Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też:inne znaczenia tego słowa.| wieś | |||
 Kościół św. Stanisława z 1816 roku | |||
| Państwo | |||
|---|---|---|---|
| Województwo | |||
| Powiat | |||
| Gmina | |||
| Liczba ludności (2021) | |||
| Strefa numeracyjna | 83 | ||
| Kod pocztowy | 08-220[4] | ||
| Tablice rejestracyjne | WLS | ||
| SIMC | 0019063[5] | ||
Położenie na mapie gminy Sarnaki  | |||
Położenie na mapie Polski  | |||
Położenie na mapie województwa mazowieckiego  | |||
Położenie na mapie powiatu łosickiego  | |||
 52°18′57″N 22°53′23″E/52,315833 22,889722[1] | |||
| |||
| Strona internetowa | |||
Sarnaki –wieś sołecka[6] wPolsce położona wwojewództwie mazowieckim, wpowiecie łosickim, wgminie Sarnaki, nad strugąSarenką[5][7]. Siedzibagminy Sarnaki,rzymskokatolickiegodekanatu Sarnaki oraznadleśnictwa Sarnaki.Dawniej miasto, uzyskałoprawo magdeburskie w 1754 roku, położone było wziemi mielnickiej wwojewództwie podlaskim. Prawa miejskie do 13 stycznia 1870 roku[8].W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała dowojewództwa bialskopodlaskiego.
Przebiega tędydroga krajowa nr 19Kuźnica Białostocka –Białystok –Rzeszów idroga wojewódzka nr 811 doBiałej Podlaskiej.Przystanek kolejowy Sarnaki położony nalinii kolejowej nr 31Siedlce –Czeremcha.
Najstarszy przekaz o miejscowości pochodzi z 1430 i jest związany z erygowaniem parafii. Sarnaki zostały założone jako wieś drobnoszlachecka przez Sarnickich (lub Sarnackich) przybyłych tu zMazowsza. W 1674 roku część dóbr sarnackich należało do ks.Kazimierza Macieja Zwierza h. Topór (zm. 1682)[9].
W połowie XVII wieku właścicielką dóbr sarnackich była Helena z Zamoyskich, wdowa po Marku Wodyńskim i jej syn Jan. Mieszkali w Klimczycach[10]. W późniejszym okresie XVII wieku Sarnaki odziedziczył pułkownik królewski Marek hr. Butler (zm. 1690), od 1676 do 1679 roku podkomorzy, a następnie starosta drohicki od roku 1679 do 1690.Prawa miejskie otrzymały w 1754 dzięki staraniomAleksandra Łukasza Butlera, nadane przez królaAugusta III Sasa[9]. W II połowie XVIII w. rozkwit miasteczka w oparciu o rzemiosło, w 1813 zabudowę zniszczyły powracające spodMoskwy wojska napoleońskie. Sarnaki utraciły prawa miejskie – podobnie jak szereg innych miasteczek Królestwa Polskiego – po upadkupowstania styczniowego, w 1869. Miejscowość była przejściowo siedzibągminy Chlebczyn.
Wiosną 1944 w okolicach wsi spadały rakietyV-2, które eksperymentalnie były wystrzeliwane z poligonu w okolicachMielca. Jedna z nich utkwiła w mokradłach koło wsi Klimczyce i nie eksplodowała, została zdemontowana przez wywiadArmii Krajowej i dostarczona do Londynu. Po zakończeniu wojny wieś stała się lokalnym ośrodkiem handlowo-usługowym z drobnymi zakładami produkcyjnymi m.in. browarem[11].
Sarnaki już w XVIII wieku stały się domem dynamicznie rozwijającej się wspólnoty żydowskiej (JW Ossoliński, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego). Po III rozbiorze Polski w 1795, Żydzi ją zamieszkujący, podobnie jak ludność chrześcijańska, stali się poddanymi państw zaborczych. Warunki życia społeczności żydowskich różniły się w zależności od zaboru, sytuacja Żydów była jednak szczególnie ciężka w Imperium Rosyjskim, w którym wzmagał się antysemityzm, a ludności żydowskiej wyznaczono ograniczoną strefę osiedlenia. W XIX wieku nastąpiły duże zmiany – nasilała się migracja Żydów, głównie na zachodnie tereny Rosji. W połowie XIX wieku na terenie parafii Sarnaki żyło 562 wyznawców judaizmu na 4412 mieszkańców, w 1921 r. na 1588 mieszkańców żyło 1198 Żydów, w 1939 r. liczba ich wzrosła do 2000. Byli to głównie Żydzi orientacji chasydzkiej. W XIX w. żydowscy przedsiębiorcy wznieśli dwa wiatraki, jeden produkujący olej jadalny, drugi w farbiarni tkanin. W latach 50. XIX wieku została założona w Sarnakachsynagoga, w 1902 powstał dom modlitwy, w 1917 – szkoła religijna, a w 1919 otwarto również łaźnię rytualną.
Jesienią 1941 Niemcy utworzyli w Sarnakachgetto dla ludności żydowskiej[12]. Łącznie znalazło się w nim ok. 1500 osób, w tym Żydzi wysiedleni z sąsiednich miejscowości[12]. Getto zostało zlikwidowane w maju 1942, kiedy to jego mieszkańców wywieziono do gett wŁosicach iMordach[12].
Po wyzwoleniu do Sarnak powróciła niewielka grupa ocalonych. Ukonstytuował się Komitet Żydowski, w którym 4 grudnia 1944 zarejestrowanych było 30 osób. Wielu Żydów z Sarnak znalazło się na Ziemiach Odzyskanych. Większość z nich w kolejnych latach opuściła Polskę.
O miejskiej przeszłości Sarnak świadczy układ urbanistyczny z centrum, które stanowi kwadratowyrynek. Służył on do organizacji sześciu dorocznychjarmarków i choć zachował dawny kształt, to wygląda zdecydowanie odmiennie niż kiedyś. Do 1941 r. rynek był gęsto zabudowany nie tylko wokół, ale również w środkowej części, która dziś stanowi zielony skwer. Domy i rozliczne sklepy były niemal w całości własnościąŻydów. Środek rynku, pełen stłoczonych, drewnianych domów, oblepionych przybudówkami i komórkami, mieszkańcy ironicznie przezywali „ratuszem”. Z niegdysiejszej zabudowy zachowała się w zasadzie tylko jedna, północno-wschodnia pierzeja. Dzisiejszy obraz rynku to po części efekt odwetowego bombardowania 22 czerwca 1941 r., pierwszego dniawojny radziecko-niemieckiej.
W środkowej części rynku ustawiono pomnik upamiętniający przechwycenie i rozpracowanie niemieckiej tajnej broniV-2, przedstawiający pomalowaną na szaro makietę pocisku rakietowego (wg projektu Marka Ambroziewicza). Monument przypomina jedną z bardziej spektakularnych akcji konspiracyjnych na Podlasiu. Wiosną 1944 roku Niemcy rozpoczęli próby z wystrzeliwaną koło Mielca nową bronią. W szkole w Sarnakach stacjonował specjalny oddział określający miejsce upadku i ocenę skutków wybuchu oraz zbierający szczątki Wunderwaffe. W okolicach Mierzwic 20 maja 1944 roku upadła i nie wybuchła rakieta, skąd w tajemnicy przed Niemcami wydobyli ją miejscowi konspiratorzy. W dobrze zorganizowanych działaniach osłonowych wydobycia rakiety uczestniczył m.in. oddział partyzancki mjr. „Zenona”Stefana Wyrzykowskiego. Następnie w akcjiMost III zdobyta rakieta trafiła do Londynu. Pomnik odsłonięto w 1995 r., a jego charakter nawiązuje bezpośrednio do tamtych wydarzeń – naturalnej wielkości kopia rakiety V-2 wbija się w nadbużańskie mokradła. Na pomniku znajduje się napisOni uratowali Londyn. Od maja 2007 imię „Bohaterów Akcji V2” nosi miejscowa szkoła.
Z tym tematem związana jest kategoria:Ludzie związani z Sarnakami.| Wsie |
|
|---|---|
| Osady leśne | |
| Integralne części wsi |
|
| Przynależność wojewódzka |
|
|---|---|
| Miasta (1867–1932) |
|
| Gminy wiejskie (1867–1932) |
|
| Legenda |
Legenda: (1) w nawiasach podano okres praw miejskich; (2) wytłuszczono miasta trwale restytuowane; (3) tekstem prostym opisano miasta nierestytuowane, miasta restytuowane przejściowo (ponownie zdegradowane) oraz miasta niesamodzielne, włączone do innych miast (wyjątek: miasta połączone na równych prawach, które wytłuszczono); (4) gwiazdki odnoszą się do terytorialnych zmian administracyjnych: (*) – miasto restytuowane połączone z innym miastem (**) – miasto restytuowane włączone do innego miasta (***) – miasto nierestytuowane włączone do innego miasta (****) – miasto nierestytuowane włączone do innej wsi; (5) (#) – miasto zdegradowane w ramach korekty reformy (w 1883 i 1888); (6) zastosowane nazewnictwo oddaje formy obecne, mogące się różnić od nazw/pisowni historycznych.
|
Źródła: Ukaz do rządzącego senatu z 1 (13) czerwca 1869, ogłoszony 1 (13 lipca) 1869. Listy miast poddanych do degradacji wydano w 20 postanowieniach między 29 października 1869 a 12 listopada 1870. Weszły one w życie: 13 stycznia 1870, 31 maja 1870, 28 sierpnia 1870, 13 października 1870 oraz 1 lutego 1871 (Stawiski).
