_(cropped).jpg) Stanisław Przybyszewski (około 1905) | |||
| Imię i nazwisko | Stanisław Feliks Przybyszewski | ||
|---|---|---|---|
| Data i miejsce urodzenia | 7 maja 1868 | ||
| Data i miejsce śmierci | 23 listopada 1927 | ||
| Narodowość | polska | ||
| Dziedzina sztuki | |||
| Ważne dzieła | |||
 | |||
| Odznaczenia | |||
  | |||
| |||
| |||
| |||
Stanisław Feliks Przybyszewski (ur.7 maja1868 wŁojewie, zm.23 listopada1927 wJarontach) –polskipisarz,poeta,dramaturg,nowelista okresuMłodej Polski, skandalista, przedstawicielcyganerii krakowskiej i nurtu polskiegodekadentyzmu.
Okrzyknięty za życia legendą, stał się bohaterem wieluplotek ianegdot (opisywanych m.in. przezTadeusza Boya-Żeleńskiego iStanisława Brzozowskiego). WBerlinie był nazywany „genialnym Polakiem”[1]. Był propagatorem haseł:modernistycznego „sztuka dla sztuki”[2] iandrogynicznej „nagiej duszy”[3], a także autorem manifestuConfiteor. Pisał w językachpolskim iniemieckim.
Urodził się wŁojewie podInowrocławiem w rodzinie wiejskiego nauczyciela Józefa Przybyszewskiego i jego drugiej żony Doroty z Grąbczewskich[4]. Mając 13 lat rozpoczął naukę wtoruńskim gimnazjum. Świadectwo dojrzałości uzyskał w gimnazjumwągrowieckim w 1889.
Wyjechał doBerlina, gdzie w 1889 podjął studiaarchitektoniczne, a rok późniejmedyczne. PoznałTadeusza Micińskiego z którym rozczytywał się w tych samych pracach z zakresudemonologii isatanizmu[5]. Pod wpływem filozofiiNietzschego oraz zdobytych wiadomości z dziedzinyneurofizjologii opublikował w języku niemieckim dwa krótkieeseje pt.Zur Psychologie des Individuums (1892)[6]. Szybko zyskał akceptację w skandynawsko-niemieckim środowiskucyganerii artystycznej. Nie ukończył żadnego z podjętych kierunków studiów, ponieważ za udział w ruchu robotniczym został aresztowany i następnie wydalony z uczelni w 1893. Do formalnej działalności politycznej nie powrócił[7]. Poza tym „przykładne życie” studenta architektury czy medycyny zupełnie mu nie odpowiadało. Stał się natomiast jednym z tych, którzy kreowali życie berlińskiej bohemy, otoczony gronem artystów i literatów takich jakAugust Strindberg,Ola Hansson,Carl Ludwig Schleich,Richard Dehmel,Alfred Mombert,Edvard Munch[6].
W Berlinie utrzymywał się z wykonywania dorywczych zajęć. Z pomocą przyszedł muStanisław Grabski załatwiając Przybyszewskiemu pracę w redakcji „Gazety Robotniczej” –socjalistycznego dziennika wydawanego dla polskiej emigracji w Berlinie. Był jednym z założycieli artystyczno-literackiego czasopisma „Pan”, najważniejszego pisma modernistycznego w Niemczech. Publikował także na łamach gazety „Die Fackel” (satyryczna gazeta pisarza i wydawcyKarlaKrausa), a także we „Freie Bühne” (gazeta literacka wydawnictwa S. Fischer).
W maju 1891 związał się z przyjaciółką z Wągrowca Martą Foerder. Miał z nią troje dzieci:Bolesława (ur. 22 lutego 1892), Mieczysławę (ur. 14 listopada 1892) i Janinę (ur. w lutym 1895), których losem i wychowaniem się nie interesował. 9 czerwca 1896 Marta Foerder, nie mogąc liczyć na miłość i wsparcie Przybyszewskiego, popełniła samobójstwo będąc w ciąży z ich czwartym dzieckiem. Bolesławem zaopiekowała się matka Przybyszewskiego (usynowił go dopiero w 1905), dziewczynki, które nie otrzymały nawet nazwiska ojca, zostały oddane do przytułku. Mieczysława została adoptowana przez bogatą rodzinę. Janina po tułaczce po domach dziecka zmarła z powodu problemów psychicznych w domu opieki dla obłąkanych[8].
W 1893 Przybyszewski poznał i poślubił NorweżkęDagny Juel – pianistkę, córkę lekarza zKongsvinger. Razem stworzyli parę, która skupiała wokół siebie artystów berlińskiej cyganerii. W latach 1893–1897 mieszkali na zmianę w Berlinie i Kongsvinger. Z tego związku miał dwoje dzieci:Zenona i córkę Ivi (ur. 3 października 1897).Dagny porzuciła męża w 1900. Przez rok tułała się po Europie. Dagny Juel Przybyszewska miała romans między innymi zEdvardem Munchem, norweskim malarzem symbolistą. Historia trójkąta Przybyszewski – Juel – Munch była przez malarza wykorzystywana w wielu cyklach m.in.Jealousy 1896, gdzie Munch sportretował Przybyszewskiego, Dagny i siebie. W 1898 Dagny pojawiła się z Munchem na przyjęciu powitalnym wydanym dla Przybyszewskiego wParyżu przezFranciszka Siedleckiego po powrocie pisarza zHiszpanii[9]. W 1901 zwaśnieni małżonkowie zeszli się wWarszawie. Dagny zginęła 5 czerwca 1901 wTyflisie zastrzelona przezWładysława Emeryka.
W czerwcu i lipcu 1898 Przybyszewski dołączył wraz zTadeuszem Micińskim na osiem tygodni do koła polskiego zorganizowanego przezWincentego Lutosławskiego w jego posiadłości w Playa deMera(inne języki) w hiszpańskiejGalicji[10]. Przeznaczył na wyjazd sumę 5000 franków otrzymaną odIgnacego Paderewskiego[9]. Lutosławski zamierzał pozyskać pisarza dla swojej koncepcji nacjonalistycznegomesjanizmu. Mimo konfliktu obyczajowego między hedonistą Przybyszewskim a moralistą Lutosławskim, który znalazł wyraz w ataku Lutosławskiego na twórczość literata (Bańki mydlane, 1899), wizyta obudziła zainteresowanie Przybyszewskiegofilozofią genezyjskąJuliusza Słowackiego (Na drogach duszy, 1900) i przyczyniła się do jego powrotu z emigracji doKrakowa w tym samym roku[11].
W Krakowie Przybyszewski objął w 1898 redakcję „Życia”, stając się artystycznym przywódcąMłodej Polski. Zaprzyjaźnił się zTadeuszem Boyem-Żeleńskim. Żeleński stał się jego nieodłącznym towarzyszem - był zafascynowany pisarzem i był także zakochany w jegożonie, przybyłej do Krakowa niedługo później[12]. Przybyszewski grywał również wbrydża zLeonem Wyczółkowskim w mieszkaniuFałata[13].
W 1899 nawiązał romans z malarkąAnielą Pająkówną, z którą miał jedno dziecko – córkęStanisławę (1901–1935).
WeLwowie odwiedził w 1899Jana Kasprowicza, którego żona Jadwiga (1869–1927) zafascynowana twórczością Przybyszewskiego porzuciła męża i córki, by dzielić życie ze Stanisławem. Zamieszkali w Warszawie. W tym czasie pisarz często wyjeżdżał doRosji, gdzie cieszył się dużą popularnością.
W grudniu 1902 nawiązał współpracę z redagowanym przezJana Władysława Dawida „Głosem”, który reprezentował wówczas orientację lewicową, bliskąSocjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy. WedługLudwika Krzywickiego postępowa inteligencja przyjęła to niechętnie. Zerwał z pismem zwalczający Przybyszewskiego na jego łamachAndrzej Niemojewski. Przybyszewski wziął w 1903 udział w zainicjowanej w „Głosie” przez Stanisława Brzozowskiego dyskusji krytycznej na temat twórczościHenryka Sienkiewicza[14].
W 1905, po wybuchurewolucji i powrocie pisarza ztournée po Rosji[15], przenieśli się z Jadwigą doTorunia, gdzie Przybyszewski poddał się kuracji odwykowej (byłalkoholikiem). Problem alkoholowy nękał go jednak z przerwami do końca życia. Dopiero w Toruniu udało się przeprowadzić rozwód Jadwigi – pobrali się 11 kwietnia 1905 wInowrocławiu (ślub cywilny w zaborze pruskim mógł odbyć się bez uprzedniego unieważnienia ślubu kościelnego).
W 1906 małżonkowie wyjechali doMonachium. Pieniądze na podróż zdobyli dzięki sprzedaży rękopisuŚlubów. Życie w Niemczech było, w zależności od stanu finansów, mniej lub bardziej udane. W czasiewojny spadło zapotrzebowanie na literaturę – niewiele dzieł Przybyszewskiego drukowano, z czym wiązał się brak dochodów. W tym okresie obudziły się w twórcy uczucia patriotyczne, czego wyrazem była broszura propagandowa wydana po niemiecku i po polsku w 1916[16].
Po zakończeniu wojny został współpracownikiem poznańskiego czasopismaZdrój. Po wojnie na krótko zamieszkał wPradze, następnie w Krakowie i wPoznaniu. W latach 1919–1920 mieszkał w Poznaniu, w gmachuDyrekcji Poczty, gdzie m.in. tłumaczył pruskie dokumenty pocztowe i sporządzał opracowania urzędowe[17]. W latach 1920–1924 mieszkał wGdańsku, pracując w biurze tłumaczeń Dyrekcji Kolei Państwowych[18]. Zaangażował się w utworzeniepolskiego gimnazjum, którego otwarcie w Gdańsku nastąpiło w maju 1922[18]. Obok szkoły mieszkała jego córka, Stanisława Przybyszewska, pozostając do śmierci pod opieką dyrektoraJana Augustyńskiego oraz jego żony Stefanii.
Próbował osiąść w Toruniu,Zakopanem,Bydgoszczy – wszędzie bez skutku. Wreszcie z Warszawy otrzymał propozycję pracy w kancelarii cywilnej prezydenta RP,Stanisława Wojciechowskiego. W listopadzie 1924 zamieszkał naZamku Królewskim w małym mieszkaniu z pracownią.
Twórczość Przybyszewskiego nie budziła w owym czasie aprobaty – dorabiał odczytami o literaturze (zwłaszcza na temat twórczościKasprowicza), z którymi jeździł po Polsce.
Krótko przed śmiercią żona Przybyszewskiego wyegzekwowała na Stanisławie nawrócenie się nakatolicyzm[19]. Na rok przed śmiercią pisemnie zadeklarował: „Oświadczam, że w wierze katolickiej, w której się urodziłem, chcę żyć i umierać. Za wszystkie wykroczenia przeciwko zasadom tej wiary serdecznie żałuję i pragnę wszystko naprawić. Jak najgłębiej i jak najszczerzej Kościołowi katolickiemu oddany Stanisław Przybyszewski. Warszawa, 20. X. 1926.”[20]
Z powodu braku pieniędzy[21] w 1927 Przybyszewski powrócił na ojczysteKujawy, osiadając na zaproszenieJózefa Znanieckiego w dworku wJarontach podInowrocławiem, w pobliżu miejsca swych narodzin.
Zmarł tamże, pochowany został na przykościelnym cmentarzu wGórze. W 1931 wzniesiono Przybyszewskiemu nagrobek z inskrypcją: „Meteor Młodej Polski”[22].
 | Zobacz w Wikiźródłach Pisarze polscy – Stanisław Przybyszewski (Wrażenia literackie) |
Pisarską działalność Przybyszewski rozpoczął od studiów i utworów w języku niemieckim. W 1892 r. wydałZur Psychologie des Individuums. I. Chopin und Nietzsche. II. Ola Hansson (O psychologii jednostek), w 1893Totenmesse (Msza żałobna, tyt. pol.Requiem Aeternam[23]), w 1894Vigilien (Wigilie), w 1895De Profundis[24], w 1896Im Malstrom (W Malstrom), a w 1897Satanskinder (Dzieci Szatana). Wywarł duży wpływ na berliński ruchmodernistyczny, szczególnie naDehmela i przebywającego w owym czasie w NiemczechStrindberga.
Po przenosinach do Krakowa w 1898 objął redakcjęŻycia, stając się programowym przywódcąMłodej Polski. W swych płomiennych odezwach głosił kult sztuki jako jedynego i wyłącznego absolutu (Na drogach duszy[25], 1902). Ukazał światu wielkość poetyJana Kasprowicza (Z gleby kujawskiej[26], 1902), przedstawił swe uwielbienie dla muzykiChopina (Szopen a Naród[27], 1910). SzkicSzlakiem duszy polskiej[28] z 1917 toapoteoza literatury polskiej, aMoi współcześni z 1930 – własne wspomnienia literackie.
W pisanych sugestywnym językiem utworachZ cyklu Wigilii (1899),Nad morzem[29] (1899),De Profundis[30] (w języku polskim – 1900),Androgyne[31] (1900),Requiem aeternam...[32] (1904),Tyrteusz[33] (1915), zawarł harmonijne powiązanie miłosnej tęsknoty z poetycką metafizyką bytu, czyniąc z nich swego rodzaju prozatorskie erotyki. PowieściDzieci Szatana (w języku polskim – 1899),Homo Sapiens (w języku niemieckim – 1895-96, w języku polskim – 1901),Synowie ziemi (1904-11),Mocny człowiek[34] (1912-13),Dzieci nędzy (1913-14),Krzyk (1917),Il regno doloroso (1924), choć uznawane za słabsze, prezentują wgląd w zagadnienia psychologiczne. Autor uczynił ich bohaterami przede wszystkim postacie o wątpliwej, wypaczonej moralności.
Przybyszewski tworzył także dramaty. W większości z nich przewija się wątek konfliktu płci, przedstawiony z nieubłaganym fatalizmem, silnie oddziaływujący na odbiorcę nastrojowością sytuacji scenicznych. Najważniejsze z nich to:Dla szczęścia[35] (1900),Złote runo[36] (1901),Goście (1901), które złożyły się w cykl dramatycznyTaniec miłości i śmierci; pozostałe dramaty to:Matka (1902),Śnieg (1903),Śluby (1905),Odwieczna baśń (1905),Gody życia (1910),Topiel (1912),Miasto (1914),Mściciel (1927).
Obok samej twórczości rozgłos przynosiła mu także atmosfera, jaką wokół siebie wytwarzał. Na ziemiach polskich (przede wszystkim przed swoim pierwszym przyjazdem do Krakowa) był uważany za legendarną postać europejskiej bohemy[37]. Jednak kolejne lata przyniosły spadek popularności, pomimo m.in. starań o zainicjowanie polskiegoekspresjonizmu (artykułEkspresjonizm, Słowacki i Genezis z Ducha w serii Biblioteka Zdroju, 1918). W 1917 roku nakładem autora ukazała się wspomnieniowa książkaPoznań ostoją myśli polskiej[38].
Przybyszewskiego uważa się za prekursora współczesnego (dwudziestowiecznego) satanizmu intelektualnego. PrzezStrindberga nazywany był „genialnym Polakiem” („der geniale Pole”), który „wpłynął na niemiecką literaturę ostatniego dziesięciolecia XIX wieku jak mało kto”[39]. Reprezentował młodopolski nurt modernistycznego, proeuropejskiegonacjonalizmu[40], a także orientację germanofilską aż do przystąpieniaStanów Zjednoczonych do wojny w 1917[41]. Dowodził, że „polska myśl jest daleko bardziej spokrewniona z duchem germańskim, że między słowiańskim i germańskim panowaniem w duchu nie ma żadnego przeciwieństwa nie dającego się usunąć, przeciwnie, że istnieje daleko ściślejszy związek niż z jakimkolwiek innym narodem”[42].
Opowiadania:
Powieści:
Sztuki teatralne:
Eseje:
