 | |||
| Gatunek | |||
|---|---|---|---|
| Rok produkcji | |||
| Data premiery | |||
| Kraj produkcji | |||
| Język | |||
| Czas trwania | 116 min | ||
| Reżyseria | |||
| Scenariusz | Juliusz Machulski | ||
| Główne role | |||
| Muzyka | |||
| Zdjęcia | |||
| Scenografia | |||
| Kostiumy | |||
| Montaż | |||
| Produkcja | Andrzej Sołtysik | ||
| Wytwórnia | |||
| Dystrybucja | Film Polski | ||
| |||
| |||
Seksmisja – polskafantastycznonaukowakomedia filmowa z1983 w reżyseriiJuliusza Machulskiego, według scenariusza napisanego wraz z Jolantą Hartwig i Pavlem Hajnym. Bohaterami filmu są zahibernowani w 1991 roku mężczyźni Maks (Jerzy Stuhr) oraz Albert (Olgierd Łukaszewicz), którzy budzą się w 2044 roku po wojnie wtotalitarnym świecie pozbawionym mężczyzn i starają się przetrwać w nim za wszelką cenę.
Seksmisja została wyprodukowana przezZespół Filmowy „Kadr” za 70 milionów ówczesnych złotych. Film po premierze odniósł zauważalny sukces frekwencyjny, stając się przebojem także wNiemieckiej Republice Demokratycznej orazZwiązku Socjalistycznych Republik Radzieckich.Seksmisja została również nagrodzona Srebrnymi Lwami Gdańskimi naFestiwalu Polskich Filmów Fabularnych orazZłotą Kaczką w plebiscycie czasopisma „Film”.Seksmisja z czasem zyskała mianofilmu kultowego, aczkolwiek ze względu na utożsamienieemancypacji kobiet zkomunistyczną dyktaturą epokiPolskiej Rzeczypospolitej Ludowej była obiektemkrytyki feministycznej.
Akcja filmu, który wykazuje zauważalne podobieństwo do słuchowiskaMatriarchat (1978)Marcina Wolskiego[1], rozpoczyna się w sierpniu 1991 roku. Telewizja transmituje eksperyment, w którym dwaj śmiałkowie, Maks i Albert, dobrowolnie poddają się hibernacji w ramach eksperymentu prowadzonego przez profesora Wiktora Kuppelweisera. Budzą się dopiero w roku 2044. Opiekująca się nimi doktor Lamia zawiadamia ich, że podczas ich snu wybuchła na Ziemi wojna, w której użyto bomby M. Broń ta miała czasowo paraliżować geny męskie, jednak w wyniku błędu geny męskie zostały zniszczone, przez co bohaterowie zostali jedynymi mężczyznami na planecie. Tymczasem kobiety dziękipartenogenezie od dawna „produkują” w warunkach laboratoryjnych wyłącznie dziewczynki. Maks i Albert są zszokowani. Wkrótce uświadamiają sobie, że egzystują w całkowicie sztucznym, ulokowanym pod ziemią świecie, w którym stali się królikami doświadczalnymi w rękach ciekawych ich odmienności kobiet[2].
Zaniepokojona obecnością samców jest dyktatorka Jej Ekscelencja. Dochodzi do procesu, na którym głosowana jest naturalizacja (przymusowa operacyjna zmiana płci) bądź likwidacja samców. Ostatecznie, przewagą jednego głosu, wygrywa opcja naturalizacji. Tymczasem Maks i Albert uciekają. Gdy zostają ujęci, kobiety uznają ich za bardziej niebezpiecznych, niż zakładały, i postanawiają zamiast naturalizacji zlikwidować obu samców, przeznaczając ich narządy do przeszczepów, a ciała do eksperymentów. Z pomocą przychodzi im Lamia, która w wyniku intryg sióstr z działu Genetix (odpowiedzialnego za kwestie genetyczne) utraciła prawo prowadzenia badań nad samcami[2].
Razem z Lamią i śledzącą ich Emmą Maks i Albert wydostają się na powierzchnię, odkrywając mistyfikację – wbrew oficjalnej wersji na Ziemi nie ma żadnego skażenia radioaktywnego, a Jej Ekscelencja okazuje się ocalałym mężczyzną. Albert i Maks dokonują w „wylęgarni noworodków” biologicznego sabotażu, wskutek którego zamiast dziewczynek rodzą się pierwsi od czasu wojny chłopcy[2].
.jpg)
Źródło: Filmpolski.pl[3]
Pierwszy pomysł naSeksmisję pojawił się uJuliusza Machulskiego jesienią 1977 roku, kiedy szlifował scenariusz do filmuVabank. Wówczas przyszły reżyser odnalazł w książce poświęconej prognozom w nauce na XXI wiek informację, iżkomórkę jajową kobiety możnazapłodnić bez udziałuplemnika, a więc i bez mężczyzn[4]. Już wtedy Machulski „miał w głowie ostatnią scenę – zbliżenie wiadomego organu noworodka płci męskiej”[5]. Podczas odbywania stypendium rządu francuskiego w Paryżu Machulski znalazł dogodne warunki do pisania scenariusza[5]. Zarysowawszy wstępną koncepcję planowanego filmu, Machulski udał się z nią doZespołu Filmowego „Kadr”, którego dyrektor artystycznyJerzy Kawalerowicz przyjął projekt[6]. Pierwotny scenariusz filmu nosił tytułLamia, ale kierownik literackiKrzysztof Teodor Toeplitz proponował inny –Pierwiastek żeński. Ostatecznie stanęło na tym, że Machulski wymyślił tytułSeksmisja. Toeplitz zasugerował Machulskiemu, aby kobiety ze scenariusza „były bardziej opresyjne”, puentując ową poradę słowami: „Wie pan, trzeba przyłożyć kobietom za wszystkie nasze niedole”[7].
Pierwsza wersja scenariusza została ukończona we wrześniu 1981 roku. Złożony w Naczelnym Zarządzie Kinematografii scenariusz został początkowo zaaprobowany przez kierownictwo, ale dopiero w połowie lutego 1982 roku – ze względu na tymczasowe wstrzymanie wszelkiej produkcji filmowej tuż po wprowadzeniustanu wojennego – można było go skierować do produkcji. Machulskiemu zezwolono na reżyserięSeksmisji, ponieważ należała ona do garstki filmów, które nie miały antyradzieckiej wymowy[7].Seksmisja została pierwotnie zaplanowana jako koprodukcja polsko-czechosłowacka, więc do ekipy Machulskiego dołączył czeski scenarzysta Pavel Hajny[7]. Jednak Czesi zestudia Barrandov odrzucili propozycję współpracy, gdyż planowany czas akcji – rok 2044 – oznaczał dla nich zbyt szybki koniec komunizmu[8]. Kawalerowicz wstrzymał więc projekt do czasu, gdy w lipcu 1982 roku Machulski zasugerował mu, że odejdzie z „Kadru” i będzie kręcił dla Zespołu Filmowego „Zodiak”Jerzego Hoffmana. Wówczas produkcja ruszyła w ramach „Kadru”[9].
Początkowo w roli Maksa Machulski zamierzał obsadzićJana Englerta, który mógłby „stworzyć fajny duet zOlgierdem Łukaszewiczem”[7]. Jednakże reżyser potrzebował kontrastu, gdyż jego zdaniem „jeden z bohaterów powinien być fajtłapą, a drugi cwaniakiem”[10]. Dlatego w ramach kontrapunktu dla postaci Łukaszewicza rolę Maksa reżyser zaproponowałJerzemu Stuhrowi[10]. Był to ostatni aktor, który dołączył do obsady[11]. Żona Machulskiego,Bożena Stryjkówna, otrzymała rolę Lamii. Emmę zagrałaBogusława Pawelec, a poza tym w obsadzie znalazły się między innymiBeata Tyszkiewicz orazDorota Stalińska, występująca w filmachBarbary Sass[12]. Ekscelencję personifikowałWiesław Michnikowski[13]. Część nazwisk głównych bohaterów kryła w sobie żartobliwe odniesienia do kultury masowej. Emma Dax otrzymała nazwisko po francuskim pułkowniku zeŚcieżek chwałyStanleya Kubricka, Albert Starski – po bohaterach powieściAlberta Camusa iBolesława Prusa, natomiast Maks Paradys wziął się z „nieziemskości”. Jak twierdził Machulski: „Chciałem, żeby Maks był «nieziemski» – stąd Paradys = Raj”[14].
Zdjęcia rozpoczęły się w październiku 1982 roku od sceny przyjazdu profesora Kuppelweisera do jego ośrodka badawczego[13]. Na potrzeby scen podziemnych wykorzystano halę wŁodzi[14] ikopalnię soli w Wieliczce[7]. Operatorem przySeksmisji zostałJerzy Łukaszewicz, natomiast scenografami –Janusz Sosnowski iWiesława Chojkowska[15]. Kostiumy do filmu opracowałaMałgorzata Braszka, a kierownikiem produkcji został Andrzej Sołtysik[16]. Przyszłościową muzykę doSeksmisji opracowałHenryk Kuźniak, który współpracował wcześniej z reżyserem przyVabanku[17]. Za montaż odpowiadałaMirosława Garlicka[17]. Łączny budżetSeksmisji wyniósł 70 milionów złotych. Jak później komentował Machulski, było to „tyle co pięćVabanków”[18].
Większość zdjęć nakręcono do marca 1983 roku, a do maja ekipa filmowa czekała na pogodę, aby nakręcić sceny plenerowe. Jednak już wówczas Machulski wraz z Garlicką uzgadniali montaż scen. Wnętrze czapy powstało w Łodzi, natomiast rozcięcie plandeki i wyjście na zewnątrz – wŁebie. Scena z laskiem została nakręcona wRudzie Pabianickiej[19]. Ostatnia scena – z noworodkami – została nakręcona w maju 1983 roku[20].
W filmie pojedyncze sceny zostały poddanecenzurze. Specjalnie dla cenzury powstała scena, w której Maks pozdrawia miłośników hibernacji znakiem V. Reżyser sądził, że cenzorzy, skupiając się na tej scenie, pominą resztę filmu[21]. Pomiędzy reżyserem a urzędnikiem był spór o scenę, w której miała zostać wypowiedziana kwestia „paszporty proszę”. Według scenariusza miała ona paść w językuczeskim, ale cenzor się sprzeciwił. Ostatecznie urzędnik zgodził się na język niemiecki, zastrzegając, że będzie to„zachodnioniemiecki”[21].
Na kolaudacjiSeksmisja została przyjęta bezproblemowo. Kierujący komisjąKrzysztof Zanussi chwalił Machulskiego, dziwiąc się, że „biedna polska kinematografia była w stanie wyprodukować taki film”. JedynieWanda Jakubowska nalegała, żeby przyciąć część finałową, jednak nie znalazła aprobaty ze strony pozostałych członków komisji[22].
Po premierze filmu pierwotnie dopuszczony fragment, gdy Maks mówi: „Kierunek: wschód. Tam musi być jakaś cywilizacja!”, który stanowił aluzję do zależności władzPRL odZSRR, ze względu na wybuchy śmiechu wśród polskiej widowni, został usunięty z planowanych do dystrybucji taśm na żądanie obecnego na premierzeWitolda Nawrockiego, kierownika Wydziału Kultury wKomitecie CentralnymPZPR[21][23].
.jpg)
Seksmisja odniosła w Polsce olbrzymi sukces frekwencyjny. W pierwszym miesiącu rozpowszechniania obejrzało ją 1 073 000 widzów, a łączna szacowana liczba widzów wyniosła 12 milionów[24]. Była również popularna wZwiązku Socjalistycznych Republik Radzieckich[25] (gdzie była wyświetlana pod tytułemNowe amazonki w wersji skróconej o około 25 minut)[21] orazNiemieckiej Republice Demokratycznej[25]. Także wCzechosłowacji szacowana liczba widzów sięgnęła pułapu 3,7 miliona[26].
Krytyka polska początkowo przeważnie bagatelizowałaantyfeministyczne przesłanieSeksmisji. Z jednej strony Maciej Zalewski na łamach „Kina” twierdził, że Machulski zasypuje widza cytatami z „najbardziej utartego zestawu damsko-męskich dowcipasów, które zaczynamy opowiadać sobie na przerwach wpodstawówce”[27]. Z drugiej zaś – Małgorzata Dipont na łamach „Życia Warszawy” skomentowałaSeksmisję jako „doskonałą kpinę z ruchów feministycznych, jakie były, są i będą”, doceniając gwiazdorską kreację Jerzego Stuhra[28].Andrzej Kołodyński, nazywając hasła feministek z końca XX wieku „ekstremistycznymi”, stwierdził, że słusznie „dwójka bohaterów […] przeciwstawia im zdrowy, męski szowinizm”[29]. Sam film Kołodyński określił mianem „widowiska inteligentnego i dowcipnego”[29].Jan F. Lewandowski uznałSeksmisję za „najlepszą polską komedię w scenerii przyszłościowej”, która „braki techniczne nadrabia wyjątkową pomysłowością”[30]. ZdaniemJerzego Płażewskiego ta „topless-Apokalipsa z roku 2044”, utrzymana w klimatach prozyGeorge’a Orwella, przyniosła Machulskiemu „największy, zasłużony sukces”[31]. Rosyjski krytyk filmowy Miron Czernienko stwierdził, że wprawdzie Machulski nie jest „zbawicielem kina”, ale rzemieślnikiem, który „zna dokładnie swoje miejsce w kinie, wie, że to miejsce jest jego własne”[32]. Zdaniem Czernienki film jest przesiąknięty „wieloma aktualnymi politycznymi aluzjami, aluzjami i skojarzeniami”, które jednak „nie przysłużyły się filmowi, pozbawiając go, o dziwo, tej nieposkromionej jowialności i bezgranicznej powagi, które były atutamiVabanku”[32]. Aleksandr Fiodorow podkreślał, żeSeksmisja w momencie premiery w ZSRR trafiła w swój czas, gdyż zapewne nie mogłaby otrzymać zgody na wyświetlanie w latach 70. XX wieku[33].
Maciej Parowski w „Fantastyce” sam film uznał za udaną i dobrą komedię, chwaląc humor oraz profesjonalne wykonanie scenograficzne i reżyserskie. Równocześnie film ocenił także jako antyfeministyczny; pisząc, że kobiety są w nim ukazane jako małpujące mężczyzn, z nie całkiem konsekwentnym przesłaniem, że bez nich by sobie jednak nie poradziły, w efekcie czego „skecz jest przedni”, ale jednak nierealistyczny. Zwrócił też uwagę, że najlepsze i pierwszoplanowe role grają w nim mężczyźni, a realistyczne wykonanie tematu, choć możliwe, byłoby jednak mniej zabawne[34].
Pomimo rzekomo antytotalitarnej wymowySeksmisja nie wzbudziła zauważalnych protestów politycznych ani w Polsce, ani w ZSRR, lecz w Stanach Zjednoczonych[35]. Po specjalnym pokazieSeksmisji wMinneapolis w 1984 rokufeministki uznały, że wymowa filmu jest „antyfeministyczna, faszystowska, szowinistyczna i seksistowska”[21]. Machulski tłumaczył później w wywiadzie dlaPolskiego Radia, iż tamtejsze feministki „nie odebrały tego filmu jako krytyki ustroju totalitarnego. Dla nich była to opowieść o wyższości mężczyzn nad kobietami”, po czym odniósł wrażenie, żeSeksmisja na Zachodzie nadal zmaga się z takim odbiorem[36].
Dzieło Machulskiego było w Polsce powszechnie odczytywane jako alegoria komunistycznych rządów, na co zdaniemEwy Mazierskiej i Evy Näripei nałożyło się kilka czynników. Film Machulskiego ukazywał świat łudząco podobny do Polski okresu stanu wojennego, w którym nasilona była indoktrynacja oraz fałszywie prezentowana wizja rzeczywistości, a także przejawy oporu wobec państwa totalitarnego[37]. Zdaniem Mazierskiej i Näripei wybór kobiet jako głównych wrogów bohaterówSeksmisji był powodowanymizoginistyczną reakcją na ideologię równości płci, która w okresie PRL-u przyczyniła się do awansu społecznego kobiet[1]. Film Machulskiego postawił znak równości pomiędzy feminizmem a komunizmem, przyczyniając się w powszechnej świadomości do utrwalenia analogii pomiędzy nimi[38]. Marta Komsta stwierdziła, żeSeksmisja „jest przykładem tego, jak starannie zmanipulowana narracja staje sięantyfeministycznądystopią, w której państwo żeńskie jest równie fałszywe jak zanieczyszczenia na powierzchni ziemi”[39]. W optyce Machulskiego, zdaniem Komsty, „podział władzy w pozornie całkowicie kobiecym świecie powinien faworyzować nie kobiety, ale tych, którzy od początku byli naturalnymi władcami […] – mężczyzn”[39].
Ewa Moskalówna w „Głosie Wybrzeża” ironicznie pisała, iż „fantastyczny świat przyszłości, zmatriarchatem jako efektem katastrofy nuklearnej, jest odwzorowaniem sfeminizowanego świata współczesnego [...]. W życiu młody człowiek otoczony jest kobietami i poddany ich presji [...]. Mizoginizm tego filmu apeluje do wiecznego chłopca, pocieszającego się, że wstrętne baby czegoś tam jednak nie mają”[40]. Leigh E. Rich i Michael A. Ashby zauważyli, żeSeksmisja dąży do udowodnienia, iż świat bez mężczyzn nie jest możliwy, a kobiety nie powinny rządzić światem ze względu na rzekomą niezdolność do pełnienia tego obowiązku[41]. Katarzyna Waligóra pisała, że kobiece bohaterkiSeksmisji są „mściwe, głupie, słabe, niezaspokojone seksualnie, ale przede wszystkim nieudolne. Dystopia, którą tworzą, nie jest przerażająca – jest śmieszna”. Waligóra dowodziła, żeSeksmisja w momencie wejścia na ekrany kin „skanalizowała lęki przed feminizmem, którego nadejście w latach osiemdziesiątych bardziej przeczuwano, niż doświadczano”[42].Paulina Młynarska-Moritz w wywiadzie dlaOnet.pl z 2017 roku stwierdziła, że film Machulskiego jest „niebywale śmieszny, inteligentny, świetnie zagrany, ale z tezą, że świat rządzony przez kobiety to piekło”[43].Agnieszka Graff pisała, że film wywarł destrukcyjny wpływ na emancypację kobiet u schyłku PRL-u: „Tak jak komunizm stał się w zbiorowej świadomości okresemSeksmisji, haniebnego uwięzienia w świecie odwróconych ról […] [tak] w zbiorowej pamięci, »Solidarność« była wielkim męskim rytuałem przejścia”[44]. Natalia Lemann dopowiadała, żeSeksmisja wpisała się w ogólny trend polskiej fantastyki lat 80.: „Fantastyka socjologiczna, która odegrała tak znaczącą rolę w walce z systemem komunistycznym w Polsce, czyniła to kosztem kobiet”[44].
Padające wobec Machulskiego zarzuty antyfeministycznej wymowy filmu odpierała część filmoznawców. Monika Talarczyk-Gubała stwierdziła, że ideę planety zamieszkanej wyłącznie przez kobiety reżyser „wywiódł wprost z amerykańskiego kina gatunków, które od lat pięćdziesiątych [XX wieku] eksploatowało wizję świata bez mężczyzn”[45]. Zdaniem Artura Majera antyfeminizm nie jest głównym tematemSeksmisji, gdyż „służy raczej zabawie, komizmowi oraz [...] oswojeniu wątku głównego, czyli satyrze na władzę totalitarną”[46]. Ponadto, jak zaznacza Majer, to profesor Kuppelweiser – mężczyzna szaleniec – tak naprawdę jest odpowiedzialny za zniszczenie genów męskich i zagładę „gatunku męskiego”[47]. Dodatkowo biograf Machulskiego zauważył, że świat przedstawiony wSeksmisji jest pozbawiony feminizmu (rozumianego jako walka o równouprawnienie kobiet), gdyż po zdobyciu władzy kobiety nie musiały pokonać mężczyzn ani zrównać się z nimi, lecz po prostu ich zastąpiły. W związku z tym główny konflikt dotyczy nie walki kobiet z mężczyznami, ale władzy z podporządkowanymi jej więźniami[48]. Podobnym interpretacjom sprzeciwiał sięKrzysztof Kornacki, który pisał: „Czyniąc przekaz niejednoznacznym, Machulski nie pozbawia go jednak antyfeministycznej perspektywy, co najwyżej umożliwia odczytanie zarówno z kulturowego, jak i politycznego punktu widzenia. Film Machulskiego jest [...] reprezentatywny dla ekranowego mizoginizmu peerelowskiego kina erotyzującego”[49].
| Rok | Festiwal/organizator | Nagroda | Odbiorca[3] |
|---|---|---|---|
| 1984 | Festiwal Polskich Filmów Fabularnych | Srebrne Lwy Gdańskie | Juliusz Machulski |
| Nagroda za scenografię | Janusz Sosnowski | ||
| Nagroda Polkina za najbardziej frekwencyjny film sezonu | Juliusz Machulski | ||
| Klub Krytyki FilmowejStowarzyszenia Dziennikarzy Polskich | Syrenka Warszawska w kategorii filmu fabularnego | ||
| 1985 | Lubuskie Lato Filmowe | Nagroda Przedsiębiorstwa Dystrybucji Filmów | |
| Międzynarodowy Festiwal Filmów Fantastycznych w Madrycie | Nagroda za scenariusz | ||
| Czasopismo „Film” | Złota Kaczka za najlepszy film polski | ||
| 1999 | Tygodnik „Polityka” | Najciekawsze filmy polskie XX wieku – 3. miejsce | |
| 2008 | Czasopismo „Film” | Specjalna Złota Kaczka dla najlepszej polskiej komedii stulecia | |
| 2015 | Festiwal Polskich Filmów Fabularnych | NagrodaOnetu za najlepszy cytat filmowy („Kobieta mnie bije. Poddaję się. Dajcie mi wszyscy święty spokój”) |
Machulski nosił się z zamiarem sfilmowania kontynuacjiSeksmisji, jednak scenariusz opracowany wraz zRyszardem Zatorskim w 1996 roku uznał za niezadowalający. W 2002 roku scenariusz do nienakręconego filmu, zatytułowanySeksmisja 3, czyli graniasta cytryna, został opublikowany w wersji książkowej[60]. Reżyser uzasadniał swoją decyzję następująco: „Doszedłem do wniosku, że nie chcę wystawiać na szwank legendySeksmisji 1. I odpuściłem. Może gdyby powstała wcześniej…, ale po latach uznałem, że to nie ma sensu”[50].
| 1970–1979 | |
|---|---|
| 1980–1989 | |
| 1990–1999 | |
| 2000–2009 | |
| 2010–2019 | |
| 2020–2029 |
|
| Seriale TV |
