Jego twórczość porusza tematy takie jak: rozwójnauki itechniki, natura ludzka, możliwość porozumienia się istot inteligentnych czy miejsce człowieka weWszechświecie. Dzieła Lema zawierają odniesienia do stanu współczesnego społeczeństwa i refleksje naukowo-filozoficzne na jego temat. Niektórym ze swoich utworów nadał charaktergroteskowy.
W pewnym okresie był najbardziej poczytnym nieanglojęzycznym pisarzem SF, mimo małego odbioru wStanach Zjednoczonych. Jego książki przetłumaczono na ponad 40 języków, osiągnęły łączny nakład ponad 30 milionów egzemplarzy.
Kamienica Lemów, w której urodził się Stanisław Lem (dawniej ul. Brajerowska, obecnieBohdana Łepkiego)II Gimnazjum im. Karola Szajnochy
Stanisław Lem urodził się we Lwowie (ówcześnie na terenieII Rzeczypospolitej) najprawdopodobniej 13 września 1921[a] w rodzinnym mieszkaniu przy ulicy Brajerowskiej 4[4], w zamożnej rodzinie żydowskiej[5], jako jedyne dziecko Samuela Lehma[b] (1879–1954), lwowskiego lekarza i Sabiny Wolner (1892–1979)[7]. Do aktu urodzenia wpisano jednak datę 12 września, abyzgodnie z przesądem uniknąć pecha[3]. Rodzice Lema pochodzili z rodzin spolonizowanychŻydów, matka była religijna, ojciec deklarował się jakoagnostyk[8], niemniej wzięli ślub wsynagodze[5].
Jego rodzice poznali się i zaręczyli jeszcze przedI wojną światową, jednak ślub odbył się dopiero po jej zakończeniu, gdyż Samuel Lehm został powołany do służby w armiiaustro-węgierskiej. Podczas wojny trafił do niewoli rosyjskiej po upadkutwierdzy Przemyśl i przebywał w obozie jenieckim w Azji Środkowej. Po powrocie do Lwowa został asystentem naWydziale LekarskimUniwersytetu Jana Kazimierza i w kolejnych latach stał się cenionymlaryngologiem. Samuel Lehm w młodości publikował także wiersze i prozę w lwowskiej prasie[4][9][10][11][12]. Sabina Lehm nie miała wyższego wykształcenia i zajmowała się domem[13]. Berta Hescheles, siostra Samuela Lehma, była matkąMariana Hemara[14] i bratowąHenryka Heschelesa[15].
Dzieciństwo i młodość spędził we Lwowie, w zamożnym domu[c]. Od 1932 był uczniemII Państwowego Gimnazjum im. Karola Szajnochy we Lwowie[19], o czym pisał wautobiograficznej powieściWysoki Zamek (1966). Według relacji samego Lema wyniki badań nad inteligencją uczniów przeprowadzone przez ówczesne władze oświatowe wykazały, że był najinteligentniejszym dzieckiem w południowej Polsce[20][d]. Gimnazjum wywarło silny wpływ na zainteresowania Lema i ukształtowało go jako miłośnika nauki i przyszłego pisarza[21]. Na początku lata 1939 złożyłegzamin dojrzałości[22]. Ulubionymi lekturami Lema były w tym czasie utworyGrabińskiego,Umińskiego,Verne’a iH.G. Wellsa. Pragnął studiować na politechnice i zostać uczonym[23]. W rodzinie zwracano się do niego tzw. „domowym” imieniem – Maciek[24].
Naukę przerwały w 1941atak Niemiec na ZSRR iniemiecka okupacja, podczas której zamknięto wszystkie lwowskie uczelnie. W pierwszych dniach okupacji Lem został schwytany na ulicy włapance i wraz z innymi skierowany do oczyszczaniawięzienia na Brygidkach, gdzie od wielu dni rozkładały się zwłoki więźniówzabitych przez wycofujących się Rosjan. Żydów pracujących w Brygidkach w trakcie pracy zabijano, Lem ocalał dzięki temu, że pracował w piwnicach, gdzie fetor trupów był tak silny, że nie schodzili tam Niemcy[26].Agnieszka Gajewska iWojciech Orliński uważają, że ślady tego epizodu można odnaleźć w późniejszej twórczości pisarza (wspomnienie Rappaporta w powieściGłos Pana, opis zwłok wEdenie, przeżycia bohatera w II tomieCzasu nieutraconego)[27][28].
Rodzina Lehmów musiała wynieść się ze swojego mieszkania i przenieść się na terenlwowskiego getta, mieszkając początkowo w kancelarii brata Samuela, Fryderyka. Aby zminimalizować ryzyko śmierci, choćby dla Stanisława, dzięki sowitej łapówce umieszczono go w charakterze pomocnika mechanika i spawacza w garażach niemieckiej chronionej firmy Rohstofferfassung, która zajmowała się odzyskiem metali, na przykład ze zniszczonego sprzętu wojskowego[29][30]. Na terenie garaży Lem również mieszkał[31]. W latach 1941–1942 współpracował zpolskim ruchem oporu, przekazując wykradzioną podczas pozyskiwania złomu amunicję i materiały wybuchowe. Próbował się również włączyć w propagandowąakcję N skierowaną do żołnierzy niemieckich, jednak jego znajomość języka niemieckiego nie okazała się wystarczająco biegła. W 1941 wyrobił sobie fałszywe dokumenty na nazwisko Jan Donabidowicz, na podstawieormiańskiej metryki chrztu[32]. W 1943 musiał uciekać z firmy, gdyż obawiał się aresztowania m.in. za ukrywanie wcześniej na strychu żydowskiego kolegi[33][e]. Od tej pory ukrywał się wraz z narzeczoną po aryjskiej stronie miasta, wielokrotnie zmieniając miejsce pobytu, m.in. mieszkając u późniejszego profesora botanikiJózefa Motyki[34]. Także rodzice Lema pod koniec 1942 wydostali się z getta i do końca wojny ukrywali się u polskiej rodziny[35]. W 1944, po ponownym wkroczeniu do Lwowa Armii Czerwonej, mógł kontynuować studia[36].
W lipcu 1945 w ramachakcji repatriacyjnej wraz z całą rodziną wyjechał do Krakowa[37][f], tracąc w wyniku wojny cały dobytek. Ojciec Lema, wówczas siedemdziesięcioletni, w celu zdobycia środków do życia zaczął pracować w szpitalu, ponieważ nie mógł prowadzić prywatnej praktyki lekarskiej[20]. Lem przyszedł wtedy z pomocą rodzinie publikując efekty swojej pracy w prasie, nadal jednak nie traktował w tym czasie pisarstwa jako poważnego zajęcia[20]. Sytuacja materialna rodziny Lema była tak zła, że przyszły pisarz myślał nawet o podjęciu pracy spawacza, nie zgodził się na to jednak ojciec. Zatem Lem podjął przerwane studia medyczne naUniwersytecie Jagiellońskim i rozpoczął trzeci rok nauki[38]. Po otrzymaniu absolutorium przez miesiąc odbywał obowiązkową praktykę lekarską w szpitalu. Trafił na oddział położniczy i odebrał ponad 20 porodów oraz asystował przycesarskim cięciu. Widok krwawych scen był jednym z powodów, aby ostatecznie porzucić medycynę, której nie lubił, a na studia wstąpił pod wpływem woli ojca[39]. Kolejnym powodem rozbratu z zawodem lekarza była chęć uniknięcia służby wojskowej, do której w tym czasie kierowano wszystkich absolwentów studiów medycznych. Lem postanowił nie składać końcowych egzaminów i w rezultacie nie otrzymał dyplomu lekarskiego[40]. Pobyt na uczelni medycznej dał mu jednakże solidne wykształcenie przyrodnicze i z nauk ścisłych (uzupełniane później samodzielnymi studiami), które Lem wykorzystywał w swojej twórczości[41].
Pierwszymi utworami Lema, które publikował jako student medycyny, były opowiadania o tematyce wojennej, okupacyjnej oraz zawierające elementy fantastyki naukowej – drukowane w latach 1946–1948 na łamach „Kuźnicy”, „Żołnierza Polskiego”, „Odry” i „Co Tydzień Powieść”[42]. Jako autor fantastyki zadebiutował opublikowanymi w „Tygodniku Powszechnym” opowiadaniamiObcy,Ogród ciemności[g] iDzieje jednego odkrycia[43]; większość z tych wczesnych opowiadań ukazała się w 2005 w zbiorzeLata czterdzieste. Dyktanda. W 1946 ukazała się drukowana w odcinkach w „Nowym Świecie Przygód” (numer 1. z 29 marca)[44]nowela fantastycznonaukowaCzłowiek z Marsa, napisana przez Lema jeszcze podczas okupacji[42], której fabuła dotyczyła tajemniczego przybysza badanego przez ziemskich uczonych w tajnym laboratorium. Opowieść była wzorowana na prozieH.G. Wellsa[45]; w formie książkowej została wydana dopiero w 1994. W latach 1946–1948 Lem publikował również wiersze w „Tygodniku Powszechnym”[46]. Najlepsze z nich zostały potem przedrukowane w 1975 w książceWysoki Zamek. Wiersze młodzieńcze. Pierwsze, nieudolne wiersze zaczął tworzyć jeszcze przed wojną w wieku 17 lat[22]. Lem nie powrócił nigdy potem do ich pisania, chociaż pojawiały się one w innych jego utworach, na przykład w opowiadaniuWyprawa pierwsza A, czyli Elektrybałt Trurla (Cyberiada)[47]. Dzięki znajomości zWisławą Szymborską pisywał w tym czasie także fraszki do humorystycznego pisma śląskiego „Kocynder”[48]. Pierwszą powieścią w dorobku pisarza był utwór współczesnySzpital Przemienienia, który pisarz ukończył w 1948[49], na ostatnim roku studiów. Akcja rozgrywa się w sanatorium dla psychicznie chorych likwidowanym przez Niemców w 1940. Powieść nie doczekała się publikacji przez kilka najbliższych lat. Było to spowodowane zablokowaniem wydania tej pozycji przez redakcję wydawnictwa „Książka i Wiedza”, która zażądała dopisania doSzpitala… dwóch kolejnych części, by całość była zgodna z ówczesną linią ideologiczną i aby zrównoważyć wymowę zbyt pesymistycznej pierwszej części[50]. Wszystkie trzy części, ukończone ostatecznie w 1950, mogły się ostatecznie ukazać pod tytułemCzas nieutracony nakłademWydawnictwa Literackiego w 1955. Jako samodzielna powieśćSzpital Przemienienia, pozbawiona wcześniejszych ingerencji w pierwotną postać, została wydana dopiero w 1975. W późniejszym okresie Lem nie zezwalał na wznawianie całości trylogii. Wyraził zgodę jedynie na druk po jednym rozdziale z każdej narzuconej mu części –Wśród umarłych iPowrót – w zbiorzeLata czterdzieste. Dyktanda z 2005[49].
W latach 1948–1950 uczestniczył jako młodszy asystent w Konwersatorium Naukoznawczym Asystentów Uniwersytetu Jagiellońskiego prowadzonym przez doktoraMieczysława Choynowskiego[51]. Lem przedstawił mu do oceny napisaną jeszcze we Lwowie pracę pod tytułemTeoria pracy mózgu, która została poddana miażdżącej krytyce, ale Choynowski naprowadził młodego Lema na wartościową literaturę naukową (głównie dotyczącącybernetyki), otrzymywaną w darach z zagranicy. Lem zaczął studiować nocami ze słownikiem w ręku m.in. praceCybernetics or Control and Communication in the Animal and the MachineN. Wienera iA Mathematical Theory of CommunicationC.E. Shannona[52]. Po latach, w wywiadach, Lem określi Choynowskiego mianem swojego intelektualnego mentora[53]. Podczas dyskusji w Konwersatorium z mgr. Oświęcimskim na temat niemożliwości odtworzenia człowieka z atomów narodził się pierwszy rozdziałDialogów. Lem pisał pod pseudonimem recenzje książek naukowych i przegląd prasy w wydawanym przez Konwersatorium miesięczniku „Życie Nauki”. W jednym z opublikowanych artykułów skrytykował oficjalnie popierany ze względów ideologicznychłysenkizm, co wywołało spory skandal. W 1950 na polecenie władz Konwersatorium zlikwidowano, zaś redakcję „Życia Nauki” przeniesiono do Warszawy. Młody Lem znalazł się w sytuacji bez stałego zatrudnienia, przy braku formalnego wykształcenia[54].
Podczas pobytu wZakopanem latem 1950 Stanisław Lem spotkał przypadkiem ówczesnego prezesa Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik” –Jerzego Pańskiego, z którym dyskutował o braku polskiej literatury fantastycznej. Za jego namową napisał w krótkim czasie powieśćAstronauci, która została wydana również bardzo szybko – już w 1951[55]. Debiut książkowy Lema – fantastyczna opowieść o losie wyprawy na Wenus – okazał się bestsellerem, wielokrotnie dodrukowywanym[56]. Po jej wydaniu pisarz został przyjęty doZwiązku Literatów Polskich[57]. W 1951 ukazała się również sztuka współczesna piętnująca amerykańskiimperializm[58] pt.Jacht „Paradise”, napisana razem zRomanem Hussarskim na konkurs organizowany przez wydawnictwo „Czytelnik”[59]. W 1954 Lem opublikował tomSezam i inne opowiadania, gdzie pojawiły się, oprócz kilku mniej popularnych opowiadań, pierwsze utwory związane z cyklemDzienniki gwiazdowe[60]. W 1955 został wydanyObłok Magellana – utopijna powieść o wyprawie do najbliższego Ziemi układu gwiazdAlfa Centauri[61].
Dzieła z tego okresu były napisane zgodnie z regułamirealizmu socjalistycznego; ze względu na istnieniecenzury inaczej nigdy nie mogłyby się ukazać w oficjalnym obiegu. Dla Lema, który borykał się z problemami materialnymi, publikacja ich była jedynym źródłem utrzymania[62]. Niewątpliwie utwory te były jednakże świadectwem zarówno pewnego zauroczenia młodego Lema ideą komunizmu, jak i przejawem naiwności politycznej pisarza, który doświadczył realiów sowieckiej okupacji we Lwowie. Z tego stanu pisarz szybko się otrząsnął[63]. Autor w późniejszym okresie wstydził się swoich wczesnych utworów i albo długo nie zezwalał na ich wznawianie (Astronauci,Obłok…), albo całkowicie blokował kolejne wydania (Sezam…,Jacht…) – uznając, że nie były to wartościowe i dojrzałe pozycje, choć np. wSezamie… znajduje się pięć pierwszych podróżyIjona Tichego[64]. Z drugiej strony, to właśnie nieoczekiwany sukces wydawniczyAstronautów skłonił go do napisania kolejnych utworów fantastycznonaukowych[65].
W lutym 1954 ożenił się z Barbarą Leśniak[40]. Lem wraz z ojcem i matką mieszkał początkowo w jednym pokoju przyulicy Śląskiej w Krakowie, razem z rodziną znajomej ze Lwowa. Następnie, po śmierci ojca w 1954, Lem przeniósł się wraz z matką do dwupokojowego mieszkania przyulicy Bonerowskiej 5. Tam też, jakiś czas po ślubie, przeprowadziła się żona Lema, która wcześniej mieszkała z siostrą przyulicy Sarego[66]. Po śmierci teścia Lema zaistniała konieczność sprowadzenia jego żyjącej samotnie żony zBytomia do Krakowa. By umożliwić jej legalny pobyt w mieście zgodnie z procedurami meldunkowymi, Lemowie zapisali się do spółdzielni mieszkaniowej i w rezultacie przeprowadzili się razem z teściową Lema w 1958 do jednorodzinnego domu wBorku Fałęckim przy ul. Narvik (Kliny Borkowskie[67]), części Krakowa w tych czasach dopiero rozbudowywanej. Matka Lema natomiast pozostała w mieszkaniu przy ulicy Bonerowskiej. Sam Lem długo sprzeciwiał się przeprowadzce i zdecydował się na nią, dopiero gdy za honoraria autorskie kupił pierwszy samochód –P70, by móc dojeżdżać do oddalonego o kilka kilometrów centrum miasta[68].
Po XX zjeździeKPZR w 1956 i wydarzeniach „polskiego października” w Polsce zapanowała większa swoboda pisarska. Do tego czasu twórczość Stanisława Lema sprawiała wrażenie poszukiwania drogi. Nadchodzące lata przyniosły rozkwit różnorakich form prozy beletrystycznej i dyskursywnej oraz długo oczekiwaną stabilizację życiową i materialną. Rozpoczęła się wielka, międzynarodowa kariera Lema jako pisarzas-f. Napisał on kilkanaście książek z tego nurtu, zarówno utrzymanych w stylurealistycznym, jak igroteskowym[69], które zostały przetłumaczone na wiele języków (z początku jeszcze tylko państw „bloku wschodniego”).
W 1957 ukazała się pierwsza w polskim piśmiennictwie popularna monografia poświęconacybernetyce –Dialogi, gdzie w formie wyrosłej z tradycjidialogów Platońskich Lem dokonuje m.in. krytycznej analizy mechanizmów społecznych w centralnie sterowanym systemie polityczno-ekonomicznym. Jest to znacząca pozycja w dorobku pisarza, otwierająca obszerny nurt naukowej eseistyki[70]. Również w 1957 ukazały się trzy nowe podróże znanego zSezamu… kosmicznego wędrowcy Ijona Tichego w zbiorze groteskowo-satyrycznychopowiastek filozoficznych zatytułowanymDzienniki gwiazdowe[23]. Następne wydania zbioru z kolejnymi opowiadaniami (ale już bez utworuPodróż dwudziesta szósta i ostatnia) były opublikowane w latach 1961 (jakoKsięga robotów), 1966, 1971, 1982 oraz 1994[71], czyli w zasadzie przez cały okres twórczości pisarza, uzupełniane dodatkowo cyklemZe wspomnień Ijona Tichego przedstawiającym sylwetki różnorakich szalonych naukowców w opowiadaniach pisanych w większości w tonacji poważnej, mieszczących się w konwencji dziewiętnastowiecznej opowieści o „cudownym wynalazku”[72]. W 1959 Lem powrócił do tematyki dalekich wypraw kosmicznych w powieściEden. Charakterystyczny dla jego twórczości motyw kontaktu z obcą cywilizacją następuje w wyniku wypadku pojazdu kosmicznego spowodowanego błędem nawigacyjnym i przymusowego lądowania na obcej planecie, w sposób dalece odbiegający od tradycyjnego schematu fantastyki naukowej[23]. Powieść ta wyznacza początek dojrzałej twórczości fantastycznonaukowej pisarza i stała się pierwszym utworem zaliczanym do kanonu powieści s-f[73]. Także w 1959 ukazało się dziełoŚledztwo, tylko sugerujące tytułem powieść kryminalną i w punkcie wyjścia przypominające klasyczny romans detektywistyczny. Dalsza akcja rozbudowywana wokół makabrycznych zniknięć zwłok z kostnic okazuje się w istocie oryginalną zagadką typu fantastycznonaukowego, osnutą wokół problemów wynikających z istnienia mechanizmu przypadkowości, który wpisany jest w konstrukcję świata[74]. Temat ten był rozwijany przez Lema w dalszej twórczości. Rok 1959 był również debiutem sympatycznego pilota Pirxa w zbiorze opowiadańInwazja z Aldebarana, zawierającym m.in. pierwsze trzy nowele z cykluOpowieści o pilocie Pirxie oraz tytułową groteskę przypominającą stylem opowiadanieWesele w AtomicachSławomira Mrożka, które ukazało się w tym samym roku[75].
W 1961 ukazały się dwa sztandarowe dzieła fantastycznonaukowe Lema:Solaris iPowrót z gwiazd oraz groteskowa powieśćPamiętnik znaleziony w wannie. PowieśćSolaris jest uważana za jedno z najwybitniejszych osiągnięć twórczych pisarza[76]. Tematem tego dzieła jest motyw kontaktu z inną inteligentną formą życia, a zarazem jest to utwór o bezsilności nauki i samego człowieka, z jego bagażem podświadomych lęków, wobec niemożności zrozumienia kosmosu[77].Powrót z gwiazd ukazuje czytelnikom obraz konsumpcyjnego, bezmyślnie szczęśliwego społeczeństwa przyszłości oglądanego oczyma bohaterów, którzy powrócili na Ziemię po ponad stu dwudziestu latach z wyprawy w okolice jednej z najbliższych gwiazd[78].Pamiętnik… to opis podróży bohatera po labiryncie zagadkowego Gmachu pewnej rządowej instytucji – metaforze niepoznawalnego świata. Bohater ów – podobnie jak Józef K. wProcesieKafki – usiłuje nadaremnie zrozumieć cel swojej misji[79]. Niezależnie od twórczości literackiej Lem cały czas publikował eseje oraz felietony literackie i popularnonaukowe w różnych czasopismach. Nawiązał stałą współpracę z czasopismami: „Nowa Kultura”, „Przekrój”, „Życie Literackie”, „Twórczość”[80]; zamieszczał dużo artykułów w „Problemach”[81]. Niektóre z tych utworów wydrukowano w zbiorzeWejście na orbitę wydanym w 1962 – pierwszej nieprozatorskiej książce pisarza[82]. W 1963 czytelnicy mieli możność zapoznać się z Lemem jako twórcą humorystycznych scenariuszy widowisk telewizyjnych. W tym roku ukazał się zbiórNoc księżycowa zawierający oprócz innych opowiadań cztery zabawne scenariusze przedstawień, z których w trzech głównym bohaterem jestprofesor Tarantoga, genialny naukowiec i wynalazca, znany już zDzienników gwiazdowych przyjaciel Ijona Tichego[83]. Rok 1964 przyniósł premiery aż trzech dzieł, które ugruntowały sławę pisarską Lema. Były to: powieśćNiezwyciężony z tomuNiezwyciężony i inne opowiadania, zbiór groteskowo-baśniowych opowiadań ze świata robotów wzorowanych na bajkach ludowych[84] pt.Bajki robotów oraz zbiór esejów filozoficzno-futurologicznychSumma technologiae. AkcjaNiezwyciężonego – powieści napisanej w styluhard science fiction[85], rozgrywająca się na pozornie martwej planecie Regis III, pozwala snuć autorowi refleksje nad siłą moralną człowieka i ludzką solidarnością w sytuacji zupełnej nieprzydatności dostępnej techniki oraz stosunku do całkowicie odmiennych form egzystencji we Wszechświecie[86]. Przemyślenia futurologiczno-filozoficzne wSummie… są osnute wokół problemów związanych z lawinowym rozwojem techniki oraz etycznymi dylematami wynikającymi ze spodziewanego wpływu przyszłych osiągnięć nauki i techniki na kulturę i cywilizację ludzką[87]. Lem rozważa w swym dziele m.in. możliwość istnienia cywilizacji pozaziemskich, podobieństwa i różnice ewolucji biologicznej i technicznej, kwestie fantomatycznego oddziaływania na mózg człowieka, a także projekty cyborgizacji – rekonstrukcji organizmu ludzkiego. Utwór ten stanowi znakomity komentarz autorski do własnej twórczości literackiej[88].
W 1965 ukazała sięCyberiada – dzieło uważane przez samego Lema za swoje szczytowe osiągnięcie; pogląd ten jest również podzielany przez wielu krytyków[89]. Cykl opowieści o przygodach dzielnych robotów-konstruktorów: Trurla i Klapaucjusza w świecie robotów[90], rozpoczęty trzema opowiadaniami wBajkach robotów, był kontynuowany przez autora w następnych latach nowymi utworami w zbiorach:Polowanie (1965),Bezsenność (1971),Maska (1976) orazPowtórka (1979)[91]. Niezwykły efekt literacki uzyskał Lem wCyberiadzie poprzez zastosowanie konwencji staropolskiej gawędy szlacheckiej w połączeniu z techniczno-kosmiczną opowieścią fantastycznonaukową w stylu eposu, poematu heroikomicznego czy powiastki filozoficznej[92]. W 1966 Lem opublikował książkęautobiograficzną –Wysoki Zamek, opisującą spędzone weLwowie dzieciństwo i młodość w formie pamiętnikarskiego zwierzenia. Opowieści o małym chłopcu towarzyszą również rozważania filozoficzne o Absolucie oraz dywagacje o teoriach matematycznych[93]. Była to jednocześnie jedna z pierwszych książek o przedwojennym, polskim Lwowie opublikowana w PRL. Po jej wydaniu Lem otrzymał mnóstwo listów z podziękowaniami od lwowiaków z kraju[94]. W 1968 ukazały się zebrane po raz pierwszy w jednym tomieOpowieści o pilocie Pirxie, wraz z premierowym opowiadaniemRozprawa. Wcześniej opowiadania z cyklu ukazywały się w zbiorach:Inwazja z Aldebarana (1959),Księga robotów (1961),Noc księżycowa (1963),Polowanie (1965). Do kanonicznego zbioru opowiadań o pilocie Pirxie dołączył wkrótceAnanke z tomuBezsenność (1971)[95]. Pirx jest najsympatyczniejszą postacią polskiej klasycznej fantastyki naukowej, to przeciętny człowiek przyszłości wypełniający zwyczajne obowiązki pilota pojazdów kosmicznych. Każda opowieść przedstawia Pirxa w sytuacjach wymagających od niego niestereotypowego działania, wychodzi on z opresji zawsze obronną ręką dzięki temu, co wydaje się ludzką słabością: naiwności, niewiedzy i nielogicznej reakcji[96]. Również w 1968 Lem opublikował powieśćGłos Pana. Dzieło w formie wspomnień fikcyjnego naukowca, uczestniczącego w projekcie badawczym o tytułowym kryptonimie mającym na celu rozszyfrowanie odkrytego przypadkowo przekazu z kosmosu, jest najbardziej udanym literackim portretem odkrycia naukowego i metodologii nauk ścisłych w całej prozie Lema[97]. W tym samym 1968 czasopismo „Film” opublikowało scenariusz Lema do filmuPrzekładaniec w reżyseriiAndrzeja Wajdy, z główną roląBogumiła Kobieli[98]. Scenariusz ten ukazał się potem również w tomieBezsenność (1971)[99].
Uzyskanie pozycji jednego z liderów światowej literatury fantastycznonaukowej pozwoliło powrócić pisarzowi do swoich pierwotnych zainteresowań twórczych. Począwszy od tego momentu w twórczości Lema formy beletrystyczne ustąpiły stopniowo miejsca rozważaniom ściśle filozoficznym i eseistyce naukowej[100]. Pod koniec 1968 ukazał się obszerny esejFilozofia przypadku – oryginalne ujęcie przez autora teorii dzieła literackiego na gruncie nauk ścisłych i wkomponowanie go w kontekst problemowy kultury współczesnej[101]. W 1970 wydano dwutomową pracęFantastyka i futurologia, obszerną monografię literatury fantastycznonaukowej, głównie anglosaskiej. W pierwszej, teoretycznej części, Lem przeprowadza analizę tego gatunku literackiego. W drugiej zaś części omawia krytycznie wybrane utwory w grupach tematycznych, również dokonując autointerpretacji własnych dzieł[102]. W 1971 w zbiorzeBezsenność ukazało się obszerne opowiadanieKongres futurologiczny z cykluZe wspomnień Ijona Tichego. Jest to jedno z najlepszych opowiadań Lema – wyrazista alegoria sterowania społeczeństwem za pomocą środków fałszujących rzeczywistość. Utwór ten należy do nurtufantastyki socjologicznej, która używając alegorycznych środków wyrazu odsłania zniewalające ludzi mechanizmy sprawowania władzy[103].
W tym okresie Lem poszukiwał nowej formy literackiej, która pozwoliłaby połączyć poważny wykład naukowy i filozoficzny z fantastyczną teorią. Efektem tych poszukiwań było wydanie w 1971 zbioruDoskonała próżnia, zaś w 1973 tomuWielkość urojona[104]. Oba dzieła zaskoczyły zarówno czytelników, jak i krytyków literackich. Większość utworów zDoskonałej próżni to recenzje z nieistniejących książek, które można odczytywać jako niezrealizowane pomysły literackie i parodie stylów. Najważniejszym utworem jest jednakNowa Kosmogonia. Jest to fikcyjny wykład laureata Nagrody Nobla – przedstawienie Kosmosu jako Gry zaawansowanych cywilizacji: hipotezy naukowej mającej wyjaśnić zagadkę tzw. milczenia Wszechświata[105]. Z koleiWielkość urojona to zbiór fikcyjnych wstępów do nieistniejących dzieł. Powtarzają się w nich najważniejsze dla Lema pytania i zagadnienia – o istotę i możliwe formy istnienia rozumu. Najobszerniejszą część zbioru stanowi utwórGolem XIV – dwa wykłady inteligentnego komputera przedstawiające jego pogląd na ewolucję rozumu i zarys dalszego rozwoju ludzkości. Pomysł ten rozwinął Lem w samodzielnej książce pt.Golem XIV wydanej w 1981[106]. W 1975 ukazała się druga poWejściu na orbitę zbiorowa edycja tekstów eseistycznych Lema pt.Rozprawy i szkice. Zawiera m.in. głosy Lema w dyskusjach nadSummą… iFilozofią przypadku, których zapisy opublikowały czasopisma „Studia Filozoficzne” oraz „Pamiętnik Literacki”, posłowia Lema z serii wydawniczejWydawnictwa Literackiego „Stanisław Lem poleca” oraz inne eseje i teksty popularnonaukowe[107]. Uaktualnione wydanie tej książki, zmienione i uzupełnione o nowe teksty, ukazało się w 2003 pt.Mój pogląd na literaturę[108]. W następnym roku Lem podjął na nowo problematykę losowego rozkładu zdarzeń i roli przypadku w opisywaniu natury świata – w 1976 opublikowano powieśćKatar, podobnie jakŚledztwo utrzymaną w konwencji prozy detektywistycznej[109]. Tym razem zagadkę stanowi zastanawiająca seria zgonów bogatych turystów przebywających latem wNeapolu, którą rozwiązuje prowadzący prywatne śledztwo amerykański astronauta. Jest to jednocześnie obrazowe studium samotności człowieka ery ponowoczesnej[110]. W tym samym roku 1976 ukazały się zbiór opowiadańMaska, zawierający m.in. tytułowe opowiadanie o inteligentnej, zabójczej maszynie – uważane za jedno z najlepszych opowiadań Lema[111], a także utwórSto trzydzieści siedem sekund, w którym Lem bardzo trafnie przewidział zbliżającą się rewolucję komputerową (zastosowanie oprogramowaniaDTP iInternetu)[112]. W 1978 w czasopiśmie „Itd” Lem opublikował cykl felietonów „Czy jesteśmy sami w Kosmosie?”[113].
W niektórych utworach Lema z czasów PRL-u widoczna jest mniej lub bardziej zakamuflowana krytykarealnego socjalizmu i ZSRR[4]. Tym niemniej zasadniczo unikał zaangażowania się w politykę i nie zapisał się nigdy do żadnej organizacji. Na początku lat 70. sekretarzKC PZPR i minister spraw wewnętrznychFranciszek Szlachcic próbował nakłonić pisarza do zamanifestowania poparcia dla nowej ekipyGierka, Lem jednak odmówił. Natomiast w 1976 podpisał jeden z protestów przeciwko wpisaniu w konstytucję zapisów o „wiodącej roli PZPR” oraz „przyjaźni z ZSRR”[114]. Pod koniec lat 70. Lem przygotował dlaPolskiego Porozumienia Niepodległościowego pesymistyczną analizę aktualnej sytuacji społeczno-politycznej w Polsce pt.Prognozy Chochoła, którą następnie opublikowała (pod pseudonimem) paryska „Kultura”[115]. W 1978 napisał dwa listy do Wydziału Kultury KC PZPR, w których stanowczo zaprotestował przeciwko otwieraniu, przetrzymywaniu i zaginięciom jego prywatnej korespondencji z zagranicznymi wydawcami i agentami literackimi. Działania władz uznał za szykany, które zmuszą go do opuszczenia kraju[116].
W domu, w którym rodzina Lemów mieszkała od 1958, zaczęło się robić ciasno. Olbrzymia liczba nagromadzonych książek, czasopism, magazynów i innych papierów Lema skłoniła ich do przeprowadzki. W 1978 Lemowie zaczęli budowę nowego, większego domu, oddalonego od starego zaledwie o kilka numerów wzdłuż ulicy Narvik w Borku Fałęckim. Dom posiadał obszerny gabinet i inne udogodnienia dla pracy pisarskiej Lema, gdyż udało się ją zakwalifikować jako pracę „chałupniczą” i dzięki temu uzyskać pozwolenie na dodatkowy metraż – w ówczesnym prawie budowlanym istniało ograniczenie na maksymalną powierzchnię budynku mieszkalnego[117].
W 1982 Lem wysłał Ijona Tichego powtórnie na znaną zPodróży czternastej planetę kurdli – Encję. W tymże roku pojawiła się powieśćWizja lokalna. Okazało się, że poprzednio Ijon Tichy przebywał na księżycu planety wystawionym jako atrakcja dla turystów kosmicznych. Aby odpowiednio przygotować się do misji na prawdziwą Encję sumiennie studiuje on w bibliotece opracowania i analizy na temat sytuacji na planecie – to sprawozdanie z lektur jawi się czytelnikowi jako obszerny traktat poświęcony funkcjonowaniu społeczeństwa z licznymi analogiami do spraw ziemskich. Powieść jest kolejnym wyrazem niewiary autora w możliwość stworzenia idealnego ustroju społecznego, a także ukazuje względność możliwych opisów rzeczywistości[118].
Po raz pierwszy z zamiarem emigracji z Polski Lem nosił się powydarzeniach marcowych w 1968. Wtedy powstrzymało go przyjście na świat syna i niechęć do rozpoczynania wszystkiego od początku na Zachodzie w czasie opieki nad małym dzieckiem[119]. Gdy w 1981 wprowadzono w Polscestan wojenny, Lem chciał natychmiast wyjechać z kraju, jednak z powodu zamknięcia granic nie było to możliwe. Do wyjazdu skłaniały go: brak dostępu do literatury światowej, cenzura i zaginięcia korespondencji z zagranicznymi wydawcami, braki na rynku i niepewność co do przyszłości syna. Dopiero w 1982 Lem dostał paszport w związku z przyznaniem mu rocznego stypendium wWissenschaftskolleg zu Berlin (niem. Instytut Studiów Zaawansowanych) wBerlinie Zachodnim, dokąd wyjechał w tym samym roku. Nie mogąc sprowadzić do siebie rodziny i podlegając tym samym wciąż ograniczeniom w swobodzie wypowiedzi pisarskiej powrócił do kraju. Powodem tej decyzji było ryzyko, że za krytyczne wypowiedzi pod adresem systemu politycznego czy sytuacji w kraju zostanie pozbawiony prawa do powrotu, a rodzina możliwości wyjazdu. Kolejna okazja do opuszczenia Polski nadarzyła się już po stanie wojennym – w 1983, na zaproszenie austriackiego związku pisarzy zWiednia. Cała rodzina Lemów otrzymała paszporty i wyjechała z kraju. Przez kilka miesięcy mieszkali w Berlinie Zachodnim, gdzie starali się o wizy austriackie, a następnie przenieśli się do Wiednia[120]. W Wiedniu Lemowie zamieszkali w kamienicy, wczwartej dzielnicy[120], by po kilku latach przenieść się do domku w dzielnicyHietzing przy ulicy Geneegasse[121].
Podczas pobytu w Wiedniu w latach 1983–1988 Lem nawiązał współpracę z paryską „Kulturą”, gdzie do 1987 zamieszczał artykuły publicystyczne pod pseudonimem „P. Znawca”[122]. Lem nie zerwał kontaktu z Polską – w kraju w latach 1984 i 1986 ukazały się odpowiednioProwokacja orazBiblioteka XXI wieku – niewielkie zbiory szkiców będące kontynuacjąDoskonałej próżni. Zbiory te zawierały jednak w odróżnieniu od pierwowzoru recenzję dzieł dalece poważniejszych, np. historii nazistowskiegoludobójstwa czy dzieje rozwoju broni XXI wieku[123]. W wydanej w 1987 powieściPokój na Ziemi Ijon Tichy udaje się naKsiężyc, aby sprawdzić stan przebieguwyścigu zbrojeń, który został tam w całości przeniesiony bez jakiejkolwiek kontroli, na mocy porozumień między mocarstwami. Tym razem misja kończy się fiaskiem, gdyż rozwój wydarzeń wymyka się spod kontroli. Tematem powieści jest przyszłość konfliktów zbrojnych rozważana w kontekście dehumanizacji, rozproszenia i miniaturyzacji uzbrojenia – fabularyzacja pomysłu zBiblioteki XXI wieku[124]. Utwór można również odczytywać jako próbę znalezienia nadrzędnej idei ewolucyjnej dla materii ożywionej i nieożywionej[125].
Lem wzbraniał się przed powrotem do kraju, nawet gdy sytuacja polityczna się poprawiła. Tłumaczył swą postawę niekorzystnym położeniem geopolitycznym Polski. Jednocześnie narzekał na Wiedeń i mieszkańców Austrii. Ostatecznie Lemowie powrócili do kraju w 1988[126] i zamieszkali w ukończonym w tym czasie (budowę nadzorowali siostra żony Lema i jej syn z żoną) nowym domu w Borku Fałęckim[127].
W 1987 ukazała się ostatnia napisana przez Lema powieść pt.Fiasko – utwór poświęcony problematyce pionierskiego lotu do innej gwiazdy oraz próby kontaktu z pozaziemską cywilizacją, temat podejmowany przez autora od najwcześniejszych utworów fantastycznonaukowych (Astronauci,Obłok Magellana). W przeciwieństwie do tamtych utopijnych dzieł, wydźwiękFiaska jest zdecydowanie pesymistyczny[128].Fiasko, podobnie jak pierwsza książka LemaAstronauci, powstało na wcześniejsze zamówienie wydawcy[55][129]. Również w 1987 ukazało się polskie wydanie książki krytyka i historyka literaturyStanisława Beresia pt.Rozmowy ze Stanisławem Lemem, w wersji okrojonej przez cenzurę. Pozycja ta to zapis rozmów przeprowadzonych ze Stanisławem Lemem pomiędzy listopadem 1981 a sierpniem 1982[130]. Przed edycją polską obie książki wydano wcześniej w Niemczech. Ponowne wydanie rozmów ze Stanisławem Beresiem, uzupełnione o teksty skreślone przez cenzurę oraz o nowe rozmowy, przeprowadzone we wrześniu i grudniu 2001 – zatytułowaneTako rzecze… Lem – miało miejsce w 2002[131]. Bereś rozmawia z Lemem o jego dzieciństwie, okupacji i latach powojennych, o jego twórczości oraz o poglądach pisarza na filozofię, naukę i literaturę[132].
W 1989 – po powrocie do kraju z Wiednia – Lem zadeklarował zaprzestanie pisania beletrystyki[133]. W następnych latach opublikował tylko kilka krótkich opowiadań, które ukazały się w czasopiśmie „Playboy Polska” oraz w antologiiZagadka. Opowiadania (1995), zawierającej utwory nienależące do uporządkowanych cykli opowiadań. Od tego czasu Lem zajmował się głównie publicystyką – pisaniem felietonów oraz prognoz futurologicznych, a także uprawiał krytykę literacką i komentował współczesne wydarzenia społeczno-polityczne. W 1992 w miesięczniku „Odra” zaczął ukazywać się cykl felietonów Lema „Rozważania sylwiczne”[133]. Większość utworów z tego cyklu została potem opublikowana w tomachSex Wars (1996, 2004) orazDylematy (2003). Także w 1992 Lem rozpoczął druk felietonów z cyklu „Świat według Lema” w „Tygodniku Powszechnym”[133]. Większość z tych felietonów ukazała się później w zbiorach:Lube czasy (1995),Dziury w całym (1997),Dylematy (2003),Krótkie zwarcia (2004) iRasa drapieżców (2006). Lem jawi się w swoich felietonach jako krytyk kultury masowej oraz ubolewa nad wpływem powszechnej komercjalizacji, schlebiającej najniższym gustom, na postęp cywilizacji technicznej[134]. W 1993 Lem rozpoczął publikację esejów naukowych w nieistniejącej już polskiej edycji czasopisma „PC Magazine” (do 1998), zebranych później w zbiorachTajemnica chińskiego pokoju (1996) orazBomba megabitowa (1999)[133]. Rozważa w nich problemy biologicznej i sztucznej inteligencji, rozwoju informatyki oraz lawinowego przyrostu informacji w nauce i kłopotów z jej opanowaniem[135].
W 1993 pojawił się zbiór opowiadańPożytek ze smoka z tytułowym opowiadaniem napisanym w 1983 i po raz pierwszy opublikowanym w Polsce, będącym krótką satyrą polityczną na pomoc ekonomiczną krajówZachodu dla byłegoZwiązku Radzieckiego. W 1995 polski pisarz s-f i krytykMarek Oramus przeprowadził bardzo osobisty wywiad z Lemem, który został opublikowany w polskiej edycji czasopisma „Playboy”[136]. W 2000 ukazał się tomPrzekładaniec zawierający wszystkie wydane przez Lema scenariusze filmowe, widowiska telewizyjne i słuchowiska radiowe, które ukazały się wcześniej w tomachDzienniki gwiazdowe (1957),Noc księżycowa (1963),Bezsenność (1971) orazPowtórka (1979), w tym niepublikowane dotąd scenariusze filmowePamiętnik znaleziony w wannie iKatar, napisane wspólnie zJanem J. Szczepańskim w latach 70.[137] W tym samym 2000 ukazała się ostatnia książka eseistyczna Lema pt.Okamgnienie, nawiązująca do wcześniejszych utworów:Dialogi (1957) iSumma technologiae (1964)[138]. Lem wyraża w niej zaniepokojenie pogrążaniem się nauki w chaotycznym świecie kulturypostmodernistycznej[139]. Także w 2000 ukazały się w formie książkowej rozmowy z publicystą i krytykiem literackimTomaszem Fiałkowskim pt.Świat na krawędzi. Oprócz wspomnień biograficznych dają one podsumowanie obaw pisarza o kondycję ludzkości w rozpoczynającym się nowym stuleciu[140]. W 2001 ukazał się zbiór zabawnych dyktand pt.Dyktanda czyli…, które Lem dyktował siostrzeńcowi swojej żony Michałowi Zychowi w czasie wakacji w 1970[141]. W 2002 został opublikowany wybór listów pisanych przez Lema do różnych adresatów pt.Listy albo opór materii. Wyboru i opracowania korespondencji dokonał znawca twórczości Lema, krytyk i historyk literaturyJerzy Jarzębski[131].
Od lutego 2002 do lutego 2006 był felietonistą tygodnikaPrzegląd[142]. W 2004 r.Wydawnictwo Literackie wydało zbiór opowiadańPL +50. Historie przyszłości, w którym opublikowano tekst LemaOrzeł biały na tle nerwowym[143]. W 2005 ukazał się ostatni – trzydziesty trzeci – tom dzieł zebranych Stanisława Lema w serii publikowanej przez Wydawnictwo Literackie od 1998, pod redakcją Jerzego Jarzębskiego[144].
Lem jest także autorem napisanej pod koniec lat 40. satyry na tematStalina pt.Korzenie. Drrama wieloaktowe oraz niedokończonej powieści detektywistycznej w styluChandlera, którą Lem określał jakoSknocony kryminał, powstałej pod koniec lat 50. Oba utwory zostały odnalezione w archiwum pisarza po jego śmierci i opublikowane w 2009[145][146].
Lem pierwszy raz poważnie zachorował z zagrożeniem życia i był operowany w połowie lat 70[147]. W czasie pobytu na emigracji przeszedł również kilka skomplikowanych operacji, dodatkowo cierpiał na depresję spowodowaną sytuacją w Polsce[148]. Pod koniec życia podupadł na zdrowiu. Chorował na cukrzycę, mdlał, zdarzały mu się krwotoki po przedawkowaniu leków. Kilka razy był hospitalizowany, często w stanie agonalnym wymagającym natychmiastowejreanimacji. Na kilka tygodni przed śmiercią znalazł się w szpitalu z objawami niewydolności nerek i zapalenia płuc[149]. Zmarł 27 marca 2006 w szpitalu klinicznymCollegium Medicum UJ w Krakowie, przed ukończeniem 85 lat. 4 kwietnia 2006 zgodnie z jego ostatnią wolą urna z prochami została złożona nacmentarzu Salwatorskim w Krakowie (sektor W, rząd 4, nr grobu 17)[150]. Pochówkowi towarzyszyła modlitwa odmówiona na prośbę rodziny[151][152].
W lutym 1954 ożenił się z Barbarą Leśniak, ówczesną studentką medycyny, a później lekarzemradiologiem[40], którą poznał w 1949 lub 1950. Zmarła 21 kwietnia 2016[153]. W 1968 urodził się z tego związku syn –Tomasz, który zostałtłumaczemliteratury anglojęzycznej[154].
Ateistą jestem z powodów moralnych. Uważam, że twórcę rozpoznajemy poprzez jego dzieło. W moim odczuciu świat jest skonstruowany tak fatalnie, że wolę wierzyć, iż nikt go nie stworzył.
Stanisław Lem, Wywiad dla The Missouri Review
Optymistyczne jest to, że po śmierci panuje nicość. Rzeczą okropną byłoby przez milion lat wpatrywać się w oblicze Pana Boga, wiedząc, że przez następne milion milionów lat będzie się działo dokładnie to samo. Większej nudy nie mogę sobie wyobrazić.
Stanisław Lem, Wywiad z Katarzyną Janowską dla „Polityki” z 26 marca 2006
W kontaktach bezpośrednich Stanisław Lem okazywał się być człowiekiem pogodnym, dowcipnym i czarującym, co zaskakiwało osoby znające go wyłącznie poprzez jego twórczość. Lubił żartować z otaczającej go rzeczywistości i ludzi, aczkolwiek niekoniecznie z samego siebie[161]. Był osobą gościnną i towarzyską, często zabawiał swoich gości rozmową i prowadził z nimi ożywione dyskusje. Z drugiej strony nie przepadał, gdy się z nim nie zgadzano i źle znosił krytykę własnej twórczości. Łatwo też wpadał w irytację, szczególnie w bardziej oficjalnych sytuacjach, jak negocjacje finansowe czy kontakty z urzędnikami państwowymi[162].
Najbliższym przyjacielem Lema był pisarzJan Józef Szczepański, również ojciec chrzestny syna Tomasza. Częstym gościem w domu Lemów bywał krytyk i historyk literaturyJan Błoński, sąsiad z osiedla[163]. W młodości, po przyjeździe do Krakowa, dobrymi znajomymi pisarza byli rzeźbiarz i architektRoman Husarski[164] oraz prawnikJerzy Wróblewski[165]. Znał osobiścieKarola Wojtyłę, przyszłego papieża Jana Pawła II. Pierwszy raz spotkali się na przełomie lat 40. i 50. w domu J.J. Szczepańskiego, gdzie K. Wojtyła przybył jakowikary na tradycyjnąkolędę. Na początku lat 70. ówczesny arcybiskup metropolita krakowski K. Wojtyła zaprosił Lema do swojej siedziby w celu prezentacji odczytu na temat przyszłości cywilizacji w związku z tzw. „kryzysem naftowym”[166]. Podczas pobytów w Berlinie Zachodnim i Wiedniu Lem zaprzyjaźnił się blisko z pisarzem i historykiemWładysławem Bartoszewskim[167]. Lem prowadził również ożywioną znajomość korespondencyjną m.in. z pisarzemSławomirem Mrożkiem (opublikowaną w 2011 w tomieListy), swoim amerykańskim tłumaczemMichaelem Kandelem (udostępniona w zbiorzeSława i Fortuna z 2013), a także ze swymagentem literackim na rynkach zachodnich – AustriakiemFranzem Rottensteinerem[168]. Gdy na początku lat 90. Rottensteiner wyjawił Lemowi w jednym z listów zamiar przekazania ich obszernej korespondencji z lat 1970–1990 doBiblioteki Ossolińskich, Lem wytoczył swojemu agentowi głośny proces przed sądem w Wiedniu i zażądał bardzo wysokiego odszkodowania. Pisarz przegrał proces o odszkodowanie, ale zablokował przekazanie listów. Zerwał też wszelkie kontakty z Rottensteinerem[162]. Wybór listów Lema do różnych instytucjiPRL oraz znajomych (m.in.:Helena Eilstein,Antoni Słonimski,Wiktor Woroszylski,Jerzy Jarzębski,Daniel Mróz,Szymon Kobyliński) zawiera zbiórListy albo opór materii (wyd. 2002)[169].
Lem był amatoremsłodyczy, zwłaszczamarcepanu ichałwy, z których nie chciał zrezygnować nawet wtedy, kiedy zachorował w podeszłym wieku nacukrzycę[170]. Z alkoholi pijałlikiery, najczęściejbenedyktynkę ichartreuse[171], a takżegin (upodobanie do tego trunku wyrażał niejednokrotnie w korespondencji do Sławomira Mrożka[172]); palił papierosy, lecz wyłącznie mentolowe[173]. W połowie lat 80. z powodu kłopotów ze zdrowiem musiał rzucić palenie[174]. Był zapalonym narciarzem do końca lat 60., kiedy kardiolog odradził mu wysiłek fizyczny. W każdą zimę wyjeżdżał doZakopanego i razem z żoną uprawiał narciarstwo na stokuKasprowego Wierchu[175]. Z powodu uczulenia na pyłki traw i wywołany tymkatar sienny w czerwcu bywał częstym gościem Zakopanego, gdyż w Tatrach pylenie traw następowało później niż w Krakowie. Pisarz zatrzymywał się w tym czasie w Domu Literatów „Astoria” i tam powstały najsłynniejsze jego dzieła[176].
Lem był pasjonatem motoryzacji. Pierwsze prawo jazdy zdobył na kilka miesięcy przed wybuchem wojny, ale nie miał okazji się nim nacieszyć[177]. W PRL posiadał m.in. następujące samochody:AWZ P70, dwa modeleWartburga (w tym Wartburg 1000), dwukrotnieFiata 1800,Fiat 125p,Mercedes-Benz W114 oraz ostatecznieMercedes-Benz W126 (SE 280)[178][179]. Był kierowcą obdarzonym temperamentem: lubił wyprzedzać i ścigać się spod świateł; zawsze z impetem wjeżdżał do garażu. Samodzielnie majsterkował przy swoich samochodach, a także korzystał z pomocy sąsiada „złotej-rączki”[180].
Byłpoliglotą: znałłacinę,niemiecki,francuski,angielski,ukraiński irosyjski[184]. Języka angielskiego nauczył się samodzielnie, w związku z tym miał problemy z wymową (sam nazywał swój mówiony angielski Gorilla English), ale dobrze czytał i pisał[185].Ursula K. Le Guin w liście do Lema napisała „Angielszczyzna Twoich listów jestidiosynkratyczna, ale bardzo dobra, wyrazista. To zadziwiające, że potrafisz tak pisać, nie słysząc brzmienia języka”[186].
Choć Lem nazywał Lwów swoją „ojczyzną” i deklarował, że pozostanie lwowianinem aż do śmierci, rozmyślnie nigdy więcej nie odwiedził rodzinnego miasta od czasu wymuszonego wyjazdu w 1945 r.[f][187][188][189]
Stanisław Lem jest najczęściej tłumaczonym polskim autorem[190]. Jego książki zostały przetłumaczone na 41–42 języki, w łącznymnakładzie ponad 30 milionów egzemplarzy[191][192]. Sam autor wspominał o 44 językach (niektóre tłumaczenia sąpirackie) i liczbie wydań pojedynczych między 1350 a 1400[193].
Utwory Lema kilkukrotnie ukazały się w edycji dzieł zebranych. Pierwsze takie wydanie ukazywało się nakłademWydawnictwa Literackiego w latach 1965-1978 pod tytułem „Dzieła wybrane” (opracowanie graficzne Barbara Konarzewska; twarda oprawa w płótnie z kolorowymi obwolutami, na obwolutach kilkukrotnie powtórzone imię i nazwisko pisarza różnymi czcionkami; format 20 cm)[195].
Wydawnictwo Literackie ponownie wydało utwory wybrane w latach 80., tym razem pod tytułem „Dzieła” (redaktor Urszula Srokosz, opracowanie graficzne Władysław Targosz; twarda oprawa w tworzywieintrokal, różne kolory okładek; format 18,5 cm)[196].
W latach 90. wydawnictwoInterart wydało zbiór utworów pod tytułem „Stanisław Lem Dzieła”. Redaktorem był wybitny znawca twórczości Lema,Jerzy Jarzębski. Edycji nie dokończono, poprzestając na 24 tomach. Większość wydanych tytułów rozbito na kilka tomów (opracowanie graficzne Roman Kirilenko; twarda oprawa różne kolory okładek)[197].
Również Wydawnictwo Literackie w latach 90. (i tak samo pod redakcją Jerzego Jarzębskiego) wydało zestaw utworów w 32 tomach, pod tytułem „Dzieła Zebrane”[198].
Piąta edycja dzieł ukazała się nakładem wydawnictwaGazety Wyborczej. Ukazał się tu niepublikowany do tej porySknocony kryminał, a także dodatki:Słownik pojęć Lemowskich Wojciecha Orlińskiego, opowiadanieJacka Dukaja, rozmowy, wspomnienia i eseje o Lemie (redaktor Dariusz Fedor, oprawa graficzna Krystian Rosiński, posłowia Jerzy Jarzębski)[199][200].
Atrakcyjność twórczości Lema wynika przede wszystkim z połączenia popularnego gatunku literackiego z refleksją filozoficzno-naukową i sprawnego wkomponowania wnikliwych analiz społecznych w atrakcyjną fabułę. Zwracają również uwagę dbałość o naukowe szczegóły w kreowanych światach i wizjach literackich, mistrzowskie operowanie językiem i kreacja niebanalnych bohaterów, często stawianych przed poważnymi wyborami moralnymi. Twórczość Lema można potraktować całościowo jako próbę literackiego uporządkowania świata w możliwie najogólniejszym sensie filozoficznym i opisania jego dalszych perspektyw rozwoju[201][202].
Analiza twórczości Stanisława Lema wskazuje na stałą predylekcję autora, począwszy od debiutanckiej powieści współczesnejSzpital Przemienienia, do:
prowadzenia narracji w pomieszczeniach (światach) zamkniętych – w szpitalu psychiatrycznym, na obcej planecie, na statku lub stacji kosmicznej;
obecności istot budzących lęk swą odmiennością – chorych psychicznie, kosmitów, robotów;
udziału wśród bohaterów ekspertów – lekarzy, naukowców;
rozważań nad niedoskonałością fizycznej budowy człowieka[203].
Do charakterystycznych motywów w twórczości Stanisława Lema można zaliczyć m.in.:
motyw krajobrazu wysokogórskiego;
motyw biblioteki;
motyw niespokojnej miłości;
motyw mózgu – ludzkiego i sztucznego, zdrowego i obłąkanego;
Twórczość Stanisława Lema jest różnorodna, można jednak wyróżnić w niej z pewnym przybliżeniem kilka nurtów, rozwijanych równolegle przez pisarza z różnym nasileniem w kolejnych okresach twórczych[207]:
nurt powieści realistycznych –Szpital Przemienienia (1955),Wysoki Zamek (1966)
nurt klasycznej fantastyki naukowej – powieści:Eden (1959),Powrót z gwiazd (1961),Solaris (1961),Niezwyciężony (1964),Głos Pana (1968),Opowieści o pilocie Pirxie (1968),Fiasko (1987)
nurt groteski fantastycznonaukowej
utwory zbliżone do powiastki filozoficznej w stylu oświeceniowym, pamiętnika oraz opowiadania o szalonych naukowcach i cudownym wynalazku –Dzienniki gwiazdowe (1957 i późniejsze wydania) w tym opowiadania z cykluPodróże Ijona Tichego orazZe wspomnień Ijona Tichego, groteskowe widowiska telewizyjne z tomuNoc księżycowa (1963),Kongres futurologiczny (1971), powieściWizja lokalna (1982) iPokój na Ziemi (1987)
utwory o zabarwieniu groteskowym archaizowane na baśń, epos rycerski, gawędę szlachecką, napisane językiem stylizowanym na staropolski –Bajki robotów (1964) iCyberiada (1965 i późniejsze wydania)
nurt z pogranicza literatury pięknej i eseistyki filozoficznej, zbiory recenzji i wstępów do fikcyjnych książek –Doskonała próżnia (1971),Wielkość urojona (1973),Prowokacja (1984),Biblioteka XXI wieku (1986)
nurt utworów na granicy powieści kryminalnej i fantastycznej, powieści „statystyczne”, groteskowa powieść szpiegowska –Śledztwo (1959),Pamiętnik znaleziony w wannie (1961),Katar (1976)
nurt eseistyki naukowej, filozoficznej i futurologicznej –Dialogi (1957),Summa technologiae (1964),Filozofia przypadku (1968),Fantastyka i futurologia (1970),Okamgnienie (2000)
W powieściach i opowiadaniach fantastycznonaukowych Lem rozwinął do perfekcji klasyczne tematy tego gatunku:
podróże kosmiczne i kontakty z pozaziemskimi formami życia –Eden,Niezwyciężony,Solaris,Fiasko;
cywilizacyjne trendy rozwojowe –Wizja lokalna,Pokój na Ziemi;
specyfika odkrycia naukowego i filozofia nauki –Dzienniki gwiazdowe,Cyberiada,Głos Pana;
rola przypadku w obrazie rzeczywistości –Śledztwo,Katar;
antyutopijne wizje społeczne i krytyka totalitaryzmów –Dzienniki gwiazdowe,Eden,Pamiętnik znaleziony w wannie,Powrót z gwiazd,Cyberiada,Kongres Futurologiczny,Wizja lokalna;
sztuczna inteligencja –Dzienniki gwiazdowe,Bajki robotów,Niezwyciężony,Cyberiada,Maska,Golem XIV.
Twórczość Lema od początku sytuowała się pomiędzy humanistyką a nauką, jednak dla humanistów był on przede wszystkim autorem podrzędnych powieści fantastycznych, zaś dla naukowców – dyletantem fabularyzującym wyniki naukowe. Dopiero w latach 70. krytycy, tacy jak:Małgorzata Szpakowska,Jerzy Jarzębski iStanisław Bereś, podjęli udane próby całościowej interpretacji jego dzieł[210]. Lem zaczął być stawiany w pierwszym rzędzie twórców literatury współczesnej. Rozprawy poświęcone jego twórczości opublikowali również: Ewa Balcerzak (1973), Piotr Krywak (1974),Andrzej Wójcik (1987),Andrzej Stoff (1990),Ryszard Handke (1991),Antoni Smuszkiewicz (1995)[208],Maciej Płaza (2006)[211] iPaweł Okołowski (2010)[212]. Z kolei naukowcy nie uważali jego działalności literackiej i publicystycznej za godną merytorycznej polemiki. Długotrwały brak uznania dla jego twórczości, szczególnie ze strony świata nauki, wywoływał u Lema trwałą frustrację, która nasiliła się pod koniec życia[213]. Własną pozycję niedocenionego myśliciela, który jest przekonany o doniosłości swych koncepcji naukowych, sportretował Lem wCyberiadzie (postać filozofa Chloryana Teorycego Klapostoła) oraz wNowej Kosmogonii (postać Arystydesa Acheropoulosa)[214].
Z pryncypialną krytyką swojej twórczości pisarz spotkał się trzykrotnie. W 1952Ludwik Grzeniewski orazZofia Woźnicka zaatakowali w „Nowej Kulturze” utwórAstronauci z pozycjisocrealistycznych za „nieopisanie człowieka ery humanizmu” oraz „brak dostatecznie mocnej podbudowy ideologicznej”. W 1974 poeci i publicyściJulian Kornhauser orazAdam Zagajewski w swej publikacjiŚwiat nie przedstawiony zaliczyli Lema do pisarzy-eskapistów. W 1990 Stanisław Bereś wypomniał Lemowi socrealistyczne elementy w utworach z początku kariery[215].
Z ogromną popularnością spotkały się utwory Lema wRosji (wcześniej ZSRR). W połowie lat 60. spotkania autorskie z Lemem organizowali m.in. kosmonauciBoris Jegorow iKonstantin Fieoktistow oraz uczonyIosif Szkłowski. Spotkania te wypełniały po brzegi wielkie audytoria rosyjskich uniwersytetów. Lema podejmowała również elita rosyjskiej nauki i kultury – m.in. fizykPiotr Kapica oraz poeta i pieśniarzWładimir Wysocki[216]. Gorącym wielbicielem utworów Lema byłSiergiej Korolow – główny twórca radzieckiego programu kosmicznego[41]. Wielkim powodzeniem cieszyły się dzieła Lema na rynku niemieckojęzycznym. Dużo starań włożył w to AustriakFranz Rottensteiner – wieloletni nieoficjalny agent literacki Lema na rynkach zachodnich[217]. Łącznie 7,5 miliona egzemplarzy dzieł Lema sprzedano w Niemczech, 6 mln w Rosji, podczas gdy w Polsce ponad 5 mln[218].
Pomimo nieprzychylnej opinii oamerykańskiej literaturzescience fiction – Lem uznawał ją za szmirę: bezmyślną, słabo pisaną i robioną bardziej dla pieniędzy niż dla idei czy rozwijania nowych form literackich[219] – został w 1973 honorowym członkiem z prawem głosuScience Fiction Writers of America (Stowarzyszenia Amerykańskich Pisarzy Science Fiction). Takie honorowe członkostwo SFWA było nadawane autorom niespełniającym kryteriów członka zwyczajnego (u Lema był to brak publikacji na rynku amerykańskim), a jednocześnie mile widzianym w stowarzyszeniu. Po debiucie na rynku amerykańskim, kiedy spełniał już kryteria, by być przyjętym jako normalny członek SFWA, jego członkostwo honorowe zawieszono. Niektórzy członkowie SFWA odebrali to jako naganę za jego poglądy o amerykańskim s-f[220], tym niemniej zawieszanie członkostwa honorowego w przypadku spełnienia kryteriów członkostwa zwyczajnego było rutynową praktyką stowarzyszenia. Bez względu na to wielu członków SFWA (w tymUrsula K. Le Guin, które na znak protestu zrezygnowała z członkostwa w SFFWA i wycofała swoją nowelęDzienik Róży(inne języki) z listy nominacji doNebuli w 1977, choć utwór w głosowaniu tę nagrodę zdobył[221]) protestowało przeciw takiej procedurze, a jeden z nich zaoferował nawet pokrycie opłaty członkowskiej za Lema, na co pisarz nie zgodził się[222]. Lema zaproszono do członkostwa zwyczajnego w SFWA, ale w 1976 Lem to zaproszenie odrzucił[219][222].
W latach 70. większość dzieł Lema (co wyróżnia go wśród innych autorów zEuropy Środkowej) została przetłumaczona najęzyk angielski. Jego książki spotkały się z bardzo dobrą opinią krytyków, do czego przyczyniły się w dużym stopniukongenialne przekładyMichaela Kandela[223]. Miłośnikami prozy Lema byli m.in. futurologAlvin Toffler[224] oraz pisarzPhilip Roth[225]. Utwory Lema nigdy nie osiągnęły jednak na rynku angielskojęzycznym, w szczególności w USA, masowej popularności. Zdaniem F. Rottensteinera powodem braku atrakcyjności było to, że pisał on wysoce intelektualną literaturę s-f z dużym ładunkiem filozoficznym, zbyt trudną dla przeciętnego czytelnika zainteresowanego głównie treścią rozrywkową[226]. W 1980 r. był rozważany jako jeden z polskich kandydatów doliterackiej Nagrody Nobla[227].
Najsłynniejszym utworem Lema – najbardziej znanym w kraju i za granicą – jest powieść fantastycznaSolaris[228]. Książka ta należy do ścisłego kanonu gatunku i doczekała się olbrzymiej ilości recenzji i analiz w wielu krajach. Lemowi udało się w niej stworzyć najbardziej oryginalną wizję Obcego w historii literatury s-f[229][230].
Lem pisał swe utwory wyłącznie namaszynie do pisania. Pracę rozpoczynał codziennie około czwartej nad ranem[231]. Dużo czasu pisarzowi zajmowała obfita korespondencja z całego świata. Cztery razy w tygodniu odwoził żonę do pracy samochodem i robił zakupy. Po południu znowu pracował kilka godzin, po krótkim odpoczynku pracował również wieczorami, ale kładł się do snu względnie wcześnie. Najwięcej udało mu się stworzyć podczas wyjazdów do Zakopanego w Domu Literatów „Astoria”. Miał rozrzutny sposób pisania: nie tworzył notatek, nie sporządzał wersji roboczych – kiedy nie był zadowolony z efektu zaczynał od początku, aby dotrzeć do miejsca, które go satysfakcjonowało. Procedura była powtarzana aż do osiągnięcia zamierzonego rezultatu[232]. Teksty nieudane były niszczone – żona paliła je na łące za domem[231]. Lem zmienił metodę tworzenia nowych utworów w przypadkuWizji lokalnej – powieść została złożona z kilku fragmentów. W późniejszym czasie niedokończone fragmenty wykorzystywał w innych dziełach, np. nieukończone opowiadanie o Pirxie pt.Las Birnam zostało opublikowane jako początek powieściFiasko[233]. W podeszłym wieku Lem nie mógł już pisać samodzielnie na maszynie z powodówneurologicznych i swoje teksty dyktował sekretarzowi, który zapisywał je na komputerze. Tak powstała np. książkaOkamgnienie. Sam Lem nigdy nie nauczył się obsługiwać komputera[234].
Philip K. Dick, amerykański pisarzs-f – jeden z niewielu, o którego twórczości Lem wyrażał się pozytywnie w monografiiFantastyka i futurologia – uważał, że Lem to prowokacja komunistów, za którą kryje się grupa pisarzy działających na zlecenie partii komunistycznej, by przejąć kontrolę nad opinią publiczną. Dowodami tego miały być mnogość stylów pisarskich Lema i szeroka tematyka jego dzieł, a także nietypowe, niesłowiańskie nazwisko mogące być skrótem jakiejś tajnej komórki. P.K. Dick napisał w tej sprawie nawetsurrealistyczny donos doFBI. Postępowanie Dicka tłumaczy fakt, że w tym czasie przeżywał on załamanie nerwowe[235][236].
Amerykański pisarzKurt Vonnegut uznał, że w opowiadaniuO królewiczu Ferrycym i królewnie Krystali (Bajki robotów) znajduje się najbardziej obrzydliwy opis istoty ludzkiej w całej literaturze[237].
Prace Lema były wykorzystywane jako podręczniki akademickie na wykładach dotyczących filozofii[238], a tekstyCyberiady wykorzystał w swojej kompozycjiFloofEsa-Pekka Salonen[239].
W 2007Jacek Dukaj opublikował opowiadanieKto napisał Stanisława Lema?, recenzję z nieistniejącej książki, napisaną w konwencjiPróżni doskonałej iWielkości urojonej. Recenzowaną książką jest monografia pośmiertnej twórczości Stanisława LemaApokryfy Lema. Opowiadanie w 2009 było nominowane donagrody im. Janusza A. Zajdla[241][242].
Książki, opowiadania i pomysły Stanisława Lema stanowiły podstawę wielu adaptacji filmowych i telewizyjnych[243][244][245][246]. Książki Lema przyciągały twórców filmowych głównie ze względu na to, że udało mu się stworzyć jedną z najoryginalniejszych w światowej literaturze postaci Innego, a dodatkowo ukazać dramat jego poznania[229]. Znany był jednak z krytycznych sądów o adaptacji swojej literatury. Niezadowolony był nawet z tych najbardziej znanych i powszechnie docenianych. SkrytykowałSolaris (1972) rosyjskiego reżyseraAndrieja Tarkowskiego (film zdobył Nagrodę Specjalną Jury naFestiwalu Filmowym w Cannes[247]), gdyż pisarzowi brakowało ukazania widoku planety, irytowały go także pominięcie większości dylematów naukowych, dodanie nowych postaci i skupienie się na wyrzutach sumienia głównego bohatera niczym wZbrodni i karze[248][249][250]. Nie przekonały go też wizjaSzpitala Przemienienia (1978) w reżyseriiEdwarda Żebrowskiego[251] orazSolaris (2002) amerykańskiego reżyseraStevena Soderbergha zGeorge’em Clooneyem w roli głównej[252][253]. W pełni zaaprobował jedyniePrzekładaniec (1968) w reżyseriiAndrzeja Wajdy zBogumiłem Kobielą w roli głównej[254], do którego sam napisał scenariusz[229].
Jacek Kaczmarski w utworze „Ogłoszenie w Kosmos”, ukończonym 5 lutego 1995, oddał hołd ówcześnie żyjącemu Lemowi[255]. Po śmierci pisarzaMaciej Maleńczuk napisał tekst piosenki „Lema pamięci kosmiczny pogrzeb”, która pojawiła się w albumieMatematyk zespołuHomo Twist wydanym w 2008 roku[256].
Niemiecki zespół muzycznyDeine Lakaien wspomniał o dwóch utworach zainspirowanych przez twórczość pisarza: „Contact” zainspirowany przez powieśćFiasko[257] oraz „Resurrection Machine” zainspirowany przezDialogi[258].
21 października 2011 z okazji 90. rocznicy urodzin Lema wydawnictwoPowergraph opublikowało antologię opowiadań fantastycznych polskich autorów pt.Głos Lema, ze wstępemJacka Dukaja. Każdy utwór był napisany z inspiracji twórczością pisarza[272].
23 listopada 2011, z okazji 60. rocznicy wydaniaAstronautów, pierwszej powieści Lema,wyszukiwarka Google przygotowała specjalnegoGoogle Doodle z animacją i minigrą opartą na motywach zCyberiady, a inspirowaną ilustracjamiDaniela Mroza do dzieł Lema. Był to najbardziej skomplikowany doodle wydany do tego czasu przez Google[273][274][275].
W dniach 28–30 listopada 2016 we Wrocławiu odbył się kongres poświęcony twórczości Stanisława Lema. Przebieg kongresu został zapisany w pracy zbiorowej pod redakcjąStanisława BeresiaLem: reaktywacja. Kongres Lemologiczny[276][277][278][279].
UchwałąSejmu RPIX kadencji z 27 listopada 2020 zdecydowano o ustanowieniu roku 2021 Rokiem Stanisława Lema[280]. Patronom roku 2021 poświęcono wydanie specjalneKroniki Sejmowej[281]. W 2021 dla uczczenia setnej rocznicy urodzin LemaPolitechnika Wrocławska ustanowiła Europejską Nagrodę NaukowąLem Prize w wysokości 100 000złotych (ewentualnie równowartość weuro). Jest ona przyznawana co roku młodemunaukowcowi zEuropy za odkrycia, mające pozytywny globalny potencjał[282][283]. W tym samym roku i z tej samej okazjiPoczta Polska wyemitowała upamiętniający Stanisława Lemaznaczek pocztowy w dwóch wariantach o łącznym nakładzie 168 tys. sztuk i nominale 4 złotych[284].
Ewa Balcerzak: Stanisław Lem. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1973, s. 180, seria: Portrety współczesnych pisarzy polskich.
Piotr Krywak: Stanisław Lem. Kraków: Wydawnictwo PAN, 1974. Brak numerów stron w książce
Adam Wójcik: Ambasador polskiej literatury. W: Adam Wójcik, Marek Englender: Budowniczowie gwiazd 1. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1980. Brak numerów stron w książce
Andrzej Stoff: Powieści fantastycznonaukowe Stanisława Lema. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 180.ISBN 83-01-05044-6.
Wojciech Kajtoch: Wstęp do Solaris. W: Wojciech Pykosz, Leszek Bugajski: Lektury licealisty. Wrocław i in.: Ossoolineum, 1986, s. 137–148.ISBN 83-04-02140-4.
Stanisław Lem. W: Adam Wójcik: Wizjonerzy i szarlatani 1. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987.ISBN 83-03-01944-9. Brak numerów stron w książce
Lem w oczach krytyki światowej. wybór i opr. Jerzy Jarzębski. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989.ISBN 83-08-00646-9. Brak numerów stron w książce
Andrzej Niewiadowski, Antoni Smuszkiewicz: Leksykon polskiej literatury fantastycznonaukowej. Poznań: Wyd. Poznańskie, 1990, seria: Science Fiction. Brak numerów stron w książce
Andrzej Stoff: Lem i inni. Szkice o polskiej science fiction. Bydgoszcz: Pomorze, 1990.ISBN 83-7003-114-5. Brak numerów stron w książce
Ryszard Handke: Ze Stanisławem Lemem na szlakach fantastyki naukowej. Bydgoszcz: 1991. Brak numerów stron w książce
Antoni Smuszkiewicz: Stanisław Lem. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 1995.ISBN 83-7120-184-2. Brak numerów stron w książce
Pavel Weigel: Stanisław Lem: životopis (życiorys). Praha (Czechy): Magnet-Press, 1995.ISBN 80-85847-40-X. Brak numerów stron w książce
Małgorzata Szpakowska: Dyskusje ze Stanisławem Lemem. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe i Literackie OPEN, 1996.ISBN 83-85254-36-6. Brak numerów stron w książce
Mariusz Leś: Stanisław Lem wobec utopii. Białystok: Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza, 1998. Brak numerów stron w książce
Tomasz Fiałkowski: Świat na krawędzi. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Tomasz Fiałkowski. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2000.ISBN 83-08-02940-X. Brak numerów stron w książce
Stanisław Bereś: Tako rzecze... Lem. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2002, s. 577+3.ISBN 83-08-03245-1.
Iwona Pięta:Problemy intertekstualnego obrazowania w wybranych powieściach fantastyczno-naukowych Stanisława Lema. Toruń: Wydaw. Adam Marszałek, 2002.
Stanisław Lem. Pisarz, myśliciel, człowiek. pod red. Jerzego Jarzębskiego i Andrzeja Sulikowskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003.ISBN 83-08-03298-2. Brak numerów stron w książce
LechL.KellerLechL.,LilaL.ZarnowskiLilaL. (red.),Acta Lemiana Monashiensis – Special Lem Edition of Acta Polonica Monashiensis, Melbourne, Australia: Leros Press i Monash University, 2003,ISSN1336-8562. Brak numerów stron w książce
Izabela Domaciuk: Nazwy własne w prozie Stanisława Lema. Lublin: Wydawnictwo UMCs, 2003.ISBN 83-227-2051-3. Brak numerów stron w książce
Jacek Rzeszotnik: Ein zerebraler Schriftsteller und Philosoph namens Lem (Intelektualny pisarz i filozof zwany Lem). Wrocław: Wydawnictwo UWr, 2003.ISBN 83-229-2378-3. Brak numerów stron w książce
Maciej Płaza: O poznaniu w twórczości Stanisława Lema. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006.ISBN 83-229-2765-7. Brak numerów stron w książce
Paweł Majewski: Między zwierzęciem a maszyną. Utopia technologiczna Stanisława Lema. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006.ISBN 978-83-229-2854-7. Brak numerów stron w książce
Maciej Dajnowski: Groteska w twórczości Stanisława Lema. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2006.ISBN 83-7326-303-9. Brak numerów stron w książce
Monika Krajewska: Polsko-rosyjski słownik lemowych neologizmów. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2006.ISBN 83-87639-85-0. Brak numerów stron w książce
Tomasz Lem: Awantury na tle powszechnego ciążenia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2009.ISBN 978-83-08-04379-0. Brak numerów stron w książce
Paweł Okołowski: Materia i wartości. Neolukrecjanizm Stanisława Lema. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2010.ISBN 978-83-235-0664-5. Brak numerów stron w książce
Lem i tłumacze, praca zbiorowa pod redakcją Elżbiety Skibińskiej i Jacka Rzeszotnika. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2010.ISBN 978-83-7638-096-4.
Lech Keller: Visions of the Future in the Writings of Stanislaw Lem. Volume 1: Visions of the Future. Saarbrücken: Lambert Academic Publishing, 2010.ISBN 978-3-8383-5900-7. Brak numerów stron w książce
Lech Keller: Visions of the Future in the Writings of Stanislaw Lem. Volume 2: Annotated and Cross-Referenced Primary and Secondary Bibliography of Stanislaw Lem. Saarbrücken: Lambert Academic Publishing, 2010.ISBN 978-3-8383-6942-6. Brak numerów stron w książce
Язневич В.И. (Jaznewich W.I.): Станислав Лем (Stanisław Lem). Mińsk Białoruski: Книжный Дом (Kniżnyj dom), 2014.ISBN 978-985-17-0830-3. Brak numerów stron w książce
Борисов (Borisov) Владимир (Vladimir) i Прашкевич (Prashkevich) Геннадий (Gennadiy): Станислав Лем (Stanisław Lem). Moskwa: Молодая гвардия (Młoda gwardia), 2015.ISBN 978-5-235-03777-9. Brak numerów stron w książce
Andrzej Wasilewski:Teoria literatury Stanisława Lema. Szczecin, Bezrzecze: Wydawnictwo FORMA, 2017.ISBN 978-83-65778-12-3.
Lech Keller,Wstęp do Lemologii, „Acta Polonica Monashiensis”, 3 (1), Melbourne 2019,ISSN1326-8562(pol.). Brak numerów stron w czasopiśmie
Lech Keller,Przyczynek do biografii Stanisława Lema, „Acta Polonica Monashiensis”, 3 (2), Melbourne 2019,ISSN1326-8562(pol.). Brak numerów stron w czasopiśmie
Lech Keller,Stanisław Lem – próba biografii, Warszawa: Estymator,ISBN 978-83-6671-9040(pol.). Brak numerów stron w książce
Filip Kobiela, Jakub Gomułka:Filozoficzny Lem. Wybór tekstów Stanisława Lema i opracowania. Tom 1. Warszawa: Aletheia, 2021.ISBN 978-83-67020-06-0.
Paweł Okołowski:Głos Pana Lema. Szkice z filozofii człowieka, wartości i kosmosu. W stulecie urodzin autora Summy. Kraków: Universitas, 2021.ISBN 978-83-242-3759-3.
Stanisław Lem. Fantastyka naukowa i fikcje nauki, praca zbiorowa pod redakcją prof. dr hab. Doroty Heck, autorzy:Jakub Zdzisław Lichański, Zbigniew Trzaskowski, Teresa Grabińska, Andrzej Wasilewski,Andrzej Stoff, Maria Jolanta Olszewska, Małgorzata Krakowiak, Agnieszka Kwiatkowska, Agnieszka Libura, Marta Skwara, Mieczysław Szyszkowicz, Eugeniusz Porada,Jacek Kopciński, Sławomir Bobowski, Łukasz Kucharczyk, Paweł Bernacki, Dorota Michułka,Alicja Mazan-Mazurkiewicz, Warszawa: Narodowe Centrum Kultury, 2021,ISBN 978-83-7982-430-4.
Marcin Baran,Lem i zagadki Kosmosu, Warszawa: Harperkids, 2021.
Łukasz Kucharczyk,Granice ciała. Somapoetyka w twórczości Stanisława Lema, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, 2021,ISBN 978-83-8090-879-6.
↑Lem w liście doVirgilijusa Čepaitisa z 6 kwietnia 1985 pisał, że rzeczywistą datą jego urodzin był prawdopodobnie 13 września, ale w akcie urodzenia wpisano wcześniejszy dzień, by zgodnie z przesądem uniknąć pecha[3].
↑Rodzina zaczęła używać spolszczonej formy nazwiska po repatriacji do Krakowa[6].
↑Samuel Lem po repatriacji w styczniu 1946 r. wypełnił kwestionariusz dotyczący szkód wojennych, w którym podał straty poniesione w czasie wojny. Wymienił m.in. tysiąctomową bibliotekę, meble, wyposażenie gabinetu, dzieła sztuki i biżuterię na łączną sumę 260.000 zł. Podał także, że jego miesięczne dochody wynosiły 2.000 zł[16]. Sam pisarz twierdził, że rodzina Lehmów posiadała dwie lwowskiekamienice[17], ale Gajewska pisze, że nie udało się ustalić, aby Samuel Lehm posiadał jakiekolwiek nieruchomości we Lwowie, chodziło raczej o jego brata, Fryderyka[18].
↑Według Gajewskiej nie zachowały się dokumenty to potwierdzające[19].
↑W tym czasie Niemcy zaczęli likwidować pozostałych przy życiu lwowskich Żydów, bez względu na zatrudnienie, również cała załoga Rohstofferfassung wtedy zginęła
↑Ogród ciemności wydrukowano po raz pierwszy wTygodniku Powszechnym w 1947 roku. Po 70 latach ukazał się obszerny zbiór opowiadań, napisanych w różnych okresach życia, zatytułowanyOgród ciemności i inne opowiadania[301]. Wyboru dokonał Tomasz Lem.
↑JerzyJ.JarzębskiJerzyJ.,Wszechświat Lema, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 318,ISBN 83-08-03343-1.
↑JerzyJ.JarzębskiJerzyJ.,Lata czterdzieste, [w:]StanisławS.Lem,Człowiek z Marsa. Opowiadania młodzieńcze. Wiersze, Warszawa: Agora, 2009 (Dzieła Stanisława Lema. Biblioteka „Gazety Wyborczej”), s. 484,ISBN 978-83-7552-573-1.
↑JerzyJ.JarzębskiJerzyJ.,Smutek Edenu, [w:]StanisławS.Lem,Eden, Warszawa: Agora, 2008 (Dzieła Stanisława Lema. Biblioteka „Gazety Wyborczej”), s. 241,ISBN 978-83-7552-400-0.
↑abAlinaA.DoboszewskaAlinaA.,Kalendarium życia i twórczości Stanisława Lema, [w:]JerzyJ.Jarzębski,Wszechświat Lema, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 326,ISBN 83-08-03343-1.
↑abcdefoprac. Alina Doboszewska: Kalendarium życia i twórczości Stanisława Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 327.ISBN 83-08-03343-1.
↑Jerzy Jarzębski: Scylla metodologii i Charybda polityki. W: Stanisław Lem: Mój pogląd na literaturę. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003.ISBN 83-08-03364-4. Brak numerów stron w książce
↑abcdeoprac. Alina Doboszewska: Kalendarium życia i twórczości Stanisława Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 328.ISBN 83-08-03343-1.
↑abcdefoprac. Alina Doboszewska: Kalendarium życia i twórczości Stanisława Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 329.ISBN 83-08-03343-1.
↑oprac. Alina Doboszewska: Kalendarium życia i twórczości Stanisława Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 330–331.ISBN 83-08-03343-1.
↑aboprac. Alina Doboszewska: Kalendarium życia i twórczości Stanisława Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 333.ISBN 83-08-03343-1.
↑abcdefghoprac. Alina Doboszewska: Kalendarium życia i twórczości Stanisława Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 331.ISBN 83-08-03343-1.
↑Chaos jako wyzwanie: późna eseistyka Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 231.ISBN 83-08-03343-1.
↑Chaos jako wyzwanie: późna eseistyka Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 248.ISBN 83-08-03343-1.
↑abcdefoprac. Alina Doboszewska: Kalendarium życia i twórczości Stanisława Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 332.ISBN 83-08-03343-1.
↑Stanisław Lem, Ursula LeGuin: I mów, że moja chwała z przyjaciół się bierze. Listy 1972-1984. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2024, s. 177.ISBN 978-83-08-08199-0.
↑Tomasz Fiałkowski,Świat na krawędzi, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000, s. 69.
↑Tomasz Fiałkowski,Świat na krawędzi, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000, s. 108.
↑Stanisław Bereś: Tako rzecze… Lem. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2002, s. 39.ISBN 83-08-03245-1.
↑Lech Keller: Visions of the Future in the Writings of Stanisław Lem. Melbourne, Australia: Monash University, 2002, seria: PhD thesis. Brak numerów stron w książce
↑Paweł Majewski: Między zwierzęciem a maszyną. Utopia technologiczna Stanisława Lema. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2007, s. 42–43.ISBN 978-83-229-2854-7.
↑Maciej Płaza: O poznaniu w twórczości Stanisława Lema. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2006.ISBN 83-229-2765-7.
↑Paweł Okołowski: Materia i Wartości. Neolukrecjanizm Stanisława Lema. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2010.ISBN 978-83-235-0664-5. Brak numerów stron w książce
↑Paweł Majewski: Między zwierzęciem a maszyną. Utopia technologiczna Stanisława Lema. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2007, s. 6.ISBN 978-83-229-2854-7.
↑Stanisław Lem, Ursula LeGuin: I mów, że moja chwała z przyjaciół się bierze. Listy 1972-1984. Tomasz Lem (tł.). Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2024, s. 140-141.ISBN 978-83-08-08199-0.
↑Kurt Vonnegut: Ludzie, czy to tylko żarty?. W: Jerzy Jarzębski (wybór i oprac.): Lem w oczach krytyki światowej. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989, s. 24.ISBN 83-08-00646-9.
↑Franz Rottensteiner: Mędrzec dialektyczny z Krakowa. W: Jerzy Jarzębski (wybór i oprac.): Lem w oczach krytyki światowej. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989, s. 14–15.ISBN 83-08-00646-9.
↑Kurt Vonnegut: Ludzie, czy to tylko żarty?. W: Jerzy Jarzębski (wybór i oprac.): Lem w oczach krytyki światowej. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989, s. 24–25.ISBN 83-08-00646-9.
↑oprac. Alina Doboszewska: Kalendarium życia i twórczości Stanisława Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 322.ISBN 83-08-03343-1.
↑Kalendarium. W: Ewa Balcerzak: Stanisław Lem. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1973, s. 176, seria: Portrety współczesnych pisarzy polskich.
↑oprac. Alina Doboszewska: Kalendarium życia i twórczości Stanisława Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 323.ISBN 83-08-03343-1.
↑oprac. Alina Doboszewska: Kalendarium życia i twórczości Stanisława Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 325.ISBN 83-08-03343-1.
↑aboprac. Alina Doboszewska: Kalendarium życia i twórczości Stanisława Lema. W: Jerzy Jarzębski: Wszechświat Lema. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 330.ISBN 83-08-03343-1.
↑Odznaczenia dla polskich twórców kultury /w/ "Życie Warszawy", nr 230, 2 października 1987, s. 2.
↑Stanisław Lem (wybór opowiadań: Tomasz Lem): Ogród ciemności i inne opowiadania. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2017, s. ss 658.ISBN 978-83-08-06432-0.
.jpg)
%2c_G._Washington_Avenue%2c_Zwierzyniec%2c_Krak%25C3%25B3w%2c_Poland.jpg)
