.jpg)
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej (Sejm RP),Sejm[1] – jedna zdwóch izbparlamentu Rzeczypospolitej Polskiej tradycyjnie określana jako: „izba niższa”.Izba Poselska wyłoniła się zSejmu walnego w 1493 r.; od uchwalenia ustawynihil novi (1505 r.) Sejm jest najwyższym organemwładzy ustawodawczej w Polsce.
W III Rzeczypospolitej Sejm stanowi niższą izbępolskiego parlamentu. Składa się on z 460posłów, wybieranych w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i proporcjonalnych, w głosowaniu tajnym (wybory pięcioprzymiotnikowe)[2].Kadencja Sejmu, zgodnie z Konstytucją, trwa 4 lata; biegnie od dnia pierwszego posiedzenia nowo wybranego Sejmu i trwa do dnia poprzedzającego dzień zebrania się Sejmu następnej kadencji. Zakończenie kadencji może także nastąpić w wyniku jej skrócenia przez Sejm (uchwałą podjętą większością 2/3 ustawowej liczby posłów na podstawieart. 98 ust. 3 Konstytucji) albo przezPrezydenta RP: obligatoryjnie (obowiązkowo), jeżeli procedura zasadnicza powoływaniaRady Ministrów oraz obie procedury rezerwowe zakończą się fiaskiem lub fakultatywnie (nieobowiązkowo), jeżeli Prezydent, w ciągu 4 miesięcy od dnia przedłożenia projektuustawy budżetowej Sejmowi przez Radę Ministrów, nie otrzyma jej do podpisu (na wydanie postanowienia w tej sprawie przysługuje głowie państwa czas 14 dni).
Bierne prawo wyborcze w wyborach do Sejmu RP uzyskuje się w wieku 21 lat, zgodnie z Konstytucją posłem nie może być osoba skazana za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego na karę pozbawiania wolności (art. 99 ust. 3 Konstytucji RP), a także osoba ubezwłasnowolniona, pozbawiona praw publicznych lub wyborczych. Poza tym występuje w polskim porządku prawnym zasadaincompatibilis, tj. nie można jednocześnie być posłem i pełnić określonych urzędów m.in. Rzecznika Praw Obywatelskich, sędziego, żołnierza czy policjanta.
Sejm działa w trybie permanencji (art. 109 Konstytucji RP), tj. w trakcie kadencji Sejm może zostać zwołany w każdym momencie bez zgody innych organów. Niższa izba obraduje pod przewodnictwemmarszałka[3][4]. Jego obrady co do zasady są jawne, jednak Sejm może w szczególnych wypadkach uchwalić utajnienie obrad bezwzględną większością głosów[5]. Posiedzenia Sejmu odbywają się zazwyczaj co drugi lub co trzeci tydzień (tzw. tydzień sejmowy). Dłuższe przerwy zdarzają się w okresie wakacyjnym oraz świąteczno-noworocznym, a także pomiędzy ostatnim posiedzeniem Sejmu poprzedniej kadencji i pierwszym posiedzeniem nowej kadencji.
Urzędem wspierającym Sejm i jego organy w zakresie prawnym, organizacyjnym, finansowym i technicznym jestKancelaria Sejmu.
Kompleks budynków Sejmu i Senatu jest usytuowany naskarpie wiślanej w rejonie ulicWiejskiej,Górnośląskiej i Piotra Maszyńskiego wWarszawie.
Słowo sejm jest polskim słowem wywodzącym się od czasownika sjąć się (rdzeń: jąć) — "zebrać się", znane jest we wszystkich językach słowiańskich[6]. W języku staropolskim od XV w. w formie sjem i sejm, sjemuzjazd, zgromadzenie. Najwcześniejszy znany opis zawarty został w XII wieku wCronicae et gesta ducum sive principum Polonorum, a dotyczył czasów legendarnych.Bartosz Paprocki za Wapowskim,Maciejem Miechowitą iMarcinem Kromerem w 1548 pisał o sejmie z roku 700, na którym od wszystkich obrano Gracusa tego, co pamiętnykopiec ma w Krakowie[7].
Historycznie udokumentowany sejm wyznaczyłWładysław I Łokietek na 26 maja 1331 wChęcinach. Ten ogólnopolski sejm rokował do 14 czerwca tycząc wojny znanej z bitwy pod Płowcami. Wydarzenie to odnotowane jest przez wieluhistoryków, począwszy odJana Długosza. W roku 1493 królJan I Olbracht zwołałsejm walny, czyli zjazd ogólnokrajowy, na którym wyłoniła sięizba poselska – osobna izba sejmowa, będąca reprezentacjąszlachty wybraną nasejmikach ziemskich. W okresie I Rzeczypospolitej Sejm był przedstawicielem wyłącznie stanu szlacheckiego. Ta formuła była jednym z najważniejszychprzywilejów szlacheckich.
W 1505 roku podczas Sejmu w Radomiu uchwalono konstytucjęNihil novi (łac. „nic nowego”), w której poważnie ograniczono kompetencje prawodawcze monarchy I Rzeczypospolitej na rzecz szlachty. Zakazywała ona królowi wydawania ustaw bez uzyskania zgody szlachty, reprezentowanej przez Senat i izbę poselską; król mógł wydawać samodzielne edykty tylko w sprawach miast królewskich, Żydów, lenn, chłopów w królewszczyznach i w sprawach górniczych. Trzy stany reprezentowane w Sejmie to: posłowie, senatorowie i król. Ustawy wówczas nazywano konstytucjami.
Osobny artykuł:Volumina Legum.W kompetencjach Sejmu było: uchwalaniekonstytucji (ustaw) w sprawach wydatków i dochodów państwa, wielkości podatków, liczebności wojska oraz podejmowanie decyzji o wojnie, przymierzach politycznych i sojuszach wojskowych. Sejm był zwoływany przez króla, a w okresiebezkrólewia przezprymasa-interrexa. Wszystkie uchwalone ustawy zawiera historyczny spis prawa, konstytucji i przywilejówKrólestwa Polskiego –Volumina Legum. Wydany został drukiem w latach 1732–1793 i zawiera przywileje królewskie i konstytucje sejmowe z lat 1347–1793[8].
Sejmy były:
Do czasu zawarciaunii lubelskiej w 1569 i utworzenia wspólnego polsko-litewskiego sejmu, jego sesje odbywały się wPiotrkowie,Krakowie,Toruniu,Bydgoszczy,Radomiu,Sandomierzu (sejmik generalny przy osobie króla),Lublinie,Parczewie i w Warszawie. Później w Warszawie, a co trzecia sesja wGrodnie, choć zdarzały się wyjątki[9].
W XVII wieku Rzeczpospolita przeżywała kryzys. Jednym z jego objawów, choć nie główną przyczyną, było częste zrywanie sejmu za pomocąliberum veto.
Próby zażegnania kryzysu podjął sięSejm Czteroletni z 1791 roku, który uchwaliłKonstytucję 3 maja. Próba nie powiodła się i zakończyła się ostatecznym upadkiem Rzeczypospolitej.
W XIX wieku pewną rolę odegrały SejmyKsięstwa Warszawskiego iKrólestwa Polskiego,Sejm Wielkiego Księstwa Poznańskiego orazSejm Krajowy wGalicji.
W 1918 przedstawiciele Polaków żyjących w Niemczech zebrali się naPolskim Sejmie Dzielnicowym w Poznaniu.
Wokresie międzywojennym po odzyskaniu niepodległości przez Polskę zwołano jednoizbowySejm Ustawodawczy, którego zadaniem było uchwalenie tzw.Małej Konstytucji, która wprowadziła ustrój republikański i system rządów parlamentarnych.
Konstytucja marcowa z 1921 umocniła rolę Sejmu czyniąc z niego (obokSenatu) centralny organ w państwie (tzw.sejmokracja).
Pozamachu majowym, a w szczególności po wejściu w życiekonstytucji kwietniowej rola parlamentu zmalała; zwierzchnia władza należała do Prezydenta.
Organem wykonawczym marszałka Sejmu w zakresie spraw przez Konstytucję, ustawy i Regulamin Obrad Sejmu przekazanym było Biuro Sejmu[10]. Na czele Biura Sejmu stał dyrektor[10]. Stanowisko dyrektora Biura Sejmu zajmowali między innymiWładysław Dziadosz (do lipca 1934) iAleksander Rutkowski (1934–1939).
W czasieII wojny światowej władze RP na uchodźstwie powołałyRadę Narodową Rzeczypospolitej Polskiej, która jako organ mianowany przez prezydenta RP z konieczności przejęła większość funkcji parlamentu. W czasieokupacji rolę tę w kraju pełniłaRada Jedności Narodowej.
Osobny artykuł:Sejm PRL.Po wojnie w Polsce Ludowej powstał parlament jednoizbowy, o roli fasadowej wobec rządzącejPZPR. Istniały też partie satelickie tej partii –Zjednoczone Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Demokratyczne.
W czerwcu 1989 odbyły się wybory do dwuizbowegoSejmu kontraktowego. PorozumieniaOkrągłego Stołu zapewniły automatycznie większość kandydatomPZPR i jej koalicjantom (tylko wybory do Senatu nie miały tych ograniczeń).
Wybory w latach 1991 i 1993 przeprowadzono już na podstawie demokratycznychordynacji. Zgodnie z art. 95 Konstytucji Sejm i Senat są organami państwa w zakresiewładzy ustawodawczej.
| Kadencja | Czas trwania kadencji | Rozkład miejsc | Skład |
|---|---|---|---|
| I | 25.11.1991 – 31.05.1993 |  |
|
| II | 19.09.1993 – 20.10.1997 |  |
|
| III | 20.10.1997 – 18.10.2001 |  | |
| IV | 19.10.2001 – 18.10.2005 |  | |
| V | 19.10.2005 – 4.11.2007 |  | |
| VI | 5.11.2007 – 7.11.2011 |  | |
| VII | 8.11.2011 – 11.11.2015 |  | |
| VIII | 12.11.2015 – 11.11.2019 |  | |
| IX | 12.11.2019 – 12.11.2023 |  | |
| X | 13.11.2023 – |  |
Zgodnie z art. 9Regulaminu Sejmu: organy izby niższej to[11]:
Kadencja Sejmu zaczyna się od dnia zebrania się nowo wybranego Sejmu do dnia poprzedzającego zebranie się Sejmu następnej kadencji. Pierwsze posiedzenie Sejmu zwołujePrezydent.
Wybory zarządza Prezydent i wyznacza ich datę:
Pierwsze posiedzenie Sejmu zwołuje Prezydent:
To podstawowa funkcja Sejmu, która odbywa się przez uchwalanieustaw (w tymustawy budżetowej) iuchwał, a przez to określanie podstawowych kierunków działalnościpaństwa. Ponadto w drodze ustawy Sejm upoważnia Prezydenta do ratyfikowania i wypowiadaniaumów międzynarodowych określonych w art. 89 ust. 1 Konstytucji, tzw. duża ratyfikacja, a także w ramach art. 90 Konstytucji, tzw. wielka ratyfikacja. W ramach tej funkcji wyróżnić można jeszcze funkcję ustrojodawczą, tj. stanowienie norm konstytucyjnych, najważniejszych i podstawowych dla danego systemu prawa iustroju państwa.
Polega na bezpośrednim powoływaniu i odwoływaniu organów konstytucyjnych państwa oraz osób, które wchodzą w skład tych organów.
Podstawowym elementem sprawowania funkcji kreacyjnej jest udzielanie wotum zaufania Radzie Ministrów[14], a w szczególnym wypadku – prawo do samodzielnego powołania rządu (w przypadku uchwaleniawotum nieufności).
Sejm wybiera i powołuje na stanowiska:
Oprócz tego istnieją inne stanowiska państwowe, na które powołuje Marszałek Sejmu w porozumieniu z odpowiednimi organami:
Sejm (wraz z Senatem) sprawuje władzę ustawodawczą, lecz ponadto sprawuje także kontrolę nad działaniem władzy wykonawczej.
Funkcja kontrolna odnosi się do rządu i podporządkowanej mu administracji, a polega na możliwości samodzielnego ustalania przez Sejm stanu faktycznego w sprawach dotyczących tych podmiotów (także stanu podstawowych dziedzin życia społecznego) i porównywania go ze stanem nakazanym przez prawo. Może również dotyczyć kontroli polityki prowadzonej w danej dziedzinie (np. polityki zagranicznej).
Jednym z instrumentów kontroli rządu przez Sejm jest prawo uchwaleniakonstruktywnego wotum nieufności wobec rządu lub wotum nieufności wobec konkretnego ministra.
W ramach swych uprawnień Sejm może także żądać informacji w danej sprawie, ponadto obecności (na posiedzeniach Sejmu lub komisji) osób sprawujących kontrolowane urzędy. Efektami tej kontroli są: dokonywanie przez Sejm ocen postępowania, sprawozdania, wyrażanie opinii, dezyderatów i przedstawianie sugestii, które nie są prawnie wiążące.
Sejm debatuje corocznie nad wykonaniem przez rząd ustawy budżetowej, opierając się na opinii Najwyższej Izby Kontroli, a efektem dokonanej oceny jest udzielenie bądź nieudzielenieabsolutorium dla rządu. Izba rozpatruje też sprawozdania Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych, jak również wysłuchuje corocznej informacji Rzecznika Praw Obywatelskich w sprawie stanu przestrzegania wolności, praw człowieka i obywatela.
Szczególnym rodzajem kontroli jest powołanie komisji śledczej do zbadania określonej sprawy. Dla zwiększenia skuteczności kontroli jej działanie zostało uregulowane w specjalnej ustawie, dzięki czemu może ona nakładać na obywateli i organy państwa pewne obowiązki. Komisja ma ułatwiony dostęp do dokumentów, możliwość wzywania osób na świadków, czy też lepiej współpracuje z organami śledczymi, np. prokuratorami.
Spośród indywidualnych, poselskich form kontroli sejmowej wyróżnia sięinterpelacje orazzapytania poselskie. Poseł kieruje je do Prezesa Rady Ministrów, ministrów, prezesaNIK lubNBP, którzy w ciągu 21 dni mają obowiązek na nie odpowiedzieć.
Ponadto poseł ma prawo kierować ustnie, na posiedzeniu Sejmu, pytania w sprawach bieżących, na które ich adresaci odpowiadają bezpośrednio na sali sejmowej. Posłowie mają również prawo podjąć interwencję poselską w organie administracji rządowej i samorządu terytorialnego, w zakładzie lub przedsiębiorstwie państwowym, oraz jednostkach gospodarki niepaństwowej, dla załatwienia sprawy swych wyborców lub zapoznania się ze stanem jej rozpatrywania.
Kontrola nad działalnością samorządu terytorialnego odbywa się w sposób pośredni przez kontrolę wykonywania nadzoru nad działalnością samorządu terytorialnego przez Prezesa Rady Ministrów oraz bezpośredni, gdy na wniosek Prezesa Rady Ministrów Sejm ocenia, czy organ stanowiący samorządu terytorialnego „rażąco narusza Konstytucję lub ustawy”.
Prawo do uzyskiwania przez obywateli informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne, obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu, co zagwarantowane jest w art. 61Konstytucji.
Zgodnie z Regulaminem Sejmu i zarządzeniem Szefa Kancelarii Sejmu z marca 2006 informacja publiczna dotycząca Sejmu i jego organów oraz Kancelarii Sejmu (m.in. druki sejmowe, biuletyny z posiedzeń komisji sejmowych, opinie Biura Analiz Sejmowych, wyniki głosowań) jest na bieżąco udostępniana w Systemie Informacyjnym Sejmu na stronie internetowej www.sejm.gov.pl. Ogłaszanie przez Kancelarię Sejmu informacji w Systemie Informacyjnym Sejmu jest podstawową formą udzielania przez izbę informacji publicznej[17].
Od 2011 przebieg obrad Sejmu, wszystkich komisji oraz wszystkich podkomisji sejmowych, których zebrania odbywają się w salach przystosowanych do nagrań audio, można także na bieżąco śledzić na stronie w zakładceTransmisje. Ich zapisy archiwalne znajdują się w zakładceTransmisje archiwalne. Nie są transmitowane posiedzenia obrad komisji, jeżeli postanowi ona o odbyciu posiedzenia zamkniętego, bądź gdy regulamin Sejmu wprost przewiduje obowiązek obrad komisji w takim trybie (dotyczy toKomisji ds. Służb Specjalnych orazKomisji Etyki Poselskiej)[18].
Od sierpnia 2012 internetowa transmisja z posiedzeń plenarnych Sejmu jest uzupełniana tłumaczeniem najęzyk migowy[19]. Powstały również strony internetowe, które umożliwiają śledzenie transmisji z Sejmu z kilku kamer jednocześnie[20].
Wszystkie materiały archiwalne (zarówno dokumentacja papierowa, jak i zapisy w formie audio) są udostępniane w czytelni głównej lub pracowni archiwum przezBibliotekę Sejmową. W zbiorach Biblioteki są przechowywane m.in. nagrania z posiedzeń komisji i podkomisji sejmowych oraz papierowe wersje biuletynów komisji (ich wersje elektroniczne od 1993 są także dostępne na stronie internetowej Sejmu w zakładceArchiwum). Każdy obywatel, na takich samych warunkach, ma dostęp do wszystkich zasobów Biblioteki Sejmowej (z kilkoma ograniczeniami wskazanymi w rozporządzeniu Rady Ministrów z czerwca 2011[21]).
W sytuacji, gdy informacja publiczna nie została opublikowana w Systemie Informacyjnym Sejmu, jest ona udostępniana osobom zainteresowanym na ich wniosek skierowany do Biura Korespondencji i Informacji Kancelarii Sejmu[22].
Osobny artykuł:Kompleks budynków Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej.Obrady Sejmu odbywają się w wybudowanym w latach 1925–1928 i rozbudowanym w latach 1949–1952 kompleksie sejmowym znajdującym się w Warszawie przy ulicyWiejskiej 4/6/8, w rejonie ulicGórnośląskiej i Piotra Maszyńskiego.
W 2015Sejm VII kadencji podjął uchwałę o ustanowieniu dnia 1 lipca (zawarcie w 1569unii lubelskiej) Dniem Sejmu Polskiego[23].
| Informacje w projektach siostrzanych |
 Multimedia wWikimedia Commons |
 Definicje słownikowe wWikisłowniku |
| II Rzeczpospolita |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Polska Ludowa |
| ||||
| III Rzeczpospolita |
|
| Ustrój | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Organy władzy |
| ||||||
| Finanse | |||||||
| Kontrola państwowa | |||||||
| Samorząd | |||||||
| Wybory | |||||||
| Polityka zagraniczna |
|
zobacz też:partie polityczne w Polsce
