Sfinks (lub czasemFiks,stgr.ΣφίγξSphínks lubΦίξPhíks,łac.Sphinx lubPhix) – mityczne stworzenie, przedstawiane zazwyczaj jakolew z ludzką głową (ale nie zawsze, zdarza się czasami że sfinksy mają głowy ptaków – sokołów albo orłów – lub głowy baranów). Wizerunek ten wywodzi się z czasówegipskiegoStarego Państwa – tworzonym wówczas rzeźbom starożytni Grecy nadali nazwę, określającą żeńskiego potwora, „dusicielkę”, wywodzącą się z greckiejmitologii. Podobne stworzenia pojawiają się także w kulturze południowo-wschodniejAzji. W sztuceeuropejskiej sfinks stał się popularnym motywem zdobniczym wrenesansie. Później wizerunek tego stworzenia, często bardzo zbliżony do oryginalnej, egipskiej wersji, pojawił się w wielu innych kulturach.
Słowo „sfinks” wywodzi się z greckiegoΣφίγξ, powstałego prawdopodobnie od czasownikaσφίγγω (sphíngō) – „dusić”. Być może zostało ono stworzone przez osoby, które obserwowały sposób polowania lwic, zaciskających zęby na szyi swojej ofiary i czekających na jej uduszenie. Jednak historyk Susan Wise Bauer twierdzi, że greckie słowo „sfinks” powstało na skutek zniekształcenia egipskiegoszesepankh, oznaczającego „żyjący obraz”. Według niej odnosiło się ono raczej do posągów sfinksów, które zostały wyrzeźbione z „żywej skały” (tzn. kamienia, który znaleziono na miejscu budowy, a nie np. sprowadzono z kamieniołomów), a nie na określenie mitycznego stworzenia[1].
Najczęściej sfinksy opisywano jako strażników świątyń. Miały one strzec także grobów królewskich. Najstarsza znana rzeźba sfinksa została znaleziona wGöbekli Tepe wTurcji[2]. Jej wiek oceniany jest na 9500 lat p.n.e. Być może najstarszą rzeźbą sfinksa w Egipcie starożytnym była ta przedstawiającaHetepheres II zIV dynastii (2723–2563 p.n.e.). Największym i najsłynniejszym wyobrażeniem mitologicznego stworzenia jestWielki Sfinks z Gizy (arab.أبو الهول), pochodzący z czasów tej samej dynastii. Choć dokładny czas skonstruowania tej rzeźby nie jest znany, uważa się, że posiada ona twarzfaraonaChefrena. Wielu późniejszych faraonów stawiało obok swych budowanych grobowców figury lwów z ludzkimi głowami, będącymi wizerunkami tych władców, aby wskazać na swe bliskie kontakty zSechmet (boginią-lwicą). Motyw sfinksa był również używany szeroko dla zdobienia poboczy alei wiodących do grobów i świątyń, jak również jako np. ukoronowanie wysokich schodów. 900 rzeźb sfinksów zbaranimi głowami, symbolizującymiAmona, zostało zbudowanych wTebach, gdziekult tego boga był najsilniejszy.
Odepoki brązucywilizacja helleńska miała handlowe i kulturowe kontakty z Egiptem. Jeszcze przed zajęciem go przezAleksandra Wielkiego grecką nazwę „sfinks” nadano wspomnianym rzeźbom. Greccy historycy i geografowie pisali o Egipcie, czasem nazywając rzeźby lwów z baranimi głowamikriosfinksami, a te z łbami ptaków –hierokosfinksami.
Wgreckiej mitologii Sfinks była żeńskim demonem zniszczenia i złego losu, przedstawianym jako potwór o głowie i piersiach kobiety, ciele lwa, skrzydłachorła iwężowym ogonie zakończonymgadzim łbem. ZdaniemPierre’a Grimala, właściwą nazwą postaci byłoFiks,Φίξ. Takie określenie pojawia się także w 326 wersieTheogoniiHezjoda. Jego zdaniem, rodzicami stwora byliEchidna iOrthros. Według innych autorów, jej ojcem byłTyfon. Wszystkie te stworzenia byłybóstwami chtonicznymi pochodzącymi z najwcześniejszych mitów starożytnej Grecji, opisujących czasy, zanim bogowie olimpijscy rozpoczęli swe rządy.
Sfinks był symbolem antycznego państwa-miastaChios. Stworzenie to widniało na pieczęciach i monetach pochodzących z VI w. p.n.e. do III wieku n.e. Było także motywem zdobniczym pojawiającym się na posągachAteny Partenos (jako zwieńczenie hełmu bogini).
W greckich mitach pojawiała się informacja, że Sfinks została sprowadzona przezHerę lubAresa zEtiopii. Sfinks zadawała zagadkę napotkanym ludziom, a za brak odpowiedzi zrzucała w przepaść (wedługJana Parandowskiego). We wczesnych wersjach mitu nie podawano dokładnie treści zagadki Sfinksa[3]. Później wskazywano, że brzmiała ona następująco:Co to za zwierzę, obdarzone głosem, które z rana chodzi na czworakach, w południe na dwóch nogach, a wieczorem na trzech? Sfinks dusiła każdego, kto nie potrafił udzielić prawidłowej odpowiedzi. Zagadkę rozwiązał dopieroEdyp, który odpowiedział:Człowiek chodzi rano, to jest w dzieciństwie na czworakach; gdy urośnie, staje się zwierzęciem dwunożnym; a w starości, która jest życia wieczorem, podpiera się laską, jakby mu trzecia noga przybyła. Rzadziej pojawia się wersja mitu z inną zagadką Sfinks, która chciała wiedzieć, kim sądwie siostry: jedna rodzi drugą, a ta rodzi tę pierwszą. Odpowiedzią było:dzień i noc (oba słowa są rodzaju żeńskiego w języku greckim)[4]. Gdy Edyp odgadł zagadkę Sfinksa, potwór rzucił się w przepaść, gdzie strącał ludzi (inna wersja mówi o tym, że stwór pożarł sam siebie). Wydarzenie to interpretowane jest symbolicznie – Edyp miał przyspieszyć tutaj zerwanie ze starymi praktykami religijnymi, reprezentowanymi przez Sfinksa, i nadejście czasów rządów nowych bóstw olimpijskich.
