| wieś | |||
 Sokoły, neogotycka bazylika mniejsza pw. Wniebowzięcia NMP | |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo | |||
| Powiat | |||
| Gmina | |||
| Liczba ludności (2011) | 1518 | ||
| Strefa numeracyjna | 86 | ||
| Kod pocztowy | 18-218 | ||
| Tablice rejestracyjne | BWM | ||
| SIMC | 0406200 | ||
Położenie na mapie gminy Sokoły  | |||
Położenie na mapie Polski  | |||
Położenie na mapie województwa podlaskiego  | |||
Położenie na mapie powiatu wysokomazowieckiego  | |||
 52°59′35″N 22°41′58″E/52,993056 22,699444[1] | |||
| |||
| Strona internetowa | |||
.jpg)
Sokoły –wieś wPolsce położona wwojewództwie podlaskim, wpowiecie wysokomazowieckim, wgminie Sokoły. Siedzibagminy Sokoły. Dawniejmiasto,Prawa miejskie w latach 1827–1867 i 1915–1950.W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie dowojewództwa łomżyńskiego.
Sokoły zostały założone w XIV wieku przez braciSokołów, protoplastów rodu SokołowskichherbuGozdawa. Pierwsze wzmianki pisane dotyczące miejscowości pochodzą z roku 1446.W 1471 r. czterech braci Sokołowskich h. Gozdawa dziedziców z Sokół i Kruszewa oraz Jan Kruszewski z Kruszewa ufundowali kościół w akcie erekcyjnym zapisując „1471 in Sokoły. Stanislaus Sokół, Joannes Kruszewski, Martinus, Stanislaus et Andreas filii Marci cum fratribus haeredes de Sokoły et Kruszewo, ecclesiam in bonis suis haereditariis Sokoły dictis erexerunt et fundaverunt”[2].
W 1659 miejscowość otrzymała przywilej organizowania targów, które trwają do dziś. W 1676 r. do Sokołowskich h. Lilia, czyli Gozdawa należała połowa osady, pozostała część była własnością Kruszewskich herbuAbdank zKruszewa orazkościoła[3].
W końcu XVIII wieku połowa Sokół była własnością kościelną, a druga część należała do Marianny z Kruszewskich Markowskiej. Dzięki jej zabiegom Sokoły w 1827 r. podniesiono do rangi miasta „Postanowieniem rady administracyjnej Królestwa z dnia 10 maja 1827 roku, wskutek prośby Marianny z Kruszewskich Markowskiej dziedziczki Sokół, z osady wiejskiej, do rzędu miasta wyniesione zostało”[4]. W tym czasie odbywało się tu od 5 do 9jarmarków rocznie.
W roku 1858 miejscowość liczyła 83 domy (3 murowane), 1518 mieszkańców (w tym 1380Żydów)[5].
_-_ruiny_miasta_(II_wojna_%25C5%259Bwiatowa).jpg)
W przygotowaniach dopowstania styczniowego uczestniczyłwikary ks. Stanisław Jamiołkowski oraz Walenty Dworakowski, który zajął się m.in. werbowaniem ochotników. 23 I 1863 r. oddział partyzancki złożony zdrobnej szlachty, pod dowództwemgeometry Leopolda Chrzanowskiego, wdał się w utarczkę zbrojną zkompania rosyjską i chwilowo zajął Sokoły. Po powstaniu miejscowość została pozbawiona praw miejskich[3].
Pod koniec XIX w. osada należała do powiatumazowieckiego. W miejscowości znajdowały się m.in.: kościół drewniany,synagoga, szkoła początkowa, przytułek dla ubogich, urząd gminny, 4wiatraki; liczyła 94 domy i 1909 mieszkańców; powierzchniaużytków rolnych wynosiła 496morgów[5].
27 XI 1893 r. zbudowano w pobliżu Kolej Nadnarwiańską prowadzącą zŁap doOstrołęki. W tym samym roku otwarto szosęZambrów –Wysokie Mazowieckie – Sokoły –Białystok, wchodzące obecnie w składdrogi krajowej nr 66 orazdrogi wojewódzkiej nr 678.
Instytucje użyteczności publicznej działające w Sokołach w okresiegubernialnym:
Oprócznauczycieli,urzędników,księży,inteligencję sokolską tworzyli na przełomie XIX i XX w. także wolnopraktykujący:lekarz ifelczer Icek Szwajcar (1904) orazfarmaceuta (w 1904 r. – Henryk Kulesza)[3].
Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1919 r. przywrócono Sokołom prawa miejskie.Polacy trudniący się głównierolnictwem, stanowili 30% mieszkańców. Żydzi pracowali w drobnymhandlu,rzemiośle iusługach. W mieście znajdowały się w tym czasie urząd gminy, kościół,mleczarnia,piekarnia,młyny, wytwórniakafli[3] oraz dwie synagogi[6]. Jedna była drewniana, druga, wybudowana staraniem Lejby Guldyna była murowana. Obie obecnie nie istnieją[7]. Funkcjonowała filia Stowarzyszenia Rolniczo-Handlowego z Wysokiego Mazowieckiego. Istniały połączeniaautobusowe z Wysokiem Mazowieckiem,Tykocinem i Białymstokiem (1 kurs)[3]. Wśród ludności w wieku powyżej 10 lat, w roku 1921 było ponad 50%analfabetów.
Po wybuchu II Wojny światowej Niemcy zajęli Sokoły 10 września 1939 r. Spalili 8 domów i 16 budynków gospodarczych. Zabito kilkanaście osób, głównie Żydów. Wkrótce jednak na mocy tzw.drugiego paktu Ribbentrop-Mołotow wojska niemieckie wycofały się, pozwalając wkroczyć Armii Czerwonej, i doataku Niemiec na ZSRR (22 czerwca 1941 r.) miejscowość znajdowała się pod administracją sowiecką. W latach 1941–1942 Żydzi mieszkali w utworzonym dla nich otwartymgetcie. 1 listopada 1942 r. ludność żydowską wywieziono do getta w Białymstoku, skąd trafiła doobozu zagłady wTreblince. Zginęło tam co najmniej 900 żydowskich mieszkańców Sokół[3].
Po wojnie, w dniu 17 lutego 1945 r. w Sokołach doszło do tragedii. Polskie zbrojne podziemie wtargnęło do mieszkania, w którym miejscowi Żydzi świętowali powrót ich bliskich z obozów koncentracyjnych, a po wtargnięciu zaczęło do nich strzelać. Zamordowali 7 osób, w tym czteroletnie dziecko i 2 osoby, które przeżyłyholokaust i na których cześć wydane było przyjęcie. Liczba ofiar mogła być większa gdyby nie fakt, żePolakowi, który strzelał, zacięła się broń[8][9]. Tragedię tę upamiętnia tablica informacyjna znajdująca się wMuzeum Historii Polskich Żydów wWarszawie.
W latach 1954–1972 miejscowość wchodziła w składGromady Sokoły[10].
8 grudnia 2022 roku w związku z 85. rocznicą tak zwanej „operacji antypolskiej” NKWD, przeprowadzonej przez Sowietów w latach 1937–1938, odsłonięto pierwszy w Polsce pomnik ofiar tej zbrodni. Monument stanął na placu przy Centrum Kulturalno-Bibliotecznym w Sokołach[11][12].
W okresie gubernialnym w Sokołach funkcjonowała szkoła jednoklasowa. Przed rokiem 1830 posiadała własny drewniany budynek przeznaczony dla 48 uczniów. W 1898 r. w zrujnowanym już budynku uczyło się 94 uczniów, w wieku 6–16 lat. Szkoła posiadała około 60arówziemi uprawnej,ogród isad.
W 1903 r. zbudowano nowy, drewniany budynek kosztem 5 tys.rubli. Jeden nauczyciel uczył wszystkich przedmiotów. Otrzymywał wynagrodzenie w wysokości 270 rubli rocznie. Nauczyciele: Stanisław Pogorzelski (1871–1876), Antoni Kwiesielewicz (1886–1907), Stanisław Kruszewski (1878), Michał Ostrowski (1907–1910), Franciszek Urbajtis (1910–1914).
WII Rzeczypospolitej w mieście funkcjonowała 7-klasowa szkoła powszechna. Niektórzy nauczyciele: Zofia Perkówna (1928), Zofia Kłoskówna, Zofia Zappowa (1929), Sura Czerwońcowa (przed 1931), Józefa Perkowska (1934), Bronisław Bogacewicz – kierownik (1932–1934, 1941), Leonia Grzywa, Raila Modlińska, Antoni Modliński, Janina Olczak, Aniela Rogińska, Irmina Skalimowska, Stanisław Węgłowski (1941).
Istniały tu również szkoły żydowskie:
PierwsiŻydzi osiedlili się w Sokołach najprawdopodobniej w XVI w. W 1765 r. było ich 165. Dane z lat 1816–1817 potwierdzają istnienie tu gminy żydowskiej ikahału. Na początku XIX w. Żydzi posiadali drewnianąbożnicę,cmentarz grzebalny i drewnianąmykwę. W 1867 r.rabinem w Sokołach był Lejbko Bursztyn, a w latach 1869–1902 Jankiel Goldsztejn[3]. Pod koniec XIX w. było w Sokołach 8 oficjalnych i kilka nielegalnychchederów.
Dochody okręgu bożniczego w Sokołach w 1899 r. pochodziły głównie z: dzierżawy łaźni,koszerni, czytaniarodału, z ławek bożniczych, procentu od kapitału, opłat za posługi religijne, ofiar i dobrowolnych składek.
W 1911 r. na 4125 mieszkańców Sokół aż 3679 było Żydami. Lata poprzedzające wybuchI wojny światowej spowodowały liczny wyjazd rodzin, w tym nierzadko doPalestyny. Spis ludności z 1921 r. wykazał, że na 2207 mieszkańców 1558 było Żydami.
W okresie międzywojennym miały tu miejsca, inspirowane przez zwolennikówendecji, akcjebojkotuhandlu żydowskiego, połączone z demonstracją siły[3].
Osobne artykuły:Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Sokołach i Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Sokołach.Wykres liczby ludności Sokół od 1807 roku:
Sokoły położone są przydrodze wojewódzkiej nr678 (Wysokie Mazowieckie –Białystok) inr671 (Sokoły –Jeżewo Stare –Tykocin –Knyszyn –Korycin –Sokolany).Droga krajowa nr8 oddalona o 16 km.Najbliższe dworce kolejowe przylinii kolejowej Białystok – Warszawa znajdują się wSzepietowie i wŁapach. Nieopodal Sokołów, wKruszewie-Brodowie mieści sięstacja Sokoły nalinii kolejowej Ostrołęka – Łapy.
Z tym tematem związana jest kategoria:Ludzie związani z Sokołami (powiat wysokomazowiecki).Legenda: (1) w nawiasach podano okres praw miejskich; (2) wytłuszczono miasta trwale restytuowane; (3) tekstem prostym opisano miasta nierestytuowane, miasta restytuowane przejściowo (ponownie zdegradowane) oraz miasta niesamodzielne, włączone do innych miast (wyjątek: miasta połączone na równych prawach, które wytłuszczono); (4) gwiazdki odnoszą się do terytorialnych zmian administracyjnych: (*) – miasto restytuowane połączone z innym miastem (**) – miasto restytuowane włączone do innego miasta (***) – miasto nierestytuowane włączone do innego miasta (****) – miasto nierestytuowane włączone do innej wsi; (5) (#) – miasto zdegradowane w ramach korekty reformy (w 1883 i 1888); (6) zastosowane nazewnictwo oddaje formy obecne, mogące się różnić od nazw/pisowni historycznych.
|
Źródła: Ukaz do rządzącego senatu z 1 (13) czerwca 1869, ogłoszony 1 (13 lipca) 1869. Listy miast poddanych do degradacji wydano w 20 postanowieniach między 29 października 1869 a 12 listopada 1870. Weszły one w życie: 13 stycznia 1870, 31 maja 1870, 28 sierpnia 1870, 13 października 1870 oraz 1 lutego 1871 (Stawiski).
| Wsie |
|
|---|---|
| Integralne części wsi |
|
