenia na pierwszą połowę V wieku p.n.e.[46]
W sferze politycznej niemal całe V i IV stulecie p.n.e. wypełnił konflikt między dwiema grupami społecznymi:patrycjuszami iplebejuszami. Plebejusze walczyli o dostęp do urzędów, prawo do użytkowania zdobycznej ziemi, ochronę przed wierzycielami i spisanie przyznanych praw. Reprezentantem plebejuszy byłtrybun ludowy. Patrycjusze z kolei pragnęli zachować jak najwięcej przywilejów dla siebie. Spora część plebejskich postulatów została spełniona przed początkiem III wieku p.n.e., mimo tego ustrój polityczny republiki przybrał raczejoligarchiczny charakter. Ogromną władzę w państwie skupiłsenat, a największe znaczenie uzyskali z biegiem czasunobilowie.
Już od początków republiki Rzym toczył z okolicznymi ludami walki, które stopniowo doprowadziły do opanowania przez miasto nad Tybrem całej Italii. Pokonani zostali m.in. Etruskowie,Samnici i greckie poleis na Półwyspie Apenińskim (ostatniTarent poddał się w 272 p.n.e.). Rzymianie konfiskowali podbitym ludom część ziemi i uzależniali je, stosując różne formy sojuszu lub zwierzchnictwa, a w strategicznych miejscach zakładali kolonie. W ten sposób powstała na terenie Italii (z wyłączeniem Niziny Padańskiej opanowanej przez Galów) luźna federacja państewek pod wyraźnym przewodnictwem Rzymu. W 264 p.n.e. republika wdała się w konflikt z potężną Kartaginą, byłą fenicką kolonią położoną na terenach dzisiejszejTunezji, kontrolującą zachodnią część Morza Śródziemnego. Owocem starcia były trzywojny punickie (ostatnia zakończyła się zniszczeniem Kartaginy w 146 p.n.e.) i opanowanie przez Rzym m.in. Sycylii, Hiszpanii i części północnej Afryki. Koniec III wieku p.n.e. to początek interwencji republiki na wschodzie, których efektem było podporządkowanie w II wieku p.n.e. Macedonii i Grecji właściwej, a później części terenów hellenistycznych monarchii w Azji. Podboje ogromnych obszarów ułatwiła liczna i świetnie zorganizowanaarmia, podstawę której stanowiła ciężka piechota złożona z obywateli rzymskich, zorganizowana wlegiony dowodzone zwykle przez konsulów.
Wojny i szybki rozrost obszaru państwa rzymskiego doprowadziły do głębokich zmian społecznych. Właściciele wielkich majątków często zagarniali pozostawioną bez opieki ziemię (rolnicy walczyli przez wiele lat w armii). Ogromny napływ niewolników oraz tanie towary z nowo zdobytych prowincji powodowały dalsze ubożenie chłopstwa, co w końcu odbiło się negatywnie na liczbie rekrutów (w wojsku rzymskim obowiązywał cenzus majątkowy). Duża część ludności wiejskiej, pozbawiona możliwości zarobku, przenosiła się do miast (zwłaszcza Rzymu) zasilając tamtejszychproletariuszy. Na znaczeniu i bogactwie zyskaliekwici, stając się konkurencją polityczną dla nobilów (którzy także umocnili swoją pozycję w wyniku podbojów). Duże rozwarstwienie społeczne było przyczyną konfliktów. Trybunowie ludowiTyberiusz iGajusz Grakchowie próbowali przeprowadzić reformę agrarną, jednak obaj zginęli z rąk przeciwników. Wybuchały wielkiepowstania niewolników, niezadowolonych ze swojego losu, z trudem tłumione przez armię. W latach 90–88 p.n.e. trwała ciężka wojna domowa ze zbuntowanymi italskimi sprzymierzeńcami, domagającymi się praw przynależnych tylko Rzymianom.
Pod koniec II wieku p.n.e.Gajusz Mariusz przeprowadził reformę wojskową, tworząc armię zawodową i dopuszczając do służby najbiedniejszych. Znacznie wzrosła pozycja dowódców armii, którzy poprzez podział łupów, obietnice nadania ziemi weteranom, czy zdolności przywódcze, potrafili zaskarbić sobie zaufanie żołnierzy. Taka sytuacja umożliwiała sięganie po pełnię władzy w państwie przy poparciu (i działaniach) oddanej armii. Pierwszym takim przypadkiem była dyktaturaSulli w latach 82–79 p.n.e. W roku 60 p.n.e. trzej dowódcy:Cezar,Pompejusz iKrassus podzielili między sobą władzę w republice, zawierając tajny pakt (tzw.I triumwirat). W 49 p.n.e. Cezar (mający już za sobą podbójGalli) wkroczył do Italii na czele swoich legionów i po kilku latach wojny domowej pokonał Pompejusza, zostając dożywotnim dyktatorem.
Zabójstwo Cezara w 44 p.n.e. doprowadziło do kilkunastu lat walk o panowanie nad imperium, z których zwycięsko wyszedłOktawian, adoptowany syn Cezara i jego spadkobierca, pokonując w 30 p.n.e.Marka Antoniusza. Zwycięzca stał się pierwszym cesarzem rzymskim; wprowadzony przez niego ustrój polityczny był formą dyktatury wojskowej (podstawą władzy była kontrola nad armią), ale z zachowaniem pozorów istnienia republiki. Oktawian występował jako pierwszy na liście senatorów (princeps senatus), stąd nazwa tej formy rządów –pryncypat – otrzymał także od senatu (złożonego ze swoich stronników) przydomekAugustus (czyli „wywyższony przez bóstwo”), oraz skupiał w swoim ręku szereg godności i specjalnych pełnomocnictw, zapewniających mu najwyższą władzę w państwie. Podzielił się jednak z senatem władzą nad prowincjami, grupując je w senatorskie (zwykle bezpieczne, bez stacjonujących legionów) i cesarskie, kontrolowane przez siebie. W sferze obyczajów i kultury starał się propagować tradycyjne rzymskie cnoty, surową moralność, patriotyzm, dyscyplinę. Wprowadzał ustawy przeciwko zbytkowi, rozwiązłości, bezdzietności. Dążył do odrodzenia starej rzymskiej religii, przedstawiając jednocześnie elementy kultu samej osoby cesarza (po śmierci został uznany przez senat za boga). Za rządów Oktawiana działało wielu wybitnych twórców, m.in. pisarze i poeci:Wergiliusz,Horacy,Owidiusz, historykLiwiusz, architektWitruwiusz. Przeprowadzono znaczącą rozbudowę Rzymu.
Za panowania Augusta i jego następców zdynastii julijsko-klaudyjskiej Rzym kontynuował podboje w Europie (Hiszpania,Brytania, rejonyDunaju iRenu). Ekspansja wGermanii została zahamowana pomasakrze rzymskich legionów w Lesie Teutoburskim w 9 n.e. W połowie I wieku poszerzono obszar imperium w Afryce Północnej i wznowiono walki z Partami (o kontrolę nadArmenią). Panowanie pierwszej dynastii cesarzy rzymskich to okres względnego spokoju i dobrobytu w państwie, mimo dramatycznych niekiedy wydarzeń w samym Rzymie (np. rządyKaliguli). Po śmierciNerona w 68 roku n.e. rozgorzały walki o tron, z których zwycięsko wyszedłWespazjan, zapoczątkowując dynastięFlawiuszów. Za panowaniadynastii Antoninów (96–192 n.e.), zwłaszczapięciu dobrych cesarzy, nastąpił okres stabilizacji, podczas którego sukcesja następowała bez rozlewu krwi.Trajan poszerzył granice państwa na wschodzie, jednak jego następcaHadrian zrezygnował z części zdobyczy terytorialnych i skoncentrował się na obronności kraju oraz reformach wewnętrznych.Marek Aureliusz przez cały okres swego panowania musiał już bronić granic cesarstwa – na wschodzie przed Partami, a nad Dunajem przed plemionami barbarzyńskimi. Rządy jego synaKommodusa (180–192) uważa się za początek poważnego kryzysu w państwie.
Pierwsze dwa wieki cesarstwa to znaczący rozwój gospodarczy prowincji – po okresie grabieży i wyzysku późnej republiki odrodził się bogaty Wschód, nastąpiła intensywnaromanizacja Hiszpanii i Galii. Dzięki stabilizacji politycznej rozwijał się handel wewnętrzny, jak i zewnętrzny (m.in.bursztynowy szlak). W rolnictwie nastąpił wzrost skali produkcji. Źródłem siły roboczej stał się, obok niewolnictwa, coraz popularniejszykolonat. Sytuacja prawna niewolników uległa poprawie (m.in. zakazano ich zabijania). Rozwinęły się miasta, przede wszystkim Rzym, ale też dawne poleis hellenistyczne na wschodzie i nowo zakładane miasta w prowincjach zachodnich. Cesarze częściej nadawali prawa i obywatelstwo ludności pozaitalskiej, coraz szerzej dopuszczano do stanowisk we władzy centralnej przedstawicieli prowincji (za Antoninów połowę senatu stanowili ludzie spoza Italii). Rozrost liczby legionów i kłopoty z pozyskaniem odpowiedniej liczby rekrutów doprowadziły do zmian w strukturze armii (dotąd w przeważającej mierze pochodzenia italskiego). Hadrian zezwolił na uzupełnienia z ludności miejscowej, wiążąc tym samym mocniej poszczególne legiony z prowincją, w której przebywały. W sferze religijnej duże znaczenie zyskały kulty bóstw wschodnich (Izydy,Serapisa,Kybele), przede wszystkimMitry, zaczęło rozwijać się takżechrześcijaństwo, popularna byłaastrologia.
Podział cesarstwa rzymskiego na wschodnie i zachodnie oraz kierunki inwazji plemion barbarzyńskich
Lata 193–284 można traktować jako okres przejściowy od pryncypatu do nowej formy rządów, zwanejdominatem[47]. Po śmierci Kommodusa w 192 i krótkim panowaniuPertynaksa orazDidiusza Julianusa do władzy doszedłSeptymiusz Sewer. Za rządów jego i założonej przez niegodynastii (193–235) nastąpił wzrost liczebny i dalsza prowincjonalizacja armii, kosztem senatu umocnił się stan ekwitów, nadano obywatelstwo całej wolnej ludności imperium (za rządówKarakalli), ale osłabiona została niezależność i pozycja miast. Za Septymiusza prowadzone były jeszcze podboje na wschodzie (cesarz przyłączył Mezopotamię), ale ostatni Sewer, cesarz Aleksander, prowadził już ciężkie walki obronne.
Zamordowanie Aleksandra Sewera w 235 zapoczątkowało długi okres zamętu (kryzys wieku III). W wyniku ciągłych zamachów żaden z cesarzy tego okresu nie dożył spokojnej starości[48]. Nastąpiło osłabienie władzy centralnej. Rzym był celem najazdówGermanów,Sarmatów oraz perskichSasanidów (którzy przejęli władzę od Partów). Pozycję zewnętrzną Rzymu udało się odbudować dopierocesarzom ilirysjkim (w dużej mierze dzięki reformom wojskowym i politycznymGaliena), jednak państwo pogrążone było w głębokim kryzysie społeczno-ekonomicznym, którego objawami były m.in. słaba moneta, zubożenie szerokich warstw społeczeństwa i wysokie obciążenia fiskalne.
W 284 władzę przejąłDioklecjan, który zreorganizował system rządów w cesarstwie (początki dominatu), znacząco umacniając pozycję cesarza i wprowadzając m.in.tetrarchię. Część reform nie utrzymała się długo po jego śmierci, ale została przygotowana droga do absolutnej władzy cesarskiej, która znalazła najpełniejszy wyraz w panowaniuKonstantyna Wielkiego, który współrządził w państwie od 306 roku, a jedynowładcą stał się w 324. Konstantyn nadał chrześcijaństwu, który zdążyło już się umocnić (mimo częstych dotąd prześladowań – po raz ostatni za rządów Dioklecjana), status religii uprzywilejowanej. W 330 roku przeniósł stolicę imperium do Konstantynopola. W obliczu trudności gospodarczych wprowadził radykalne reformy: m.in. dziedziczne przywiązanie części ludności do zawodu (kolonów przywiązano do ziemi), kontynuował podporządkowywanie coraz większych obszarów gospodarki decyzjom państwa. Przeprowadził reformę administracji i wojska. Jednak rozrost biurokracji, instytucji państwa, wystawny tryb życia dworu i wyższych urzędników prowadził do wzrostu obciążenia fiskalnego i wyzysku ludności imperium. Następcy kontynuowali jego politykę. W państwie rosła rolaKościoła katolickiego (z wyjątkiem krótkiego okresu panowaniaJuliana Apostaty).Teodozjusz I (379–395) uczynił katolicyzm religią państwową, zwalczałherezje (np. popularnyarianizm) i religie pogańskie oraz związane z nimi obyczaje czy instytucje (w tym greckieigrzyska olimpijskie).
W drugiej połowie IV wieku rozpoczęła się w Europiewielka wędrówka ludów. Przybywający z AzjiHunowie atakowali i pchali na zachód inne plemiona barbarzyńskie, które z kolei przekraczały granice cesarstwa. Atak na wszystkich granicach imperium (na wschodzie ponownie zagrozili Sasanidzi) pokazał, że jeden ośrodek władzy nie jest w stanie sprawnie bronić ogromnego państwa. Wyraźny podział na dwie części wystąpił już za rządówWalentyniana I (364–375) iWalensa (364–378), a utrwalił się po śmierci Teodozjusza I w 395. Cesarstwo podzielono na łacińskiezachodniorzymskie i bardziej zhellenizowanewschodniorzymskie. W 378 rokuWizygoci, którzy kilka lat wcześniej osiedlili się w granicach imperium nad Dunajem, rozgromili wbitwie pod Adrianopolem armię rzymską, łamiąc militarną potęgę cesarstwa.
Na początku V wieku ogromne liczby Germanów,Alanów i innych ludów przekroczyły Ren, wdzierając się do Galii, a później do Hiszpanii i północnej Afryki. W 410 roku Wizygoci dowodzeni przezAlaryka zdobyli i złupili Rzym. Państwo zachodniorzymskie zaczęło się rozpadać. Krótki okres odrodzenia siły militarnej przyniosły jeszcze działaniapatrycjuszaAecjusza, który w 451pokonał razem z germańskimi sojusznikami Hunów, dowodzonych przezAttylę. Ostateczny upadek polityczny cesarstwa zachodniego nastąpił w 476 roku. Pod koniec wieku Italia dostała się w ręceOstrogotów rządzonych przezTeodoryka Wielkiego. Cesarstwo wschodnie, znajdujące się w lepszej sytuacji, przetrwało i kontynuowało tradycje rzymskie. Za rządów Justyniana Wielkiego (527–565) podjęto udaną, choć krótkotrwałą próbę odzyskania części terenów zachodnich, jednak od połowy VI wieku ciężka walka z Sasanidami, najazdySłowian, plemion tureckich,Bułgarów i późniejAwarów zagroziły istnieniu państwa. ReformyHerakliusza na początku VII wieku doprowadziły do odzyskania silnej pozycji, ale już w nowej, odbiegającej od cesarstwa rzymskiego, formie.
W okresie VIII-VII wieku p.n.e. na tereny dzisiejszej południowej Rosji i Ukrainy przybył zCentralnej Azji koczowniczy ludirańskiego pochodzenia – Scytowie. Sprawni jeźdźcy i łucznicy wyparli ze stepów czarnomorskich innych nomadów –Kimmerów – którzy w poszukiwaniu schronienia wkroczyli do Azji Mniejszej. Część Scytów w pościgu przekroczyła Kaukaz i w ten sposób dwa koczownicze ludy weszły w kontakt z cywilizowanymi państwami Bliskiego Wschodu. Scytowie w pierwszej połowie VII wieku p.n.e. zaatakowali Asyrię, lecz bez powodzenia. W drugiej połowie tego wieku działali już jako sprzymierzeńcy Asyryjczyków: najpierw ok. 638 p.n.e. pokonali resztki Kimmerów, a ok. 628 p.n.e. podbiliMedów. Jednak Medowie wkrótce zbuntowali się i wyparli Scytów poza Kaukaz, z powrotem na stepy. W latach ok. 514–512 p.n.e.[49] władca perskiDariusz I prowadził wielką kampanię wojenną przeciwko Scytom: jego wojska wkroczyły na stepy przezTrację i dzisiejszą Mołdawię, jednak przeciwnik unikał starcia, wciągając wielką armię w głąb lądu i zmuszając ją w końcu do odwrotu.
Okres IV – III wieku p.n.e. to szczyt rozwoju kultury scytyjskiej (będącej pod silnym wpływem cywilizacji Bliskiego Wschodu, a także Greków zakładających kolonie na północnym wybrzeżu Morza Czarnego), co potwierdzają bogate znaleziska wkurhanach władców nad dolnymDnieprem[50]. Scytowie słynęli z pełnej ornamentów biżuterii i zdobionych elementów końskich uprzęży, wozów oraz namiotów, często z motywami zwierzęcymi.
W drugiej połowie III wieku p.n.e.[51] spokrewnieni ze Scytami Sarmaci, zamieszkujący do tej pory tereny na północ odMorza Aralskiego, przekroczyliWołgę i do II wieku p.n.e. wyparli Scytów ze stepów czarnomorskich. Przybysze także byli koczownikami, lecz różnili się od pokonanych pobratymców uzbrojeniem (preferowalilance niż łuki[51]), a ich sztuka miała bardziej orientalny charakter[51]. W pierwszych wiekach naszej ery Sarmaci stanowili poważne zagrożenie dla wschodnich prowincji cesarstwa rzymskiego (zwłaszcza w sojuszu z plemionami germańskimi[52]). W III wieku n.e. zaatakowali prowincjęDację i rejon dolnegoDunaju, lecz jeszcze w tym samym stuleciu zostali pokonani przezGotów. Część Sarmatów przyłączyła się do zwycięzców i wzięła udział w migracji na tereny cesarstwa rzymskiego.
Celtowie byli zróżnicowaną grupą społeczeństw plemiennych żyjących w Europie i mówiącychjęzykami celtyckimi (należącymi do grupy języków indoeuropejskich). Ich przodków (tzw. Protoceltów) identyfikuje się z rozwijającą się w środkowej Europie (ok. 850–450 p.n.e.)kulturą halsztacką. W późniejszym okresie udało się im zasiedlićWyspy Brytyjskie, Półwysep Iberyjski (Celtyberowie) i sporą część centralnej Europy (Galowie), wliczając w to obecne Czechy (Bojowie) oraz południową Polskę. W IV wieku p.n.e. osiedlili się w północnej Italii (tzw.Galia Przedalpejska), wypierając stamtądEtrusków i wchodząc w konflikt z republiką rzymską (w 390 p.n.e. złupili samo miasto Rzym). W 279 p.n.e. Celtowie spustoszyli Macedonię i północną Grecję, a części z najeźdźców udało się przeprawić do Azji i osiedlić w centralnej Anatolii, gdzie znani byli pod nazwąGalatów. Po podboju Galii i Hiszpanii przez Rzymian tamtejsi Celtowie ulegliromanizacji. W V – VI wieku n.e. plemiona zamieszkujące dzisiejszą Anglię zasymilowały się z przybyłymi na tamte tereny Germanami[53]. Potomkami Celtów są współcześniIrlandczycy,Szkoci,Walijczycy orazBretończycy.
Celtowie opanowali technologię pozyskiwania żelaza z rud bagiennych i rozwinęli kowalstwo, co pozwoliło im odnosić sukcesy militarne (dzięki użyciu żelaznych mieczy) oraz uskutecznić uprawę roli (przez zastosowanie żelaznegoradła). Od Greków przejęli koło garncarskie, bili własne monety, zajmowali się handlem. Społeczeństwo celtyckie składało się z trzech warstw: kapłańskiej, wojowników i rolników. Wojownicy rekrutowali się z najbogatszych członków wspólnoty, walczyli uzbrojeni w długie miecze (także oszczepy i włócznie), osłaniając się owalnymi, okutymi tarczami. Korzystali także z dwukołowych rydwanów bojowych. Podstawową jednostką społeczną była rodzina, kilka rodzin stanowiłoród. Rody łączyły się w plemię, na czele którego stał król; hierarchia wewnątrz plemienia zależała od wartości posiadanego majątku. Religia Celtów była politeistyczna, obrzędami i składaniem ofiar zajmowali się kapłani zwanidruidami. Ośrodki kultu znajdowały się w odosobnionych miejscach, takich jak szczyty wzgórz, gaje, czy okolice jezior.
Germanie (lub Germanowie) to grupa ludów indoeuropejskich, która na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. zamieszkiwała południową Skandynawię, dzisiejszą Danię i północne Niemcy[54][55]. W ostatnich stuleciach p.n.e. niektóre plemiona germańskie rozpoczęły migrację na południowe wybrzeża Morza Bałtyckiego, a także na południe i zachód (kosztem zamieszkujących tam Celtów), stykając się z imperium rzymskim. Pod koniec II wieku p.n.e.Cymbrowie iTeutoni wkroczyli do Galii i Italii, lecz zostali pokonani przez legiony pod dowództwemGajusza Mariusza.
W wyniku podbojówJuliusza Cezara granicą oddzielającą plemiona germańskie od Rzymu w zachodniej Europie stał się Ren (na południu obszary zajmowane przez Germanów sięgały Dunaju).Oktawian August na krótko zajął tereny dzisiejszych Niemiec doŁaby, lecz bunt Germanów imasakra legionów w Teutoburskim Lesie w 9 roku n.e. spowodowały, że Oktawian wycofał się ponownie za linię Renu. W I wieku n.e. Rzym prowadził liczne walki z plemionami germańskimi, wśród którychTacyt w swojejGermanii wymienia m.in.Chattów,Fryzów,Swebów,Anglów,Longobardów iMarkomanów. Według rzymskiego historyka na południowym wybrzeżu Bałtyku zamieszkiwali wtedyWandalowie,Gepidzi iGoci.
W III wieku p.n.e. na wschód od Renu dominowały już plemiona (lub związki plemienne) niewymienione przez Tacyta:Frankowie,Alemanowie iBurgundowie, które to w czasie licznych wypraw łupieżczych przekraczały Ren, docierając nawet do Hiszpanii. Dalej na wschodzie plemię Gotów w III wieku dotarło nad Morze Czarne, podporządkowując sobie tamtejsze kolonie greckie i czyniąc z dawnegopaństwa bosporańskiego bazę wypadową dla wypraw na tereny cesarstwa rzymskiego. W połowie III wieku spustoszyli oni Trację, Macedonię i resztę półwyspu Bałkańskiego oraz zajęli prowincjęDację, w której się osiedlili. Wyprawiając się okrętami (wraz zHerulami) przez Morze Czarne, łupili greckie miasta, m.in. Efez (w 263) i Ateny (w 267). W imperium rzymskim trwał wtedy poważnykryzys, który udało się opanować dopiero pod koniec III wieku – zreformowana armia rzymska powstrzymała na pewien czas najazdy Germanów. PrzybycieHunów w IV wieku sprawiło, że liczne plemiona germańskie wtargnęły w granice cesarstwa, przyczyniając się do upadku jego zachodniej części pod koniec V wieku.
Germanie zajmowali się rolnictwem, ale podstawowym źródłem pożywienia, a także bogactwa i wyznacznikiem statusu społecznego były hodowane zwierzęta. Żelaza zaczęli używać ok. V wieku p.n.e.[55], ale przez długi okres stanowiło ono luksus, stąd głównymi materiałami dla rzemiosła były drewno, skóra i glina. Od czasów Augusta Germanie (przede wszystkim ich wodzowie) importowali coraz więcej przedmiotów z imperium, m.in. produkty luksusowe, ale także i broń. Uzbrojenie germańskich wojowników w okresie wczesnego cesarstwa było raczej lekkie (głównie z powodu braku metalu). Podstawową bronią była lanca, a ochroną drewniana tacza – co nie pozwalało na długotrwałe starcia z ciężkozbrojną rzymską piechotą. Jednak długotrwałe kontakty z cesarstwem rzymskim sprawiły, że Germanie poznali rzymską strategię i broń, stając się groźniejszym przeciwnikiem[56]. Początkowo Germanie nie posiadali centralnego aparatu władzy, jedynie na czas wojny wybierano kilku wodzów, którzy kierowali działaniami. W I wieku pojawiły siękrólewskie rody, których członkowie mogli zostać obrani wodzami na okres całego życia. Ich władza była jednak ograniczona, niemniej wiele zależało od osobistych cech charakteru wybranego[55]. Monarchia pojawiła się wśród plemion germańskich dopiero po ich osiedleniu się w granicach cesarstwa rzymskiego. Przybycie na tereny rzymskie wiązało się też z przyjęciem przez Germanów chrześcijaństwa, najczęściejarianizmu.
Hunowie to koczowniczy lud mongolski lub turecki (na temat ich pochodzenia toczą się spory[57]), który w IV wieku przybył z Azji do Europy, wywołując wielką wędrówkę ludów. Opisy tego ludu pozostawione przez rzymskich historyków (czyli wrogów Hunów) zawierają wizerunek dzikich barbarzyńców, spędzających całe życie na koniach, nieposiadających żadnych domów, nawet namiotów (kobiety i dzieci podróżowały na wozach), jedzących półsurowe mięso. Jednocześnie Rzymianie widzieli w nich groźnych i wytrzymałych wojowników, wyposażonych w doskonałe łuki (ale walczących też włóczniami i mieczami), którzy do perfekcji opanowali taktykę walki konnej. Wraz z dotarciem do Europy i stworzeniem zorganizowanego państwa ich obyczaje i tryb życia zmieniały się.
Około 375 roku Hunowie wkroczyli do Europy, pokonując na terenach nadwołżańskich irańskich Alanów, których część ruszyła na zachód i wdała się w walki z Gotami, a ci z kolei spychali kolejne ludy. W 376 roku część Gotów zmuszona była szukać schronienia w granicach cesarstwa rzymskiego, co później poskutkowało konfliktem i wielką porażką Rzymianpod Adrianopolem. Pod koniec 406 roku wielka fala plemion germańskich, prawdopodobnie także pchnięta do wędrówki przez Hunów, przekroczyła granice cesarstwa naRenie i zalała Galię. Później Alanowie, Wandalowie i Swebowie wkroczyli do Hiszpanii.
W drugiej połowie V wieku n.e. znaczna część cesarstwa zachodniego była pod kontrolą barbarzyńców.Frankowie zajęli północną Galię (później rozszerzyli swoje panowanie na obszar współczesnej Francji), Burgundowie osiedli w południowo-wschodniej Galii, zachodnią część tej prowincji opanowali Wizygoci (podobnie jak sporą część Hiszpanii). Wandalowie i Alanowie zajęli północną Afrykę, skąd dokonywali pirackich ataków na wybrzeża Morza Śródziemnego. Hunowie zaś stworzyli silne państwo w południowo-wschodniej Europie, zagrażające obu częściom imperium rzymskiego. Okres największej potęgi przeżywało ono za panowania Attyli (434–453), jednak jego wyprawa do Galii w 451 roku zakończyła się porażką (Hunowie zostali pokonani przez koalicję germańsko-rzymską), a śmierć władcy doprowadziła do rozkładu państwa.
W 476 roku germaninOdoaker zlikwidował cesarstwo zachodniorzymskie, ogłaszając się królem Italii. W latach 489–493 jego państwo zostało zajęte przez Ostrogotów pod wodząTeodoryka. W 507 tereny Wizygotów w Galii zajęli Frankowie, zmuszając tych pierwszych do ograniczenia swego władztwa jedynie do Hiszpanii. W latach 533–534 cesarstwo wschodniorzymskie zajęło państwo Wandalów w Afryce, w latach 535–554 Italię Ostrogotów, a także część Hiszpanii. Ostatnim akordem wędrówki ludów na Zachodzie była inwazjaLongobardów, którzy w 568 roku zaatakowali osłabioną wojnami Italię, zajmując większość półwyspu Apenińskiego.
↑Praca zbiorowa: The Cambridge Ancient History. T. I. Cz. 1: Prolegomena and Prehistory. Cambridge University Press, 2008, s. 226.ISBN 978-0-521-07051-5.
↑Adam Ziółkowski: Historia powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 17.ISBN 978-83-01-15810-1.
↑Praca zbiorowa: Od prehistorii do cywilizacji na kontynentach pozaeuropejskich. Mediasat Group SA, 2007, s. 124, seria: Historia powszechna. Biblioteka Gazety Wyborczej.ISBN 978-84-9819-809-6.
↑Praca zbiorowa: The Cambridge Ancient History. T. I. Cz. 1: Prolegomena and Prehistory. Cambridge University Press, 2008, s. 249.ISBN 978-0-521-07051-5.
↑Praca zbiorowa: The Cambridge Ancient History. T. I. Cz. 1: Prolegomena and Prehistory. Cambridge University Press, 2008, s. 251,259.ISBN 978-0-521-07051-5.
↑Praca zbiorowa: Od prehistorii do cywilizacji na kontynentach pozaeuropejskich. Mediasat Group SA, 2007, s. 137, seria: Historia powszechna. Biblioteka Gazety Wyborczej.ISBN 978-84-9819-809-6.
↑Praca zbiorowa: The Cambridge Ancient History. T. I. Cz. 1: Prolegomena and Prehistory. Cambridge University Press, 2008, s. 135.ISBN 978-0-521-07051-5.
↑Carl F. Petry: The Cambridge History of Egypt. Volume I. Islamic Egypt, 640 – 1517. Cambridge: Cambridge University Press, 1998. ISBN 0-521-47137-0.
↑Harmless, William:Chrześcijanie pustyni. Wprowadzenie do literatury wczesnego monastycyzmu. Höffner, Marta (przekład). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 558, seria: Mysterion. ISBN 978-83-233-2696-0.
↑Starożytne reguły zakonne. Praca zb.. Warszawa: ATK, 1980, seria: PSP 26.
↑Czas Ojców i Matek Pustyni. W: John Chryssavgis: W sercu pustyni. Duchowość Ojców i Matek Pustyni. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 15. ISBN 978-83-233-2249-8.
↑abPraca zbiorowa: The Cambridge Ancient History. T. II. Cz. 2: History of the Middle East and the Aegean Region c. 1380-1000 B.C.. Cambridge University Press, 2008, s. 359.ISBN 978-0-521-07051-5.
↑abPraca zbiorowa: Od prehistorii do cywilizacji na kontynentach pozaeuropejskich. Mediasat Group SA, 2007, s. 199, seria: Historia powszechna. Biblioteka Gazety Wyborczej.ISBN 978-84-9819-809-6.
↑Praca zbiorowa: The Cambridge Ancient History. T. II. Cz. 2: History of the Middle East and the Aegean Region c. 1380-1000 B.C.. Cambridge University Press, 2008, s. 363.ISBN 978-0-521-07051-5.
↑abcdePraca zbiorowa: Od prehistorii do cywilizacji na kontynentach pozaeuropejskich. Mediasat Group SA, 2007, s. 446,447, seria: Historia powszechna. Biblioteka Gazety Wyborczej.ISBN 978-84-9819-809-6.
↑abPraca zbiorowa: Od prehistorii do cywilizacji na kontynentach pozaeuropejskich. Mediasat Group SA, 2007, s. 534–535, seria: Historia powszechna. Biblioteka Gazety Wyborczej.ISBN 978-84-9819-809-6.
↑A.K. Grayson: Babilonia. W: Arthur Cotterell (ed.): Cywilizacje starożytne. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1990, s. 100.ISBN 83-218-0708-9.
↑Bogdan Składanek: Historia Persji. Tom I. Od czasów najdawniejszych do najazdu Arabów. Warszawa: Dialog, 2004, s. 132, 134–135, 139, 142, 165–171.ISBN 83-88238-09-4.;T. Cuyler Young jun.: Persja. W: Arthur Cotterell (ed.): Cywilizacje starożytne. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1990, s. 159–163.ISBN 83-218-0708-9.
↑Roman Ghirshman: History of Iran. The Hellenistic and Parthian Periods. W: Encyclopaedia Britannica, 15th edition. Chicago/London/Toronto/Geneva/Sydney/Tokyo/Manila/Seoul/Johannesburg: Encyclopaedia Britannica Inc., William Benton, Publisher, Helen Hemingway Benton, Publisher, 1971. Brak numerów stron w książce
↑Sarah B. Pomeroy: Ancient Greece: a political, social, and cultural history. Oxford University Press US, 1999, s. 9.ISBN 0-19-509742-4.
↑Sarah B. Pomeroy: Ancient Greece: a political, social, and cultural history. Oxford University Press US, 1999, s. 11.ISBN 0-19-509742-4.
↑Sarah B. Pomeroy: Ancient Greece: a political, social, and cultural history. Oxford University Press US, 1999, s. 14.ISBN 0-19-509742-4.
↑Sarah B. Pomeroy: Ancient Greece: a political, social, and cultural history. Oxford University Press US, 1999, s. 13.ISBN 0-19-509742-4.
↑Sarah B. Pomeroy: Ancient Greece: a political, social, and cultural history. Oxford University Press US, 1999, s. 20.ISBN 0-19-509742-4.
↑John Kenyon Davies: Demokracja w Grecji klasycznej. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2003, s. 11.ISBN 83-7255-110-3.
↑John Kenyon Davies: Demokracja w Grecji klasycznej. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2003, s. 26–27.ISBN 83-7255-110-3.
↑abPoczątki miasta-państwa Rzymu. W: Maria Jaczynowska: Historia Starożytnego Rzymu. Cz. I: Okres Rzymu królewskiego i wczesnej republiki (do 264 p.n.e.). Warszawa: Państwowy Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 40.
↑Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia starożytna. Trio, 2008, s. 572.ISBN 978-83-7436-147-7.
↑Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia starożytna. Trio, 2008, s. 584.ISBN 978-83-7436-147-7.
↑René Grousset: The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Rutgers University Press, 1970, s. 9.ISBN 0-8135-0627-1.
↑René Grousset: The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Rutgers University Press, 1970, s. 10.ISBN 0-8135-0627-1.
↑abcRené Grousset: The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Rutgers University Press, 1970, s. 15–16.ISBN 0-8135-0627-1.
Arthur Cotterell (ed.): Cywilizacje starożytne. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1990.ISBN 83-218-0708-9. Brak numerów stron w książce
Bogdan Składanek: Historia Persji. Tom I. Od czasów najdawniejszych do najazdu Arabów. Warszawa: Dialog, 2004.ISBN 83-88238-09-4. Brak numerów stron w książce
Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia starożytna. TRIO, 2008.ISBN 978-83-7436-147-7. Brak numerów stron w książce
Leszek Mrozewicz: Historia powszechna. Starożytność. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1999.ISBN 83-86138-53-X. Brak numerów stron w książce
Maria Jaczynowska: Historia Starożytnego Rzymu. Warszawa: Państwowy Wydawnictwo Naukowe, 1984.ISBN 83-01-00268-9. Brak numerów stron w książce
John Kenyon Davies: Demokracja w Grecji klasycznej. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2003.ISBN 83-7255-110-3. Brak numerów stron w książce
Praca zbiorowa: The Cambridge Ancient History. T. I. Cz. 1: Prolegomena and Prehistory. Cambridge University Press, 2008.ISBN 978-0-521-07051-5. Brak numerów stron w książce
Praca zbiorowa: The Cambridge Ancient History. T. II. Cz. 2: History of the Middle East and the Aegean Region c. 1380-1000 B.C.. Cambridge University Press, 2008.ISBN 978-0-521-07051-5. Brak numerów stron w książce
Praca zbiorowa: Od prehistorii do cywilizacji na kontynentach pozaeuropejskich. Mediasat Group SA, 2007, seria: Historia powszechna. Biblioteka Gazety Wyborczej.ISBN 978-84-9819-809-6. Brak numerów stron w książce
Anna Smogorzewska,Propaganda okrucieństwa, [w:]Zaginione cywilizacje (numer specjalny „Wiedzy i Życia”), s. 22–25
%2c_Kolosseum_--_2024_--_0610.jpg)
