Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też:inne znaczenia nazwy Skała.| miasto wgminie miejsko-wiejskiej | |||||
 Skała – rynek | |||||
| |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Województwo | |||||
| Powiat | |||||
| Gmina | |||||
| Data założenia | 1267 | ||||
| Prawa miejskie | 1267–1870, 1987 | ||||
| Burmistrz | Piotr Trzcionka | ||||
| Powierzchnia | 2,97[1] km² | ||||
| Populacja (01.01.2024) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
| Strefa numeracyjna | +48 12 | ||||
| Kod pocztowy | 32-043 | ||||
| Tablice rejestracyjne | KRA | ||||
Położenie na mapie gminy Skała  | |||||
Położenie na mapie Polski  | |||||
Położenie na mapie województwa małopolskiego  | |||||
Położenie na mapie powiatu krakowskiego  | |||||
 50°13′49″N 19°51′15″E/50,230278 19,854167[2] | |||||
| TERC (TERYT) | 1206104 | ||||
| SIMC | 0951860 | ||||
Urząd miejski Rynek 2932-043 Skała | |||||
| |||||
| Strona internetowa | |||||
Skała – miasto wPolsce wwojewództwie małopolskim, wpowiecie krakowskim, siedzibagminy miejsko-wiejskiej Skała.
Położone 20 km na północ odKrakowa, należy do osad o bardzo długim i bogatym rodowodzie.
Według danychGUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 3880 mieszkańców[1].
Miasto położone w końcu XVI wieku w powiecie proszowskimwojewództwa krakowskiego było własnościąklasztoru klarysek w Krakowie[3].
Skała jest jednym z najstarszych miastMałopolski. W pisowniłacińskiej notowane było jakoScala lubMagna Schala, a nazwę swą wywodzi zapewne od skalistego wzniesienia nad malownicząDoliną Prądnika.
Już w początkach XIII wieku był wymieniany gródpiastowski, o który zacięte walki toczyli między sobą książęta piastowscy, pretendenci do tronu krakowskiego. W 1228 r. w pobliżugrodu odbyła siębitwa pod Skałą między wojskami namiestnika Krakowa, księciaHenryka Brodatego a siłami mazowieckimi pod wodzą księciaKonrada Mazowieckiego. Zmagania wygrały siły śląskie, zmuszając Mazowszan do odwrotu z marszu na Kraków.
Sama lokacja miasta nastąpiła 10 listopada 1267 roku. Jest zasługą klaryskiSalomei, siostry księcia krakowskiegoBolesława Wstydliwego, która do pobliskiegoGrodziska przeniosła klasztor zZawichostu i wpłynęła na swego brata, aby ten bogato go uposażył w liczne nadania ziemskie. Same przygotowania do założenia miasta trwały kilka lat, a książę zezwolił na lokację na terenie książęcej wsi Stanków bądź Stawków (znany jest łaciński zapisStankoy), na wzór Środy Śląskiej. Salomea Piastówna do rolizasadźcy wybrałaDitmara Wolka, byłegowójta i zasadźcę Krakowa.
Skała, miasto klasztorne, była położona na ważnym szlaku handlowym, biegnącym z Krakowa naŚląsk i dalej doWielkopolski. Już w 1257 r. istniała w nimkomora celna. Ludność zajmowała się głównie rolnictwem i rzemiosłem oraz rozwożeniem soli po kraju, za co miała się opłacać wBochni jednymskojcemsrebra od wozu. Od początku istnienia Skała była ważnym ośrodkiem handlowo-gospodarczymwojewództwa krakowskiego. Nieliczne informacje źródłowe poświadczają istnienie w XIV wieku młynarstwa, nieco późniejbrowarnictwa (piwo skalskie w 1424 r. dowożono do Krakowa). Stopniowo rozwijało się rzemiosło:rzeźnictwo,szewstwo,kołodziejstwo,piekarnictwo,tkactwo. W latach 1445 oraz 1529 wzmiankowano o mierze zbożowej skalskiej, co należy wiązać z koncentrowaniem się w mieście handlu płodami rolnymi i bydłem. Pełniło ono zatem w okresie staropolskim rolę rynku lokalnego dla okolicznych wsi, a nadto stanowiło zaplecze handlowe dla Krakowa. Oprócz tradycji handlowych, ludność znana była z wyrobówkaszy tatarczanej ipowideł. Z biegiem czasu dużą rolę poczęli odgrywać rzemieślnicy, grupujący się wcechach. Najbardziej znaczącymi byli szewcy, którzy w 1669 r. od królaMichała I oraz w 1687 r. od królaJana III otrzymali stosowne statuty dla braci cechowych, a także rzeźnicy legitymujący się przywilejem nadanym przez królaStanisława II Augusta w 1788 roku.
Skała kilkakrotnie ulegałapożarom m.in. w latach 1611, 1737, 1763, 1810, dwukrotnie w 1914 roku oraz we wrześniu 1939 roku. Dla podniesienia miasta z upadku królStanisław II August potwierdził w 1786 r. dotychczasowe przywileje oraz wydał przywilej na pięć nowychjarmarków. Miasto zamieszkiwało w 1580 r. 218 mieszkańców, a w 1789 r. – 624, w tym 12Żydów. Od XV w. istniała szkoła. W 1596 r. odnotowano w Skale 92 domów (17 w rynku, 45 przy ulicach, 30 na przedmieściach), natomiast w 1789 r. było ich już 118.
W 1794 r. pobitwie racławickiejTadeusz Kościuszko rozkazał założyć obóz wojskowy, który miał za zadanie zabezpieczyć komunikację w północnej części województwa, między Krakowem a granicąpruską. 18 maja 1794 roku doszło do bitwy z wojskami pruskimi, które przejściowo zajęły obóz i miasto. PoIII rozbiorze Rzeczypospolitej Skała znalazła się na krótko podpanowaniem austriackim. Od 1809 r. należała doKsięstwa Warszawskiego, po czym decyzjąkongresu wiedeńskiego w 1815 roku włączono ją doKrólestwa Polskiego, zależnego odRosji.
Wiek XIX był okresem spadku znaczenia miasta. Oddzielenie Skały od Krakowa granicą państwową doprowadziło do zerwania wielowiekowych tradycji gospodarczo-handlowych między oboma miastami. Pozostając na uboczu nowych szlaków komunikacyjnych i dokonujących się przemian gospodarczo-społecznych, miasto, pomimo wzrostu liczby mieszkańców, nie rozwijało się – w XIX w. nie powstał żaden duży zakład przemysłowy.
W 1863 r. okolice Skały były ośrodkiem działalności i walk oddziałówpowstańczych, początkowoApolinarego Kurowskiego, który założył obóz wojskowy w pobliskimOjcowie, a następnie gen.Mariana Langiewicza, którego oddział w nocy z 4 na 5 marca 1863 r. zaatakował stacjonujących na skalskim cmentarzu Rosjan. WBitwie pod Skałą poległo 23 powstańców, wśród nich Ukrainiec, a zarazem oficer rosyjski kpt.Andrzej Potebnia. Wszyscy zostali pochowani na cmentarzu, a 1953 r. ich doczesne szczątki zostały z honorami przeniesione do Pieskowej Skały i tam złożone w symbolicznej mogile.
Wskutek reformy administracyjnej w Królestwie Polskim w 1870 r., Skała utraciłaprawa miejskie, a siedziba gminy przeniesiona została do pobliskiej wsiMinoga.
Na przełomie XIX i XX wieku liczyła 2823 mieszkańców, z czego 87,6% stanowili katolicy, 12% Żydzi, a niecałe 0,5% Rosjanie. W tym czasie zaczynały się pojawiać w osadzie liczne instytucje i organizacje o charakterze społecznym. Były to m.in. ochronki i towarzystwa opiekuńcze, stacja pocztowa, apteka, księgarnia, ochotnicza straż pożarna, szkoły, biblioteka, towarzystwo kredytowe. Od ok. 1885 r. istniała Orkiestra Włościańska. W okresieI wojny światowej, a w szczególności w listopadzie i w grudniu 1914 r., w okolicach Skały toczyły się zacięte walki na froncie rosyjsko–austriackim, czego dowodem są liczne mogiły żołnierskie rozsiane wzdłuż dróg i na cmentarzach parafialnych.
W czasachII Rzeczypospolitej Skała pozostawała osadą rzemieślniczo-rolniczo-handlową, liczącą 3593 mieszkańców, w tym 605 Żydów (16,8%), zamieszkujących w 469 domach (1921 r.). W tym czasie funkcjonowały:sąd pokoju,kasa Stefczyka, towarzystwo przeciwgruźlicze, poczta, posterunek policji. Prowadziły również działalność partie polityczne:Stronnictwo Narodowe,BBWR,PPS iludowcy. Istniało ponadto kołoZwiązku Strzeleckiego, a w szkole powszechnej założonoharcerstwo.
6 września 1939 roku Skała została zajęta przez wojska niemieckie, a następnie w znacznym stopniu spalona. Podczas okupacji Skała była ośrodkiem ruchu oporu, głównieArmii Krajowej iBatalionów Chłopskich. Boje z Niemcami stoczyły oddziały AK w lipcu i sierpniu 1944 r. podWielmożą i naBarbarce.
Wlatach 1975–1998 miasto leżało wwoj. krakowskim.
W 1987 roku uchwałąRady Państwa PRL Skała ponownie stała się miastem.
Miasto zachowało po dziś dzień układ przestrzenny otrzymany w średniowieczu, który wyraźnie wykazuje miejski charakter z czytelnie zachowanym podziałem w obszarze centrum i dużym rynkiem pośrodku, na którym znajduje się pochodzący z ok. 1800 r. kamienny posągśw. Floriana. Zachowało się kilka budynków z poł. XIX w. Obecnie miasto jest siedzibą gminy, działają drobne zakłady usługowo-handlowe[4].
Obiekty wpisane dorejestru zabytkównieruchomych województwa małopolskiego[6].
Placówki Oświatowe w mieście:
| Miasto | |
|---|---|
| Wsie | |
| Osada leśna | |
| Przysiółki | |
| Części wsi |
|
| Przysiółek wsi |
|
| Nieoficjalna część przysiółka |
| Przynależność wojewódzka |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Miasta (1867–1939 i 1945–75) | |||||
| Osiedla (1954–72) |
| ||||
| Gminy wiejskie (1867–1939, 1945–54 i 1973–75) |
| ||||
| Gromady (1954–72) |
| ||||
| Gminy (1939–45) |
|
Legenda: (1) w nawiasach podano okres praw miejskich; (2) wytłuszczono miasta trwale restytuowane; (3) tekstem prostym opisano miasta nierestytuowane, miasta restytuowane przejściowo (ponownie zdegradowane) oraz miasta niesamodzielne, włączone do innych miast (wyjątek: miasta połączone na równych prawach, które wytłuszczono); (4) gwiazdki odnoszą się do terytorialnych zmian administracyjnych: (*) – miasto restytuowane połączone z innym miastem (**) – miasto restytuowane włączone do innego miasta (***) – miasto nierestytuowane włączone do innego miasta (****) – miasto nierestytuowane włączone do innej wsi; (5) (#) – miasto zdegradowane w ramach korekty reformy (w 1883 i 1888); (6) zastosowane nazewnictwo oddaje formy obecne, mogące się różnić od nazw/pisowni historycznych.
|
Źródła: Ukaz do rządzącego senatu z 1 (13) czerwca 1869, ogłoszony 1 (13 lipca) 1869. Listy miast poddanych do degradacji wydano w 20 postanowieniach między 29 października 1869 a 12 listopada 1870. Weszły one w życie: 13 stycznia 1870, 31 maja 1870, 28 sierpnia 1870, 13 października 1870 oraz 1 lutego 1871 (Stawiski).
