Został odkryty w roku 1817 przezJ.J. Berzeliusa. Nazwa pochodzi odSelene (stgr.Σελήνη), greckiej nazwy Księżyca i bogini która go uosabiała. Berzelius nazwał go tak, ponieważ występuje razem ztellurem, którego nazwa wywodzi się odtellus, czyli po łacinie „Ziemia”. Chciał przy tym zaznaczyć, że selen nie jest „z tej samej ziemi” co tellur i różni się od niego właściwościami[7].
Występuje w skorupie ziemskiej w ilości 0,05 ppm jako zanieczyszczenie niektórychrud siarczkowych. Przemysłowo pozyskuje się go jako produkt ubocznyrafinacji rudmiedzi isiarki. Doprowadzony do postaci tlenku (SeO 2), selen rozpuszcza się wkwasie azotowym. Następnie przepuszcza się przez tak otrzymany roztwórdwutlenek siarki. Wolny selen wytrąca się jako czerwony osad (odmiana alotropowa beta). Laboratoryjnie otrzymuje się go, redukująchydrazynąkwas selenowy (H 2SeO 4).
Dzięki zależności przewodnictwa elektrycznego od naświetlenia selen znalazł zastosowanie w fotokomórkach i kserokopiarkach, a jego związki są stosowane wogniwach fotowoltaicznych; jakopółprzewodnik wykorzystywany był przez kilkadziesiąt lat wprostownikach selenowych (zanim nie wyparły go prostowniki funkcjonujące w oparciu o inne materiały – najpierwgerman, a obecnie najczęściejkrzem). Ponadto używany jest jako dodatek doszkła istali.Siarczek selenu (SeS 2) stosowany jest w szamponach przeciwłupieżowych i w lekach przeciwgrzybiczych, aselenian sodu (Na 2SeO 3) jest silnym insektycydem.
Jako tlenowiec selen właściwościami nieco przypominasiarkę. Kwas selenowy(VI) (H 2SeO 4), podobnie jaksiarkowy, jest kwasem mocnym o silnych właściwościach utleniających (znacznie silniejszych niż kwas siarkowy). Anispalanie selenu, aniodwadnianie kwasu selenowego nie prowadzi do uzyskaniatrójtlenku selenu (SeO 3). Selenki (Se2− ) w środowisku zasadowym łatwo przechodzą na wyższe stopnieutlenienia.
W reakcji selenu z chlorem powstaje brązowa cieczSe 2Cl 2, która po ogrzaniudysproporcjonuje do czystego selenu i bezbarwnego czterochlorku selenu (SeCl 4).
Selen ma trzyodmiany alotropowe. Odmiana α to tzw.selen szary lubmetaliczny, o kolorze srebrzystoszarym, kruchy. Utlenia się on na powietrzu powoli, nie reaguje zwodą, lecz reaguje zarówno zkwasami, jak izasadami. Odmiana β (selen czerwony) jest czerwonymciałem bezpostaciowym. Jest bardzo reaktywny, pali się na powietrzu i gwałtownie reaguje z wodą. Odmiana γ jest szklistym szaroróżowymciałem stałym, pośrednim między odmianami alfa i beta. Uzyskuje się ją, gwałtownie schładzając ciekły selen. Handlowo dostępny jest także bezpostaciowyselen czarny[8].
Selen – jeden z niezbędnychmikroelementów – musi byćdostarczany w pożywieniu. Zawartość selenu w produktach spożywczych różni się znacznie, co związane jest z dużymi różnicami w zawartości selenu w glebie i wodzie w różnych częściach świata. Gleby na terenie Polski są uważane za ubogie w selen.
Źródła selenu w pożywieniu: zboża, mięso, jaja, nabiał, ryby iskorupiaki. Nie wszystkie pokarmy są dobrym źródłem selenu, bowiem pierwiastek ten nie w każdej postaci jest dobrze wchłaniany w przewodzie pokarmowym. Podstawową rolę w biodostępności odgrywa forma chemiczna selenu[9]. Najwyższą bioprzyswajalnością charakteryzuje się selen pozyskiwany z drożdży[10][11]. Wchłanianie selenu wzmagają białka małomolekularne oraz witaminy (głównie A, E, C). Synergiczne działanie selenu zwitaminą E przyczynia się do opóźniania procesów starzenia oraz przyspieszenia regeneracji komórek.
U mężczyzn selen jest częściowo akumulowany wjądrach. Znajduje się także wspermie. W zależności od stężenia selenu w spermie obserwowano różną ruchliwość plemników[13].
Wysoki poziom selenu w organizmie ludzkim był błędnie traktowany jako element skutecznej profilaktyki chorób nowotworowych np. nowotwór płuc[14][15]. Badania roli selenu w zapobieganiu powstawania zmian nowotworowych dały wynik negatywny[16].
Polskie normy dziennego zapotrzebowania na selen[17]
Kto
Norma w µg/dobę
niemowlęta
10-15
dzieci
20-30
dziewczęta 10–12 lat
45
dziewczęta > 12 lat
60
kobiety w ciąży
65
kobiety karmiące
75
chłopcy 10–12 lat
45
chłopcy 13–15 lat
60
chłopcy > 15 r.ż. i mężczyźni
70
Konieczność suplementacji selenu występuje u osób pozostających na całkowitym żywieniu pozajelitowym (pareneteralnym), osoby z ciężkim uszkodzeniem funkcji wchłaniania składników pokarmowych (np.choroba Leśniowskiego-Crohna, stan po usunięciu znacznej częścijelita cienkiego). Odpowiedni poziom selenu w pożywieniu jest ważny u osób, które są w trakcie leczeniu chorób sercowo-naczyniowych, niepłodności, zapalenia trzustki i chorób układu oddechowego[18].
Nadmiar selenu jest szkodliwy; uważa się, że przekroczenie dawki 400 mikrogramów na dobę może prowadzić do zatrucia.
Niedobór selenu stwierdza się również w przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów. Rozpowszechnienie występowania objawów niedoboru selenu w ogólnej populacji jest następstwem niewystarczającej podaży selenu w diecie, która wynika z małej zawartości tego pierwiastka w glebie na niektórych obszarach ziemi (m.in. w Polsce)[19].
Selen został odkryty przez szwedzkiego chemikaBerzeliusa 6 stycznia 1818 roku. Naukowiec sprowadzał siarkę do swojej fabryki kwasu siarkowego wGripsholm. Zauważył, że po przerobieniu siarki pochodzącej zFalunu na dnie ołowianych komór osadzał się czerwony proszek. Po wielu badaniach, wykluczył obecnośćtelluru, a nowo odkrytemu pierwiastkowi nadał nazwęselen. Nazwa ta wzięła się z języka starogreckiego od słowaselene, w którym oznacza księżyc, natomiasttellur pochodzi odtellus, czyli ziemia. Berzelius chciał podkreślić, że nowy pierwiastek nie jest z tej samej ziemi co tellur. Być może chciał też zwrócić uwagę na pokrewieństwo tych dwóch pierwiastków[20].
↑ Duże różnice w składzie izotopowym tego pierwiastka w źródłach naturalnych nie pozwalają na podanie wartości masy atomowej z większą dokładnością. Zob.Prohaska i in. 2021 ↓, s. 584.
↑JoannaJ.KuczyńskaJoannaJ.,MarekM.BiziukMarekM.,Biogeochemia selenu i jego monitoring w materiałach biologicznych pochodzenia ludzkiego, „Chemia i Inżynieria Ekologiczna A”, 14 (S1), 2007, s. 47–64.
↑Bugel S., Larsen E.H., Steenberg L.C., Moesgaard S et al.: Selenium from a high Se yeast supplement is well absorbed and retained in humans. Metal ions in Biology & Medicine: 8: 206-209 (2004).
↑Erik H.E.H.LarsenErik H.E.H. i inni,Speciation and bioavailability of selenium in yeast-based intervention agents used in cancer chemoprevention studies, „Journal of AOAC International”, 87 (1),2004, s. 225–232,DOI: 10.1093/jaoac/87.1.225,PMID: 15084104 [dostęp 2022-01-19](ang.).
↑Rachel GimenesR.G.AlbuquerqueRachel GimenesR.G.,CamilaC.HirotsuCamilaC.,SergioS.TufikSergioS.,Monica LevyM.L.AndersenMonica LevyM.L.,Why Should We Care About Selenium in Obstructive Sleep Apnea?, „Journal of clinical sleep medicine: JCSM: official publication of the American Academy of Sleep Medicine”, 13 (7),2017, s. 931–932,DOI: 10.5664/jcsm.6674,PMID: 28502283,PMCID: PMC5482587 [dostęp 2022-01-19](ang.).
↑R.R.ScottR.R.,A.A.MacPhersonA.A.,R.W.R.W.YatesR.W.R.W.,B.B.HussainB.B.,J.J.DixonJ.J.,The effect of oral selenium supplementation on human sperm motility, „British Journal of Urology”, 82 (1),1998, s. 76–80,DOI: 10.1046/j.1464-410x.1998.00683.x,PMID: 9698665 [dostęp 2022-01-19](ang.).
↑P.P.KnektP.P.,J.J.MarniemiJ.J.,L.L.TeppoL.L.,M.M.HeliövaaraM.M.,A.A.AromaaA.A.,Is low selenium status a risk factor for lung cancer?, „American Journal of Epidemiology”, 148 (10),1998, s. 975–982,DOI: 10.1093/oxfordjournals.aje.a009574,PMID: 9829869 [dostęp 2022-01-19](ang.).
↑Margaret P.M.P.RaymanMargaret P.M.P.,Selenium in cancer prevention: a review of the evidence and mechanism of action, „The Proceedings of the Nutrition Society”, 64 (4),2005, s. 527–542,DOI: 10.1079/pns2005467,PMID: 16313696 [dostęp 2022-01-19](ang.).
↑HenrykH.GertigHenrykH.,JuliuszJ.PrzysławskiJuliuszJ.,Bromatologia. Zarys nauki o żywności i żywieniu, wyd. 1, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007, s. 358,ISBN 978-83-200-3603-9,OCLC749476323.
↑WojciechW.WasowiczWojciechW.,J.J.GromadzinskaJ.J.,K.K.RydzynskiK.K.,J.J.TomczakJ.J.,Selenium status of low-selenium area residents: Polish experience, „Toxicology Letters”, 137 (1–2),2003, s. 95–101,DOI: 10.1016/s0378-4274(02)00383-1,PMID: 12505435 [dostęp 2022-01-19](ang.).
↑IgnacyI.EichstaedtIgnacyI.,Selen, [w:]JerzyJ.Kuryłowicz (red.),Księga Pierwiastków, Wiedza Powszechna, 1973, s. 251-252.
