zazwyczaj obecnością owłosienia (włosy lubfutro; silnie zredukowane u gatunków wodnych, jakhipopotamy, uwaleni całkowicie zanikają przed porodem lub w trakcie);
Około 60% ssaków utrzymuje temperaturę w granicach 34–39 °C, 40% wykazuje zróżnicowaną jej zmienność[2]. Stałocieplność umożliwia aktywny tryb życia w różnych środowiskach – od mroźnych obszarów podbiegunowych do gorących tropików. Futro i tłuszcz pomagają uchronić się przed zimnem, a wydzielanie potu i szybki oddech pomagają pozbyć się nadmiernego ciepła. Znaczna zmienność temperatury ciała umożliwia im natomiast ograniczenie strat ciepła do otoczenia.
Ssaki zamieszkują zarówno środowiska wodne (walenie ibrzegowce), jak i lądowe (większość), opanowały także przestrzeń powietrzną (nietoperze). Obecnie żyje na świecie ponad 5800 gatunków ssaków[3]. Z wyjątkiem nielicznychjajorodnychstekowców, wszystkie współczesne ssaki sążyworodne.
Zdecydowanie największym rzędem co do liczby gatunków pośród ssaków sągryzonie, obejmujące ponad 2300 gatunków. Następnie nietoperze, z ok. 1300 gatunkami. Najmniejszymi liczebnie rzędami ssaków sąrurkozębne oraztorbikowce mające po jednym przedstawicielu. Liczba ssaków jest stosunkowo niewielka w porównaniu z innymi zwierzętami. Największym żywym ssakiem i zarazem największym ssakiem w historii jestpłetwal błękitny. Osiąga on ok. 30 m długości i 180 ton wagi. Najmniejszymi ssakami są nietoperze iryjówki. Nietoperzryjkonos malutki z południowo-wschodniej Azji waży zaledwie 2 g przy długości ciała ok. 3 cm.Ryjówek etruski waży 2 g, a jego długość łącznie z ogonem to zaledwie 4 cm.
Wszystkie ssaki opiekują się swoimi młodymi i karmią je mlekiem. Są jedynymi zwierzętami, które wytwarzająmleko. Długość czasu opieki nad potomstwem waha się od kilku tygodni umyszy do wielu lat umałpy.Niektóre ssaki, np. koń czy bydło domowe, są zdolne po narodzeniu do samodzielnego poruszania się i odżywiania.
Przedstawiciele tylko dwóch grup ssaków wykazują się jadowitością. Ukąszeniu niektórych ryjówkowatych towarzyszy wydzielaniejadu[5]. Samcedziobaka mają jadowe ostrogi na tylnych nogach[6].
Większość ssaków ma ciało pokrytewłosami. Zróżnicowane są one na grube, długie włosy ościste (szczecinadzika) i krótkie, miękkie włosy wełniste (owca). U niektórych ssaków (stekowce,jeżowate,jeżozwierze) włosy są przekształcone w kolce. U innych (np.kotów) wykształcają się włosy czuciowo-zatokowe.Linienie zachodzi najczęściej 2 razy w roku – na wiosnę i jesienią. Ciało ssaków lub niektóre części ich ciała (np. ułuskowców,gryzoni) mogą pokrywać równieżłuski. Produktaminaskórka są wytwory rogowe:pazury,paznokcie ikopyta. Na spodniej stronie stóp i dłoni ssaków występują opuszki, które są zmienionymi zgrubieniami skóry. U niektórych ssaków występują takżerogi, będące tworami rogowymi orazporoże, które jest tworem kostnym.
Skóra ssaków jest gruba i zbudowana z dwóch warstw: naskórka i skóry właściwej. Spełnia funkcję ochronną, tworzy torbę lęgową u torbaczy, błonę lotną u nietoperzy i innych ssaków poruszających się lotem ślizgowym oraz błonę pławną u ssaków wodnych. W skórze występujągruczoły łojowe,potowe,zapachowe imleczne.
Kości mózgoczaszki u osobników dorosłych połączone są szwami i tworzą jednolitą puszkę, a u osobników młodych połączone są luźno błoną łącznotkankową. Wolnymi kośćmi w czaszce są tylkokostki słuchowe,żuchwa ikość gnykowa. Trzy kości puszki mózgowej łączą się w miejscu zwanymciemiączkiem. Plan budowy czaszki ssaków jest podobny do planu budowy czaszkigadów. Przeważniemózgoczaszka jest większa odtrzewioczaszki. Jamę nosową od ustnej oddziela kostnepodniebienie. Duża jama nosowa od przodu połączona jest z nozdrzami zewnętrznymi, które tworzą otwór gruszkowaty, a od tyłu z nozdrzami wewnętrznymi.Kość jarzmowa i wyrostekkości skroniowej tworząłuk jarzmowy. Oczodół może być połączony zdołem skroniowym (u większości ssaków) lub całkowicie otoczony pierścieniem kostnym (przeżuwacze,koniowate,naczelne). Żuchwę buduje jedna kość, której połówki są zrośnięte lub złączone tkanką łączną. Żuchwa łączy się stawowo z panewką kości skroniowej.
Liczba elementów budującychobręcz barkową jest przeważnie mniejsza od liczby elementów budujących obręcz barkową gadów. Z reguły występuje tylkołopatka z pozostałościąkości kruczej w postaci wyrostka kruczego łopatki. Jedynie ustekowców występuje kość krucza jako osobny element pasa barkowego oraznadmostek.Obojczyk jest dobrze rozwinięty jedynie u ssaków wykonujących kończynami ruchy odwodzące (np.krety,nietoperze,małpy). Ukopytnych i innych ssaków, które wykonują nieskomplikowane ruchy tylko w jednej płaszczyźnie, obojczyk uległ zanikowi.Pas miedniczny, podobnie jak u gadów, zbudowany jest z jednejkości miednicznej, która powstaje ze zrośnięciakości biodrowej,łonowej ikulszowej. U ssaków, u których kończyny tylne zanikły (walenie,brzegowce), miednica uległa redukcji. Szkielet kończyn jest podobny do szkieletu innych kręgowców lądowych, jednak w związku z różnymi sposobami poruszania, kończyny ssaków uległy specjalizacji, która wyraża się w tendencji do skracania jednych, a wydłużania innych elementów oraz do redukcji liczby palców. Uparzystokopytnych palec I ulega uwstecznieniu, palce II i V zmniejszają się, a palce III i IV rozwijają (typ paraksoniczny). Unieparzystokopytnych zmniejszają się wszystkie palce oprócz III (typ mezaksoniczny). Nietoperze mają normalnie zbudowany tylko I palec, a pozostałe są silnie wydłużone i połączone błoną lotną. U waleni i brzegowców następuje skróceniekości ramieniowej,przedramienia,nadgarstka idłoni oraz wydłużenie palców i powielenie ich liczby (hiperdaktylia). Upłetwonogich dobrze rozwinięte i przystosowane do pływania są obie pary kończyn.
plicidentyzm – podobny do lofodontyzmu, ale bardziej skomplikowany. Występuje u gryzoni.
Niekiedy między kłami a przedtrzonowcami występuje przerwa –diastema. Budowa i liczba zębów są ważnymi cechami taksonomicznymi, a u niektórych gatunków elementamidymorfizmu płciowego.
Układ mięśniowy ssaków jest bardzo dobrze rozwinięty. Jego cechami charakterystycznymi sąprzepona oraz silny rozwój mięśni podskórnych. Dzięki mięśniom podskórnym niektóre ssaki mogą poruszać niewielkimi fragmentami skóry (np.koń) lub zawijać ciało i stroszyć kolce (jeż). U człowieka i małp mięśnie podskórne występują tylko na twarzy, jako tzw.mięśnie mimiczne.
Do dróg i narządów oddechowych ssaków należą nozdrza zewnętrzne,jamy nosowe, nozdrza wewnętrzne, przewód gardzielowy,krtań,tchawica,oskrzela ipłuca. Krtań otwiera się do gardzieligłośnią. Wejście do krtani zamknięte jest przeznagłośnię ichrząstki nalewkowe. U niektórych ssaków (np. małpy) tchawicy towarzyszą worki powietrzne, które działają jako rezonatory głosu. W procesie wymiany gazowej obok ruchów żeber bierze udział także przepona.
Wszystkie ssaki oddychają tlenem zawartym w powietrzu. W ich budowie można jednak odnaleźć ślady skrzeli, właściwychrybom, będących ich odległymi przodkami.Trąbka słuchowa jest pozostałością szczeliny słuchowej.
Układ krwionośny charakteryzuje się asymetrycznym układem głównych pni żylnych. Występuje tylko lewy łukaorty. Rozwija się on z lewostronnego naczynia czwartej pary zarodkowych łuków tętniczych. Od łuku aorty odchodzą 4 tętnice:tętnica podobojczykowa lewa i prawa oraztętnica szyjna wspólna lewa i prawa. Do głównych naczyń żylnych należą:żyły płucne,żyły czcze przednie,żyła czcza tylna orazżyła wrotna wątroby. U ssaków nie występuje układ wrotny nerek.Serce składa się z całkowicie oddzielonych od siebie 2 komór i 2 przedsionków. Prawa część serca – „żylna” – zbiera krew odtlenioną z całego organizmu i tłoczy ją do naczyń płucnych, a lewa strona odbiera natlenowaną krew z płuc i przekazuje do aorty. Między przedsionkami i komorami występują zastawki:zastawka trójdzielna (w prawym przedsionku) izastawka dwudzielna (w lewym przedsionku). Ustekowców zastawka trójdzielna znajduje się w lewym przedsionku, a w prawym występuje tylko jedna zastawka. W sercu ssaków występują również 3zastawki półksiężycowate, które uniemożliwiają cofanie się krwi z aorty i tętnicy płucnej do serca.Erytrocyty ssaków są bezjądrzaste i przeważnie okrągłe. Jedynie uwielbłądowatych występują erytrocyty o kształcie owalnym.
Układ pokarmowy w zależności od pobieranego pokarmu cechuje się rozmaitymi przystosowaniami (np. złożonyżołądek przeżuwaczy bądź żołądek małp liściożernych m.in. z rodzajuColobus). Przewód pokarmowy zbudowany jest zjamy gębowej,gardzieli,przełyku,żołądka i jelit:cienkiego igrubego, kończącego sięodbytem. U większości ssaków (opróczstekowców iwaleni) występująwargi. Przedsionek jamy gębowej ograniczony jest z jednej strony przez wargi ipoliczki, a z drugiej przez zęby idziąsła. U niektórych ssaków (np.susły,chomiki,małpy) występujątorby policzkowe, które służą do magazynowania pokarmu. Sklepienie jamy gębowej tworzypodniebienie twarde, które przechodzi w miękkie. W jamie gębowej znajdują sięgruczoły ślinowe. Silnie umięśnionyjęzyk jest pokryty brodawkami (np. smakowymi) i spełnia różne funkcje. Może służyć do formowania kęsów, chwytania pokarmu (np.bydło), chłeptania (mięsożerne), chwytania owadów (kolczatka,mrówkożer,mrówkojad,łuskowce). Żołądek może być prosty i tylko histologicznie zróżnicowany na część wpustową i odźwiernikową lub złożony. Część wpustowa charakteryzuje się cienkimi ścianami pozbawionymi gruczołów, a część odźwiernikowa – grubymi ścianami z licznymi gruczołami. Trawienie chemiczne w żołądku zachodzi przy udzialesoku żołądkowego. Dalsze trawienie następuje wdwunastnicy z udziałem enzymów zawartych wsoku trzustkowym. U większości ssakówwątroba posiadapęcherzyk żółciowy. Nie występuje on u waleni, nieparzystokopytnych,góralek i niektórychgryzoni. W jelitachczczym ikrętym zachodzi wchłanianie strawionego pokarmu. U większości ssaków silnemu rozrostowi ulegajelito ślepe, w którym przy obecności flory bakteryjnej następuje rozkładbłonnika. Długość przewodu pokarmowego jest z reguły większa u ssaków roślinożernych, niż u mięsożernych. Przewód pokarmowy stekowców itorbaczy kończy siękloaką. Ułożyskowców otwory odbytowy i moczowo-płciowy są od siebie całkowicie oddzielone.
Układ nerwowy, a szczególniemózgowie, osiąga u ssaków najwyższy stopień rozwoju spośród zwierząt. W mózgu stekowców występujewtórne sklepienie mózgowe, które jest częściąkresomózgowia i pierwszy raz pojawiło się ugadów. U łożyskowców półkule mózgowe połączone sąciałem modzelowatym.Kora mózgowa jest słabiej lub silniej pofałdowana. U owadożernych, gryzoni, zającokształtnych i nietoperzy mózg jest gładki. Silnie pofałdowana jest kora mózgowa płetwonogich i waleni, a najsilniej – człowieka. U większości ssaków najważniejszą rolę spełnia zmysłwęchu. Dobrze rozwinięte są również zmysłysłuchu iwzroku, choć większość ssaków (z wyjątkiem niektórychnaczelnych) widzi dwubarwnie[7].
Żeński układ rozrodczy składa się z parzystychjajników,jajowodów,macicy ipochwy. U stekowców zachowana jest odrębność dróg rodnych każdej strony ciała, utorbaczy występuje większy lub mniejszy odcinek wspólny dróg rodnych, a ułożyskowców drogi rodne są zawsze połączone. Pochwy łożyskowców zrastają się w twór nieparzysty. Macica może być:
dwudzielna – macice zachowały odrębność, ale uchodzą do pochwy wspólnym ujściem. Występuje uświń,bydła, wielukopytnych oraz niektórych nietoperzy i gryzoni.
pojedyncza – całkowicie jednolita. Występuje unaczelnych.
Ze względu na to, jaki jest kontakt jaja płodowego z macicą, wyróżnia siębezłożyskowce – gdy związek ten jest luźny (większość torbaczy) iłożyskowce –kosmówka zrasta się z błoną śluzową macicy.
Męski układ rozrodczy składa się zjąder,najądrzy inasieniowodów otwierających się do cewki moczowej. Jądra pierwotnie znajdują się w jamie brzusznej. U stekowców, słoni, góralków, brzegowców, niektórych owadożernych iszczerbaków pozostają w jamie brzusznej przez całe życie. U innych ssaków, np.zajęcy,jeży, czysłupozębnych, jądra w czasie pory godowej zstępują domoszny. U większości ssaków jądra znajdują się w mosznie stale.
Pozastekowcami wszystkie ssaki sążyworodne.Zaplemnienie jest wewnętrzne, azapłodnienie następuje z reguły zaraz po zaplemnieniu. Czas trwania ciąży jest krótszy u drobnych ssaków (np. u drobnych gryzoni ciąża trwa około 3 tygodni), a dłuższy u dużych (usłonia indyjskiego około 22 miesiące).
↑Helena Przespolewska: Podstawy anatomii zwierząt domowych. Warszawa: Wydawnictwo „Wieś Jutra”, 2009, s. 69.ISBN 83-89503-67-0.
↑CJC.BurginCJC. i inni,Family Soricidae (Shrews), [w:]Don ED.E.Wilson,Rusell AR.A.Mittermeier,Handbook of the Mammals of the World, t. 8. Insectivores, Sloth and Collugos, Barcelona: Lynx Edicions in association with Conservation International and IUCN, 2018, s. 332–399,ISBN 978-84-16728-08-4(ang.).
Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971. Brak numerów stron w książce
Budowa ciała ssaków, Morfologia zewnętrzna ssaków. W: Władysław Zamachowski, Adam Zyśk: Strunowce Chordata. Kraków: Wydawnictwo Naukowe WSP, 1997, s. 410–436.ISBN 83-86841-92-3.
