Gary Ridgway, jeden z najbardziej krwawych amerykańskich seryjnych mordercówTed Bundy, w latach 1974–1978 zabił wiele młodych kobiet (potwierdzono 30, zidentyfikowano 20 z nich)John Wayne Gacy, amerykański seryjny morderca i przestępca seksualny działający w okolicach Chicago, który w latach 1972–1978 torturował, gwałcił i mordował młodych mężczyzn i chłopcówJeffrey Dahmer, amerykański seryjny morderca i przestępca seksualny, który zabił i poćwiartował siedemnastu mężczyzn i chłopców w latach 1978–1991
Seryjny morderca – określenie opisujące osobę, która dopuściła się trzech lub więcejmorderstw w oddzielnych epizodach.
Seryjnezabójstwo jest popełniane w wynikupatologii charakteru, np. dla patologicznej żądzy zupełnego panowania nad ofiarą. Odróżnia to seryjnych morderców od np. zabójców na zlecenie, którzy zabijają w celu osiągnięcia korzyścimajątkowych, alboterrorystów o motywachpolitycznych lubideologicznych.
Termin ten prawdopodobnie został użyty po raz pierwszy w artykule prasowym w wydaniu London Daily Post z 9 listopada 1888 r. w związku zMorderstwami na Whitechapel[1].
W 1927 roku nieznany holenderski dziennikarz napisał recenzję filmu „The Coming of Amos” (1925) w gazecie Algemeen Handelsblad. Film opowiada o australijskim poganiaczu owiec, który zakochuje się w rosyjskiej księżniczce, której adoratorzy są mordowani. W artykule morderca został opisany jako „serie-moordenaar”, co oznacza seryjnego mordercę[2].
Ernst Gennat, detektyw niemieckiej policji, po raz pierwszy użył terminu „seryjny morderca” w takim samym znaczeniu, jakie ma dzisiaj, już w 1930 roku[3][4][2]. W latach 1913–1929 pracował nad sprawami dotyczącymi niesławnych seryjnych morderców Petera Kürtena i Fritza Haarmanna, ale także zrewolucjonizował policyjną pracę detektywistyczną, opracował coś, co dziś nazywamy „profilowaniem” i założył pierwszy wydział zabójstw. W publikacji „Die Düsseldorfer Sexualverbrechen” z 1930 r. na tematPetera Kürtena użył on terminu „Serienmörder”, który bezpośrednio tłumaczy się jako „seryjny morderca”, ale ogólnie jest tłumaczony jako „seryjny zabójca”.
Termin „seryjne morderstwo” zostaje użyty w książce „The Complete Detective: The Life and Strange and Exciting Cases of Raymond Schindler, Master Detective” autorstwa Richarda Hughesa z 1950 roku. Rozdział drugi tejże książki zatytułowany jest „Seryjny morderca” i opowiada o Arthurze Warrenie Waite, który otruł dwie osoby w 1916 roku. Ale ten podwójny morderca tak naprawdę nie pasuje do współczesnej definicji seryjnego mordercy[2].
Według Petera Wronsky'ego termin seryjny morderca mógł zostać wymyślony przez agenta FBI z Jednostki Nauki Behawioralnych (obecnie Jednostki ds. Analiz Behawioralnych) Roberta Resslera, który twierdzi, że uważał, iż termin „nieznajome zabójstwa” jest niewłaściwy, ponieważ nie wszystkie ofiary seryjnych morderców były nieznajome. Ressler twierdzi, że w 1974 roku wykładał w Anglii w Bramshill, brytyjskiej akademii policyjnej, gdzie usłyszał opis niektórych przestępstw jako serii - serii gwałtów, podpaleń, włamań lub morderstw[5].
Użycie terminu „seryjne morderstwo” i „seryjny morderca” ma miejsce w 1966 r. w książce Johna Brophy'ego "The Meaning of Murder"[6].
Dzięki temu terminowikryminolodzy mogą odróżniać tych, którzy zabijają kilkoro ludzi w obrębie dłuższego czasu, od tych, którzy zabijają kilkoro ludzi podczas pojedynczego wydarzenia (np.masowego morderstwa). Trzecim typem wielokrotnego mordercy jest tzw.spree killer, czyli „szalony morderca”. Wielokrotnym mordercą może więc być:
seryjny morderca – osoba, która popełniła co najmniej 3 zabójstwa w dłuższym czasie z przerwami między nimi. W czasie tych przerw mordercy wydają się całkiem normalni. Stan takiamerykańscypsychologowieHervey Cleckley iRobert Hare nazwali „maską zdrowego umysłu” (ang. „The Mask of Sanity”). W tym wypadku dodatkowo mogą, lecz nie muszą występować przestępstwa na tle seksualnym.
masowy morderca – osoba, która popełnia wielokrotne zabójstwa w pojedynczym wydarzeniu i w jednym miejscu. Mordercy z tej grupy często popełniająsamobójstwo, dlatego wiedza na temat stanu ich psychiki i przyczyn dokonania przestępstwa często jest tylko spekulowana. Masowi mordercy, którzy zostali ujęci przezpolicję, twierdzą czasami, że nie pamiętają dobrze całego zdarzenia.
szalony morderca – dokonuje wielokrotnych zabójstw w różnych miejscach, w czasie od kilku godzin do kilku dni. W przeciwieństwie do seryjnych morderców, szaleni mordercy nie powracają do normalnego zachowania między zbrodniami.
Tego typu zbrodni zwykle dopuszczają się pojedyncze osoby, jednak znane są przypadki ze wszystkich trzech kategorii, gdy dwóch (lub więcej) sprawców działało razem. Przykładem takiej sytuacji jest sprawa seryjnych mordercówLee Boyd Malvo iJohna Muhammada, odpowiedzialnych za dokonanie atakówsnajperskich z okolic miastaWaszyngton.
Seryjni mordercy są, według danych statystycznych policji,białymi[8] mężczyznami (95%)[9] między 25. a 35. rokiem życia, różnychorientacji seksualnych. Tego typu statystyki prowadzi się głównie w krajach zamieszkiwanych przede wszystkim przez ludność pochodzeniaeuropejskiego oraz nie notuje się w nich wydarzeń uznanych za porachunkimafijne i zabójstwa na zlecenie. Także kobiety rzadko występują w tych statystykach. Wyjątkami są np.Aileen Wuornos,Myra Hindley iElżbieta Batory.
Według badań przeprowadzonych przez FBI na 36 wielokrotnych mordercach większość z nich była dziećmi pierworodnymi. W rodzinach połowy z nich matka wychowywała syna samotnie od jego drugiego roku życia. W 70% rodzin nadużywanoalkoholu, a w około 35% takżenarkotyków. Prawie wszyscy badani byli w dzieciństwie prześladowani fizycznie, psychicznie lub seksualnie. Wielokrotni mordercy jako dzieci znęcali się nad zwierzętami, przynajmniej 60% moczyło się w nocy nawet po ukończeniu dwunastego roku życia, a wielu podkładało ogień (np.Otis Toole podpalił dom sąsiada, aCarl Panzrampoprawczak, w którym przebywał). Tylko 20% morderców miało stałą pracę.
Typ zorganizowany - m.in. planuje morderstwo, cechuje go wysoki poziom inteligencji, jest dojrzały społecznie, personalizuje ofiarę, transportuje ciało ofiary, prowadzi kontrolowaną rozmowę z ofiarą, broń/dowody często nieobecne.
Typ zdezorganizowany - m.in. morderstwo jest spontaniczne, posiada przeciętny poziom inteligencji, jest niedojrzały społecznie, depersonalizuje ofiarę, ciało ofiary pozostawia na miejscu zbrodni, minimalna rozmowa z ofiarą, broń/dowody często obecne.
Według modelu Roberta Keppela i Roberta Waltera, wśród seryjnych morderców można wyróżnić następujące typy[11]:
Typ dominacyjno-zapewniający - sprawca planuje dokonanie gwałtu, natomiast gdy ofiara nie „realizuje” planu wykształconego w jego głowie, wówczas zaczyna on odczuwać uczucie porażki, które generuje panikę i popycha go do dokonania zbrodni. Jeśli jego fantazje seksualne nie zostały zrealizowane za życia ofiary, to może on dopuścić się ich realizacji po jej śmierci poprzez np. nekrofilię czy mutylacje.
Typ dominacyjno-asertywny - akt zabójstwa jest dla sprawcy efektem rosnącej agresji, prowadzi do niego seria działań, gdzie czynnikiem popychającym do jego popełnienia jest chęć kontroli i dominacji nad ofiarą. Wyrazem męskości sprawcy jest brutalny gwałt i zabójstwo, mogą pojawić się również pośmiertne akty seksualne.
Typ gniewno-odwetowy - sprawca planuje zarówno gwałt jak i brutalne zabójstwo ofiary, przy pomocy którego dokonuje wyładowania swojego gniewu albo metaforycznej zemsty na kobiecie, która jest ofiarą. Mechanizmem popychającym sprawcę do zbrodni jest często negatywna przeszłość związana z kobietami, które go poniżały lub miały nad nim kontrolę, najczęściej jest to matka czy żona lub była dziewczyna. Poprzez przeniesienie sprawca wyładowuje swój gniew i złość na kobiecie (ofierze), która posiada pewne cechy podobieństwa zewnętrznego do kobiety, od której uprzednio sprawca doznał krzywd. Ma tendencje do ponownych ataków, gdyż jedna zbrodnia jest niewystarczająca na stłumienie wewnętrznego gniewu.
Typ gniewno-ekscytacyjny - sprawca planuje gwałt i zabójstwo, natomiast czynnikiem popychającym do popełnienia takiego czynu jest zadawanie bólu czy terroryzowanie ofiary, traktując to jako swego rodzaju wynagrodzenie czy gratyfikację. Największą przyjemność przynosi mu proces torturowania, a nie akt zabójstwa. Dzieli on morderstwo na dwa etapy, pierwszy to zabójstwo i powzięcie pamiątek, a drugi to „przeżywanie” zbrodni na nowo, poprzez masturbację przy oglądaniu przedmiotów zabranych z miejsca zbrodni.
Według modelu Ronalda M. Holmesa i Stephena T. Holmesa, można wymienić dwa typy seryjnych morderców (model ten odzwierciedla typologię przyjętą przez FBI)[12]:
Sprawca zorganizowany socjalny - m.in. planuje morderstwo, precyzuje swoją ofiarę, wiąże ją, usuwa ciało z miejsca zbrodni, pozostawia niewiele śladów.
Sprawca niezorganizowany asocjalny - m.in. morderstwo jest spontaniczne, ofiara jest niesprecyzowana, nie wiąże ofiary, pozostawia ciało w miejscu zbrodni, zostawia po sobie znaczną ilość śladów.
Oprócz tego, w swoim modelu wyróżniają zabójców, ze względu na motyw popełnienia zbrodni. Istnieją 4 podstawowe typy zabójców[13]:
Podziałowi temu zarzuca się jednak ograniczoną lub znikomą użyteczność w pracy oficerów śledczych, gdyż brak mu oparcia na doświadczeniu empirycznym[15].
Po schwytaniu seryjni mordercy podczasprocesu często wnoszą o złagodzenie kary z powodu ichniepoczytalności podczas popełniania morderstw. Ta droga obrony jest mało skuteczna, jednak czasami pozwala wzbudzić współczucie w członkach składu sędziowskiego lub w przysięgłych.
Pojęcie seryjnego morderstwa nie funkcjonuje w polskimprawie karnym. Ponadto w Polsce morderstwem przez większą część doktryny jest nazywane jedynie zabójstwo ze szczególnym okrucieństwem, a także popełnione w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie.
W znaczeniu kryminologicznym seryjny morderca jest zawszerecydywistą. Zazwyczaj seryjny morderca odpowiada w warunkachrealnego zbiegu przestępstw (tzn. popełnił dwa lub więcej przestępstw zanim zapadł pierwszy, chociażbynieprawomocny wyrok i wymierzono za niekary tego samego rodzaju albo inne podlegające łączeniu), a czasami w warunkachciągu przestępstw (odmiany realnego zbiegu przestępstw) – tzn. popełnił przestępstwa w podobny sposób, w krótkich odstępach czasu, zanim zapadł pierwszy, chociażbynieprawomocny wyrok).
↑Ernst Gennat: "Die Düsseldorfer Sexualmorde." In: Kriminalistische Monatshefte 1930, p. 2–7, 27–32, 49–54, 79–82.
↑PeterP.VronskyPeterP.,Serial Killers - The Method and Madness of Monsters, New York: THE BERKLEY PUBLISHING GROUP Published by the Penguin Group, 2004, s. 327-329(ang.).
↑JohnJ.BrophyJohnJ.,The Meaning of a Murder, 1966, s. 166(ang.).
↑M. Kowalczyk,Zabójcy seryjni i wielokrotni. Studium kryminologiczno-wiktymologiczne, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2021, str. 33.
↑Vernon J.V.J.GeberthVernon J.V.J.,Practical homicide investigation: tactics, procedures, and forensic techniques, wyd. 4. ed, Practical aspects of criminal and forensic investigations series, Boca Raton: CRC Taylor & Francis, 2006,ISBN 978-0-8493-3303-3 [dostęp 2025-01-21]. Brak numerów stron w książce
↑RobertR.ResslerRobertR.,AnnA.BurgessAnnA.,JohnJ.DouglasJohnJ.,Sexual Homicide: Patterns and Motives, Nowy Jork: Lexington Books, 1995, s. 123(ang.).
↑RobertR.KeppelRobertR.,RobertR.WalterRobertR.,Profiling Killers: A Revised Classification Model for Understanding Sexual Murder, „International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology”, 1999, s. 418-434(ang.).
↑Ronald M.R.M.HolmesRonald M.R.M.,Stephen T.S.T.HolmesStephen T.S.T.,Profiling Violent Crimes: An Investigative Tool (Fourth Edition), Los Angeles-London-New Delhi-Singapore-Washington DC: SAGE Publications Inc., 2009, s. 60-65(ang.).
↑Ronald M.R.M.HolmesRonald M.R.M.,Stephen T.S.T.HolmesStephen T.S.T.,Profiling Violent Crimes: An Investigative Tool (Fourth Edition), Los Angeles-London-New Delhi-Singapore-Washington DC: SAGE Publications Inc., 2009, s. 84-87(ang.).
Giannangelo, S.J.Psychopatologia seryjnego morderstwa. Poznań2007, Jeżeli P To Q Wydawnictwo.(pol.)
Gierowski, J.K.; Szaszkiewicz, M.Osobowość i motywacja sprawców zabójstw. W: J.K. Gierowski i T. Jaskiewicz-Obydzinska (red.),Zabójcy i ich ofiary (s. 35-69). Kraków2003, Wydawnictwo Instytutu Ekspertyz Sądowych.(pol.)
Gierowski, J.K.Motywacja zabójstw. Kraków1989, Wydawnictwo Akademii Medycznej.(pol.)
Czerwinski, A., Gradoń, K.Seryjni mordercy. Warszawa2001, Muza S.A.(pol.)
BrianB.LaneBrianB.,The New Encyclopedia Of Serial Killers,WilfredW.Gregg, wyd. Rev. ed, London: Headline Book Publishing, 1996,ISBN 0-7472-5361-7,OCLC41107439(ang.). Brak numerów stron w książce
JoelJ.NorrisJoelJ.,Serial Killers: The Growing Menace, London: Arrow Books, 1990,ISBN 0-09-971750-6,OCLC27108354(ang.). Brak numerów stron w książce
Schechter, Harold and Everitt, David.The A to Z Encyclopedia of Serial Killers. Pocket Books,1996.ISBN 0-671-53791-1(ang.)
Kowalczyk M.,Zabójcy seryjni i wielokrotni. Studium kryminologiczno-wiktymologiczne, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2021.
