Sanok jest jednym z najdalej wysuniętych na południowy wschód ośrodków miejskich Polski i odznacza się rozwiniętym przemysłem chemicznym.Powiat sanocki należy wraz z powiatem krośnieńskim, gdzie znajduje się najstarsza kopalnia ropy naftowej na świecie wBóbrce, do najwcześniejszych ośrodkówgórnictwanaftowego, ponieważ rafineria oraz kopalnie ropy naftowej istniały tu przed rokiem 1884. Odbywają się tu imprezy kulturalne, sportowe i rozrywkowe o charakterze krajowym i europejskim. Patronem miasta jestArchanioł Michał, a od roku 2006 również św.Zygmunt Gorazdowski.
Sanok leży w strefieklimatu górskiego. Cechą charakterystyczną są tu porywiste ciepłe wiatry zwanefenami, wiejące od południa poprzezPrzełęcz Dukielską orazŁupkowską. Najkorzystniejsze warunki klimatu od stronyPogórza Bukowskiego mają stoki o nachyleniach powyżej 5% przy ekspozycji do słońca od strony południowej, południowo-wschodniej i południowo-zachodniej. Jako dobrze nasłonecznione tereny te mają bardzo korzystne warunki termiczno–wilgotnościowe odpowiednie dla osadnictwa i rolnictwa. Okres zalegania pokrywy śnieżnej waha się w granicach 60–80 dni.
Najpogodniejszymi okresami w roku są koniec lata i jesień. Zima jest okresem o największym zachmurzeniu. Średnia roczna temperatura wynosi +8 °C, średnia stycznia –3 °C, średnia lipca +18 °C[7] W całym powiecie sanockim średnia temperatura najchłodniejszego miesiąca stycznia waha się od –2,5 do –3,5 °C, najcieplejszego miesiąca lipca od +17,0 do +17,9 °C. Czas trwaniazimy od 80 do 90 dni, a lata od 75 do 99 dni. Dni pochmurnych jest od 100 do 145 dni, a pogodnych od 55 do 63 dni. Pokrywa śnieżna od 30 do 35 dni. Opady roczne od 750 do 780 mm. Długość okresu wegetacyjnego wynosi około 200 dni[8].
Niektóre monumenty upamiętniające ważne dla miasta rocznice i postaci todrzewa. Pierwszą wzmiankę o Sanoku z 1150, w 850. rocznicę powstania grodu upamiętnialipa szerokolistna,surmia o imieniu „Jerzy” –Jerzego II Trojdenowiczapiastowskiego księcia, który nadał Sanokowiprawa miejskie w 1339, zaśmiłorząb „Bartko” – pierwszegozasadźcę.Pomniki drzewa znajdują się w ogrodzie Biblioteki Miejskiej. Do współczesnych wydarzeń nawiązujeklon pospolity w odmianie czerwonolistnej o imieniu „Karl”, który jest pamiątką dziesięciolecia partnerstwa Sanoka z niemieckim miastemReinheim – tak miał na imię ówczesny jego burmistrz Karl Hartmann[11].
Miasto położone było napograniczu, na szlaku handlowym prowadzącym zRusi przezPrzemyśl naWęgry i potwierdzonym po raz pierwszy w 1231[19]. W chwili wydania przywileju lokacyjnego z 1339 miasto zamieszkiwali Polacy, Rusini, Węgrzy i Niemcy, docierali na ten teren w średniowieczu także Czesi[20]. Nazwa Sanoka wykazuje ciągłość historyczną i nie uległa zasadniczej zmianie od jej pierwszego odnotowania w 1339 (Sanak[21][22], ale w 1366Sanok[23]; por.Kodeks Hipacki sprzed 1430:Санокъ[24]). Jej pochodzenia nie udało się dotąd przypisać ani do języka polskiego, ani ruskiego. Być może pochodzi z okresu poprzedzającego podział etniczno-językowy na Polskę i Ruś na przełomie X/XI wieku[25]. We wczesnych dokumentach i późniejszych kopiachlatopisów ruskich poprzedzających ustalenie się nowożytnejortografii zachowały się różne warianty zapisu nazwy, w tymSchanok (1443, 1491)[26],Sjanok (Сянок, 1560, 1620)[27][b], a takżeSannok,Sanock,Schanok,Schąnok,Szanok,Sząnok[28].
Miasto i okolice dooperacji Wisła (do 1947) leżało na obszarze, gdzie obok siebie mieszkała ludnośćpolska i rusińska ludnośćłemkowska (w 1931 roku Polacy stanowili ok. 60% ludności powiatu sanockiego, a Łemkowie/Rusini ok. 33%[potrzebny przypis]). Ludność polska posługiwała siędialektem sanockim[29], będącym gwarowym wariantemdialektu małopolskiego[30]. W gwarze tej nie występowało zjawiskomazurzenia[31]. Dzisiaj Sanok i okolice zamieszkuje niemal w 100% ludność polska.
Według historykaMarcina Bielskiego (1551) osiedlanie kolonistów na terenie Dołów jasielsko-sanockich przypisywano jużBolesławowi Chrobremu – „A dlatego je (Niemców)Bolesław tam osadzał, aby bronili granic od Węgier i Rusi; ale że był lud gruby, niewaleczny, obrócono je do roli i do krów, bo sery dobrze czynią, zwłacza wSpiżu i na Pogórzu, drudzy też kądziel dobrze przędą i przetoż płócien z Pogórza u nas bywa najwięcej”[32]. Ponad trzydzieści lat później, w roku 1582, kronikarzMaciej Stryjkowski napisał, żeniemieccy chłopi osadzeni podPrzeworskiem,Przemyślem, Sanokiem, iJarosławiem są „dobrymi rolnikami”[33]. W połowie XVI wieku północna część ziemi sanockiej kolonizowana była przez osadników zMazowsza[34] przy udziale starosty Zbigniewa Sienieńskiego.
Osadnicy ruscy i wołoscy, jak świadczą dokumenty pisane, wchodzą masowo na te tereny dopiero w XV wieku. Od średniowiecza góry otaczające Sanok były w całości własnością kilkunastu rodów szlacheckich. Najdawniejszymi rodami byli w tych górachBalowie,Tarnawscy,Herburtowie,Kmitowie,Fredrowie,Krasiccy, iStadniccy[35]. Był to zakątek kraju bardzo ubogi, nie było fortun wystarczających ani na „szampana, ani na zamorskie wojaże”[36]W górach karpackich tylko sanockie były okolicą szlachty gniazdowej, ale już góry samborskie należały dokrólewszczyzn. Kolonizacja naprawie magdeburskim kończyła się na sanockim i przemyskim podgórzu, na samym pograniczu wschodnim i północno-wschodnim sanockiego wsie zakładane były naprawie wołoskim. Występowały tu również liczne „żupy solne”, z którychBojkowie rozwozili sól po całej Czerwonej-Rusi[37]. Od drugiej połowy XIX w. rozwijał się tu przemysł naftowy.
Do 1946 r. południowo-wschodnie okolice Sanoka zamieszkane były przez Polaków i przez rusińskichŁemków. „Gdzie ich nazywano (1851), albo Sanockimi Góralami, albo też Lemkami, od przysłówka Lem, który używają, a który odpowiada co do znaczenia przysłówkowi „tylko”. Właśnie wśród tych Górali Sanockich, czyli jak ich zwać chcą Lemków, leży ponadOsławą trzy wioski w niewielkiej odległości od siebie, gdzie w jednej mówią ludzie „Lem” w drugiej „Nem” w trzeciej „Łeż”, tem samym tedy prawem można by ich nazywać Lemkami, Nemkami, i Łeżkami”[38]. Rozproszone enklawy tej grupy pozostały do dziś w dorzeczu Osławy m.in. wMokrem,Szczawnem,Kulasznem,Łupkowie,Rzepedzi,Turzańsku, iKomańczy. W pieśniach górali sanockich podczas sobótek słychać było słowa „Zbirała sy fijałoński, na sobitku, na winoński[39]. W latach 1945–1950 Łemkowie zostali wysiedleni do ZSRR lub częściowo na tzw.Ziemie Odzyskane Polski.
Sanockie było równieżoazą kapturowo-opończową[40], gdzie noszono jeżeli niekapuzę, to peleryny, podobnie jak w krakowskichkierezyjach. Felwalteria, podobne jak opończe czarne z pąsowymi ozdobami, niekiedy połączenia białe z czarnym[styl do poprawy]. Polska ludność nosiła kapuzy, dalej niż na zachodnią Ruś zwyczaj ten nie występował. Przyodziewek kobiecy torańtuchy (velamen capitis), noszone przez dziewczyny i kobiety odKrakowa począwszy, wkładane na głowę z powagą i gracją. Na Rusi ta moda dalej nie sięgała[41]. Chłopi spodDynowa iDubiecka mieli na głowach czerwoną rogatywkę krakowską z czarnym barankiem (1828), kobieta na głowie czepek zielony z wąskim czerwonym paskiem z dołu. Na szyję zarzucony na kształt szala biały rańtuch, którego końce sięgają aż do kostek, na nogach buty czarne. Chłopi spodRymanowa i Sanoka przepasują się z wierzchu szerokim pasem z czerwonej skóry o 3 sprzączkach. Na nogach czarne wysokie buty. Kobiety opasane czerwonym pasem włóczkowym. Na głowie czepiec owinięty białą chustką. Na chustce biały rańtuch który obwija głowę i szyję[42]. Wyroby garncarskie pochodziły zKołaczyc, czarna ceramika zMrzygłodu, biała zPoraża oraz inne wyroby ceramiczne z Węgierpolewane i ozdobne[43].
Zabytki archeologiczne ze zbiorów Muzeum Historycznego w Sanoku
Neolityczne toporki z Sanoka i okolic
Biżuteria z epoki brązu, Srogów koło Sanoka
Macedoński złoty stater Aleksandra Wielkiego (323 r. p.n.e.) odnaleziony w Trepczy pod Sanokiem
Monety cesarzy rzymskich od I do III w n.e., wykopane w Sanoku i graniczących miejscowościach
Pierwsze odkryte po północnej stronie łuku Karpackiego cmentarzysko Hasdingów-Wandalów nad rzeką Sanoczek, fragment stałej ekspozycji w Muzeum Historycznym w Sanoku
Ziemia sanocka była terenem zasiedlonym przez człowieka już od czasówneolitu (4500-1700 lat p.n.e.). Odnaleziono m.in.czekanybrązowe wUluczu,Stefkowej iStrachocinie oraz inne wyroby z epoki brązu m.in. wZarszynie, Lesku,Czerteżu,Zagórzu,Bachórzu,Rajskiem iZałużu. Wykopaliska archeologiczne potwierdzają śladykultury przeworskiej z II wieku p.n.e. oraz poprzedzającą jąkulturę lateńską, której przedstawicielami na tym terenie byliCeltowie, a następnie wschodniogermańscyWandalowie. Pod Sanokiem odkopano pierwszy złoty okaz monety celtyckiej na ziemiach polskich. Znalezisko typu Nike zTrepczy datuje się na drugą ćwierćII w p.n.e. W miejscowościPrusiek archeolodzy z Krakowa odkryli pierwsze cmentarzysko kultury przeworskiej wKarpatach. Chronologicznie znaleziska prusieckie są zgodne z przekazemPtolemeusza, mówiącym o przenikaniu pewnych grup Wandalów –Lakringów,Hasdingów i Wiktofalów na południe w tereny dorzeczaCisy.
Rekonstrukcja zagrody celtyckiej odkrytej podczas prac archeologicznych nad górną terasą zalewową na prawym brzeguSanu u podnóżaBiałej Góry w Sanoku (2018)
W październiku 2017 na terenie przeznaczonym pod budowę obwodnicy Sanoka archeolodzy z Fundacji Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego odkryli na stanowisku nr 42 pozostałości osady z okresu wpływów rzymskich, datowaną wstępnieod końca II do początku V w n.e. Teren badań na tym stanowisku obejmował powierzchnię ponad 3 ha. W ciągu ostatnich kilku tygodni przebadane zostały 4 stanowiska archeologiczne. Tomasz Tokarczyk, kierownik misji archeologicznej, poinformował w listopadzie 2017, że do zbadania pozostało jeszcze około 8 stanowisk. Badania na tak szeroką skalę jeszcze nigdy nie były prowadzone w historii archeologii Sanoka. Poza fragmentami naczyń najcenniejszym odnalezionym zabytkiem jest srebrnydenar cesarzaAntoniusa Piusa, ozdoby w postaci paciorkówbursztynowych, paciorki szklane i inne. Dotychczasowe ustalenia w postaci zgromadzonych artefaktów w omawianym przedziale czasowym korespondują z odkryciami dwóch wandalskich cmentarzy ciałopalnychw Prusieku i na wzgórzuWroczeń[44]. Projekt badawczy finansowany jest przez GDDKiA. Z Trepczy pochodzą również wczesnośredniowieczne (VIII–X w.) cmentarzyska ciałopalne i kurhanowe.
Wizerunek księciaJerzego II na monecie „Moneta Russia”, 1340
W świetle badań archeologicznych główny gród sanocki, stanowiący siedzibę ruskiej administracji książęcej, mieścił się od pierwszej połowyXI wieku do pierwszej połowyXIII wieku naHorodyszczu wTrepczy, około 4 km na północ od obecnego centrum miasta[45]. Gród otaczały trzy pierścieniewałów obronnych. Wśródorientowanychpochówków szkieletowych na cmentarzu wokół podmurowanejcerkwi drewnianej, złożonej z prostokątnejnawy ipięciokątnegoprezbiterium o łącznej długości 10,5 m, znajdowały się bogato wyposażone grobowce z płyt kamiennych, a w sąsiedztwie domniemanej rezydencji odkryto dwie ołowianepieczęcie księcia kijowskiegoRuryka Rościsławicza z przełomu XII/XIII w., fragment brązowegodiademu książęcego oraz lokalnie wytwarzaneenkolpia[46]. Równolegle od końca XI w. funkcjonował podrzędny ośrodek na późniejszymwzgórzu zamkowym w Sanoku, umocniony pojedynczym wałem, obejmujący obiekty gospodarcze i cmentarz z prostymi pochówkami ziemnymi[47].
Najstarsza pisana wzmianka o grodzie Sanok dotyczy roku 1150 i pochodzi z ruskiegoLatopisu Kijowskiego, zachowanego w XV-wiecznymKodeksie Hipackim. Miasto zostało wówczas zajęte przez wojska króla WęgierGejzy II podczas jego wyprawy przeciwkoksięciu halickiemuWładymirce, a sprawujący w mieście rządyposadnik Jasz dostał się do niewoli[24][48][49]. Przez kolejne kilkadziesiąt lat Sanok znajdował się pod kontrolą Korony węgierskiej oraz urzędujących tu starostów węgierskich[potrzebny przypis].
Około połowy XIII w. doszło do zniszczenia wału na Horodyszczu, prawdopodobnie w wyniku najazdu mongolskiego, co sugerujągroty strzałkoczowników odnalezione w spalonej warstwie umocnienia, i w rezultacie do przeniesienia głównego grodu na wzgórze zamkowe w Sanoku[50]. Na Horodyszczu istniała jeszcze do początku XIV w. nowsza świątynia, zbudowana w sąsiedztwie poprzedniej, nieco mniejsza (8,5 m długości) od niej i również otoczona cmentarzem[51]. Tymczasem na zachód od nowej siedziby grodowej na sanockim wzgórzu zamkowym, na terenie późniejszego starego miasta, rozwinęły się dwapodgrodzia[52], a na Zamczysku w dzielnicyBiała Góra funkcjonował na przełomie XIII/XIV w. gródek strażniczy, przypuszczalnie zlikwidowany podczas zajęcia Sanoka przez Kazimierza Wielkiego[53].
20 stycznia 1339 książę halicko-wołyńskiJerzy II z roduPiastów zawarł kontrakt z Bartkiem zSandomierza, w którym nadał muwójtostwo w Sanoku ipowierzył mulokację miasta naprawie magdeburskim w miejscu istniejącego grodu[54]. Wśród mieszkańców objętych bez różnicy stanu, płci i pochodzenia nowym niemieckim prawem miejskim byli Niemcy, Polacy, Węgrzy i Rusini[21][22]. Ustanowienie jednolitej gminy podległej bez wyjątkówjurysdykcji wójta stanowiło nowość na Rusi i nie było spotykane także później, w okresie rządów polskich[55][56]. Wśród świadków spisanej umowy figurują przybyli do Sanokawójtbocheński Wojciech z Lipia (jeden z sędziówprocesu warszawskiego) i Bartłomiej, pierwszy znany wójtStarej Warszawy[55], a także Jan zwanyLacta,Johannes Brunonis i Leon zŻywca (Leo de Sywicz)[21][57][58]. W skład uposażenia wójta Bartka wszedł młyn w Trepczy (Trebscz)[21][57].
ZdaniemMychajła Hruszewskiego nowe miasto w Sanoku, zamieszkane głównie przez ludność napływową – Niemców, Polaków, Węgrów (lub Niemców z Węgier), powstało w pobliżu starego ośrodka, którego społeczność kierowała się nadalprawem ruskim[59]. Na podstawie dokumentu z 1339 Andrzej Janeczek wskazuje jednak, że Sanok miał zostać zreorganizowany w całości i poddany jednolitej jurysdykcji. Plany te mogła pokrzyżować śmierć Jerzego II[60].
W 1340 r.Kazimierz III Wielki wkroczył zbrojnie na zapisane mu przez Jerzego II ziemie ruskie, włączając ich zachodnią część doKrólestwa Polskiego[potrzebny przypis]. Sanok został stolicą najmniejszej w polskiejKoronieziemi sanockiej[61]. W 1366 miasto, w którym urząd wójta pozostawał wówczas nieobsadzony, otrzymało od niego nowy przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim, a wpływy prawa polskiego zostały pozbawione ważności[23][60].
Organizację kościoła łacińskiego na ziemi przemyskiej i sanockiej, podporządkowanego poprzednio bezpośrednio papieżowi, przeprowadził w ostatniej ćwierci XIV w. franciszkaninEryk z Winsen. 2 maja 1417 w Sanoku odbył się w kościele franciszkańskim ślub Jagiełły z jego trzecią żonąElżbietą Granowską.
Na sanockim zamku po śmierciWładysława Jagiełły przez wiele lat mieszkała jego czwarta żona, królowaZofia Holszańska, zwana Sońką. W latach 1555–1556 w zamku rezydowała królowawęgierska Izabela. O zasługach królowejBony dla miasta świadczy włączenie herbuSforza (wąż połykającySaracena) do herbu miasta. Okres od połowyXIV do połowyXVI wieku uchodzi za najpomyślniejszy w dziejach miasta. Od XV w. do XVIII w., miasto było miejscem odbywania się sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego[62].
Od końca XVI w. rozpoczął się powolny upadek Sanoka. Wpłynęły na to liczne pożary, z których największy zniszczył miasto niemal doszczętnie – ocalał tylko kościółfranciszkanów, 5 domów i górne przedmieście.
W wynikuI rozbioru Polski w roku 1772 Sanok orazziemia sanocka zostały zajęte przezAustrię i weszły w skład KrólestwaGalicji iLodomerii. Ponieważ miasto było zniszczone, asanocki ratusz spalony, władze administracyjne przeniosły siedzibę powiatu dozamku w Lesku. Od tego też roku miasto należało docyrkułu (obwodu) leskiego, a następniesanockiego[63]. Siedziba powróciła do Sanoka w roku 1798, otrzymując na siedzibę budynek z którego usunięto szpital. Dopiero w 1812 r. cyrkuł został przeniesiony do wyremontowanego budynku zamku[64].
Sanok, fragment pierwszego wojskowego zdjęcia topograficznego Galicji z okresu „józefińskiego” tzw. mapa von Miega (1769–1787)
Sanok, fragment drugiego wojskowego zdjęcia topograficznego Galicji
Jan Nepomucen Gniewosz, akwarela Sanoka wykonana w roku 1847, widok od strony Białej Góry i wsi Olchowce
Sanok w roku 1887, przed budową linii kolejowej, trzecie wojskowe zdjęcie topograficzne Galicji
W 1848 r., w okresieWiosny Ludów, powstała w Sanoku Rada Narodowa Obwodu Sanockiego i zorganizowała się Gwardia Narodowa Ziemi Sanockiej[64].
Około 1845 r. powstał w Sanoku kotlarski warsztat rzemieślniczy założony przezWalentego Lipińskiego iMateusza Beksińskiego. W roku 1886 został on przemianowany na zakład przemysłowy.Kazimierz Lipiński (syn Walentego) założył w kilka lat później Pierwsze Galicyjskie Towarzystwo Budowy Maszyn i Wagonów w Sanoku i w latach 1894–1895 przystąpił do budowy fabryki na terenie dzielnicy Posada Olchowska. Tradycje tej fabryki kultywuje obecnie Sanocka Fabryka Autobusów „Autosan”. Ogromne znaczenie dla rozwoju oświaty i kultury w XIX w. miało założenie w 1848 r. drukarni przezKarola Pollaka. W roku 1855 wydrukowano pierwszy zeszyt „Biblioteki Polskiej” redagowany przez Kazimierza Józefa Turowskiego. W roku 1861 Pollak założył księgarnię i wypożyczalnię książek[64].
Po reformie administracyjnej w roku 1864 miasto było siedzibąstarostwa i powiatu sądowego w krajuGalicja. W roku 1883 miasto liczyło 5181 mieszkańców. W1853 miasto odwiedził cesarzFranciszek Józef I, a w roku 1915 następca tronu i przyszły cesarz austriackiKarol I.
Duże znaczenie dla rozwoju miasta miało wybudowanie w 1872 r. linii kolejowej zChyrowa przezZagórz iŁupków naWęgry oraz w 1884 r. wykonanie odcinka z Zagórza przez Sanok, doJasła[64].
20 listopada 1888 roku powstało polskieTowarzystwo Gimnastyczne Sokół w Sanoku. Na początku 1908 w ludności miasta 52,7% stanowili Żydzi (szóste miejsce wśród miast galicyjskich)[65].
Pierwszego listopada 1918 r. z gmachu Sokoła wyszły pierwsze polskie patrole i nastąpiło przejęcie władzy przez Polaków[64]. W 1923 w mieście wybuchł strajk powszechny, w którym uczestniczyło 1800 osób[67]. W 1939 Sanok liczył ok. 18 tys. mieszkańców, z czego ok. 7,5 tys. (ok. 40% populacji) podczas okupacji niemieckiej straciło życie (w większości Żydów). W 1939 w Sanoku mieszkało około 5,4 tys. Żydów, co stanowiło w przybliżeniu 30% ogółu mieszkańców, Polacy natomiast stanowili ponad 60% mieszkańców Sanoka, było też około 5% Rusinów (Łemków). Żydzi zajmowali się nie tylko handlem (74% kupców było narodowości żydowskiej), ale również działalnością przemysłową (90% przemysłowców różnych branż było Żydami). Na 30 kancelarii adwokackich 18 było żydowskich. Na 43 praktykujących lekarzy 22 było również Żydami. W 1929 w Sanoku powstał oddziałPolskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Do 25 marca 1930 w Sanoku znajdowała się siedziba Małopolskiego Inspektoratu Okręgowego Straży Granicznej, któremu podlegały komisariaty i placówki nadzorujące południową granicę Rzeczypospolitej w woj. krakowskim, lwowskim i stanisławowskim.
Sanok od północy, przed 1936
Ulica Jagiellońska, przed 1936
Rynek, przed 1936
Zamek w Sanoku, przed 1897
W 1936 odbył się w Sanoku „Zjazd Górski”, na którym zaprezentowały się regionalne grupy góralskie zamieszkujące Karpaty od Cieszyna po granicę z Rumunią. W trakcie tego Zjazdu zainicjowano powstanie Związku Ziem Górskich[68]. W latach 1938–1944 Sanok był siedzibąapostolskiego administratora ŁemkowszczyznyOłeksandera Małynowskiego.
Od 26 października 1939 istniałdystrykt krakowski, powiat sanocki (Landkreis Sanok), któremu podlegały komisariaty wiejskie w Sanoku, Brzozowie i Baligrodzie. Przez Sanok na rzeceSan ustalona została do czerwca 1941 granica międzypaństwowa niemiecko-sowiecka. Prawobrzeżna strona Sanoka oraz część powiatu sanockiego dostały się w okresie 1939–1941 pod okupację sowiecką.
W okresieII wojny światowej w Sanoku mieściła się Komenda ObwoduAK o kryptonimieOP-23, podzielona na 10 placówek. W Placówce Sanockiej dowodzili Placówką: od II 1943 – IX 1943Władysław Pruchniak ps. „Sęp”, „Ireneusz”, „Felek”, IX 1943 – 1944 Paweł Dziuban ps. „Dziedzic”.
3 sierpnia 1944 Sanok został zajęty przez oddziały 2 i 7 dywizji piechoty oraz 101 korpusu armijnego 38 armii 1. Frontu Ukraińskiego (w 1947 roku ku ich czci wzniesiono tzw.Pomnik Wdzięczności w parku miejskim)[69][70].
W czasie wojny, jak i po niej, bezpośredniego atakunacjonalistów ukraińskich zOUN-UPA na Sanok nie było. Niemniej jednak w latach 1944–1947 zamordowali oni w pobliżu miasta 20 Polaków[72].
Lata powojenne to równocześnie okres odbudowy ze zniszczeń, a następnie rozbudowy zakładów przemysłowych w ramach budowy gospodarki socjalistycznej. Sanoccy potentaci: Sanocka Fabryka Autobusów „Autosan” iZakłady Przemysłu Gumowego „Stomil” zatrudniający tysiące pracowników wpłynęli na wszechstronny rozwój miasta. Wokół starej części Sanoka powstały nowe osiedla mieszkaniowe. Na początku lat 70. liczba mieszkańców wzrosła do ponad 22 tys., a w połowie lat 80. przekroczyła 40 tys. mieszkańców podwajając liczbę populacji zmiędzywojnia.
RozporządzeniemRady Ministrów z dnia 6 października 1972, zniesiono powiat sanocki od 1 listopada 1972 (jego część włączono do utworzonego wówczaspowiatu bieszczadzkiego), a z miasta Sanok utworzonopowiat miejski Sanok, poszerzając dotychczasowe granice miasta (przyłączono kilka miejscowości na południu:Zahutyń,Dolinę,Zasław,Zagórz,Wielopole)[75][76]. Sanok stał się największym obszarowo miastem w całej swej 700-letniej historii. „Wielki Sanok” przetrwał zaledwie pięć lat, jego istnienie zlikwidowała kolejna reforma administracyjna w 1975 oraz nadanie praw miejskich Zagórzowi w 1977.
Muzeum Budownictwa Ludowego (skansen) – założone w 1958 roku, największy w Polsce, jeden z największych w Europie obiekt tego typu, wyjątkową atrakcję skansenu stanowi ekspozycja malarstwa cerkiewnego (XVI-XIX w.) oraz architektura sakralna. Sanockie Muzeum Budownictwa Ludowego oraz Muzeum Historyczne rekomendowane są przezEncyklopedię Larousse’a.
BWA Galeria Sanocka – powstała w maju 2006 roku, instytucja miejska, niekomercyjna.
Galeria PWSZ – w galerii można zobaczyć dzieła studentówPWSZ w Sanoku, którzy kształcą się w Instytucie Edukacji Artystycznej.
Sąd polowy w Sanoku (tyt. oryg.Das Feldgericht von Sanok) – film z 1927 w reż.Hansa Ottona Löwenstein, przez Sascha Film (Wien), rola główna:Igo Sym[80][81]
Od 1867 roku władze miasta przyznają tytuł Honorowego Obywatelstwa Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka, które otrzymują osoby uznane za zasłużone dla Sanoka, a także wybitne osobistości.
Według prognoz Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN z roku 2017 miastu grozi marginalizacja i zjawiska kryzysowe związane m.in. ze spadkiem liczby ludności, zwłaszcza osób młodych i lepiej wykształconych[86].
Panorama Sanoka w tle Góra Parkowa
Liczba osób zameldowanych na31.12.2019r. w Sanoku wynosiła37 113 osób.
Rejestr mieszkańców z podziałem na dzielnice prezentuje się następująco (dane na 31.12.2019r):
W październiku 1984 uchwałą ustanowiono w Sanoku pięć dzielnic i nadano im nazwy:Śródmieście,Wójtostwo,Posada,Dąbrówka,Olchowce[96]. W późniejszym czasie dołączonoZatorze iBłonie. W granicach miasta znajdują się następujące osiedla: Jana Pawła II, Sierakowskiego, Sadowa, Kiczury,Biała Góra, Okołowiczówka, Kościuszki, Robotnicza, Podgaje, Szklana Góra, Porcelana, Jerozolima, Zawadka, Jana III Sobieskiego, Olchowce, Czerwony Pagórek, Nad Stawami, Wyspiańskiego, Zawiszy.
Ratusz miejski – siedziba Urzędu Miasta, Rady Miasta, Rady Powiatu i Burmistrza Miasta Sanoka
Organem stanowiącym jestRada Miasta Sanoka, składająca się z 21 radnych- Radni Rady Miejskiej VIII kadencji wybrani w wyborach samorządowych w 2018[99]:
KWPrawo i Sprawiedliwość – 9 mandatów, Adam Kornecki – 503 głosów, Wanda Kot – 346 głosów, Łukasz Radożycki – 296 głosów, Grażyna Rogowska-Chęć – 320 głosów, Ryszard Karaczkowski – 266 głosów, Stanisław Chęć – 506 głosów, Grzegorz Kozak – 310 głosów, Henryka Tymoczko – 337 głosów, Roman Babiak – 280 głosów
KWW Demokraci Ziemi Sanockiej – 4 mandaty; Zofia Kordela-Borczyk – 348 głosów,Sławomir Miklicz – 572 głosów, Jakub Osika – 698 głosów, Teresa Lisowska – 169 głosów
KWW Łączy Nas Sanok – 4 mandaty;Andrzej Romaniak – 222 głosów, Tomasz Matuszewski – 517 głosów (po wyborze na urząd burmistrza jego miejsce zajął Marek Karaś), Radosław Wituszyński – 135 głosów, Katarzyna Sieradzka – 147 głosów
KWW Niezależni Sanok – 2 mandaty, Agnieszka Kornecka-Mitadis – 184 głosów, Maciej Drwięga – 371 głosów
KWW Samorządu Ziemi Sanockiej – 2 mandaty; Beata Wróbel – 141 głosów; Adam Ryniak – 304 głosów
Kompleks MOSiR, po prawej lodowiskoArena SanokTor łyżwiarskiBłonie, jeden z czterech tego typu obiektów w PolsceHokeiści Ciarko PBS Bank Sanok świętujący zdobycie Mistrzostwa Polski (14.03.2012)Piłkarze Stali Sanok (21.08.2010)
Głównym podmiotem odpowiedzialnym za sport i rekreację w mieście jest Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji (MOSiR)[114], założony w 1965 roku. Pod jego egidą funkcjonujetor łyżwiarskiBłonie (otwarty w 1980) oraz hala widowiskowo-sportowa z lodowiskiemArena Sanok (otwarta w 2006), spełniająca wymogi do organizowania mistrzostw Europy czy świata w wielu dyscyplinach sportowych. Obiekt jest jedną z najnowocześniejszych hal sportowych w Polsce. Może pomieścić do 5000 osób (miejsc siedzących ok. 3000). Hala jest również wyposażona w scenę do organizowania koncertów.
Sanockie Błonie stanowią tereny zielone rozciągające się od Obwodnicy Północnej do rzeki San. W okresie letnim są istotnym miejscem rekreacji i wypoczynku dla okolicznych mieszkańców. Organizowane są tu miejskie imprezy masowe, koncerty. Na błoniach znajdują się boiska do piłki nożnej, koszykówki, stoły do tenisa stołowego itp.
1 lipca 2017 stary dworzec autobusowy w Sanoku został zamknięty w celu przebudowy. W marcu 2019 zakończono budowę nowego budynku dworca połączonego zadaszonym łącznikiem z dworcem kolejowym[118][119].
W Sanoku znajdują się dwa lądowiska dla śmigłowcówSP ZOZ Lotniczego Pogotowia Ratunkowego.Lądowisko Sanok-Baza usytuowane jest naBiałej Górze na prawym brzeguSanu. Śmigłowce sanockiego LPR obsługują całewojewództwo podkarpackie, głównieBieszczady, zapewniając szybką pomoc mieszkańcom województwa i turystom odwiedzającym ten region. Dysponuje śmigłowcemEurocopter EC135, który w połowie sierpnia 2010 zastąpił wysłużonegoMi-2[120]. Lądowisko zostało gruntownie przebudowane i od maja 2012 roku można na nim wykonywać loty całodobowe. Drugie lądowiskoSanok-Szpital dla helikopterów znajduje się przySzpitalu Specjalistycznym w bezpośrednim sąsiedztwie Szpitalnego Oddziału Ratunkowego, które również może przyjmować śmigłowce zarówno w dzień, jak i nocą dzięki zainstalowaniu najnowocześniejszego oświetlenia naprowadzającego na obu lądowiskach. Niejednokrotnie ratownicy sanockiego LPR współpracują w czasie akcji ratowniczych zGrupą Bieszczadzką GOPR.
Najbliższe lotnisko sportowo-szkoleniowe znajduje się w Krośnie a lotnisko pasażerskieRzeszów-Jasionka obsługujące połączenia krajowe i zagraniczne oddalone jest o 80 km.
↑Organy Samorządowe Miasta Sanoka w celach określonych Uchwałą Rady Miejskiej Nr IV/21/90 z dn. 27.07.1990 r. posługują się nazwami „Rada Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka” i „Burmistrz Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka”[5].
↑Chodzi tu o wariant zapisu nazwy utrwalony we wczesnonowożytnymkodeksie Chlebnikowskim(inne języki) z 1560, zawierającym tekst Latopisu Kijowskiego, i wpowielającym go kodeksie Pogodyńskim z 1620.
↑„Celtyckie nazwy rzek, głównie dopływów Wisły, jakRaba,Ropa, San i inne”, [w:] „Światowit. Rocznik poświęcony archeologii i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1962. 254.; „[...] cytowane w literaturze, a więc: San, Raba, Ropa orazbraha albobryja,sługa,hak,szczęka (patrz prace Mikołaja Rudnickiego,Jan Rozwadowskiego. Nazwy Wisły i jej dorzecza. Monografia Wisły. 2. – Studia nad rzek słowiańskich, I. Rozprawa. PAU. XLIII; przypisy tamże)”, [w:]Janina Rosen-Przeworska. Tradycje celtyckie w obrzędowości Protosłowian. Ossolineum. 1964. s. 117; „Pierwiastek celtyckisań,sen, od którego wywodzi się nazwa rzeki San (tak samo, jak iSekwany)”, [w:] Kultura. Instytut Literacki (Paris, France). 1987. s. 175.; „[...] na linii na wschód po rzekę San, i dalej wznosząc łańcuch imponujących fortec położonych na wzgórzach. [...] W okolicach Krakowa celtyckie nazwy miejscowości i rzek – takie jakTyniec czySoła [...]”, [w:]Norman Davies,Elżbieta Tabakowska. Boże igrzysko. Znak. 1989. s. 77; „[...]San (lateinische Graphie wie bei Sandomierz, Santok usw.). Vgl. altind. sindhu- „Fluß”, den irischen GNShannon und den MaizzuflußSinn”, [w:]Irena Kwilecka. Etnolingwistyczne i kulturowe związki Słowian z Germanami. Instytut Słowianoznawstwa PAN. 1987.ISBN 83-04-02472-1, s. 64.
↑„An adouci ensan,eau,rivière; stach, sinueux, qui tourne. Allusion au cours sinueux de la Charente”.op. cit. Antiq. de France. [in:] Revue des ëtudes historiques. Société des études historiques. 1835, p. 242.;Senne, nom propre de rivière. –Scène, ». L liou on l’on joue. –Seine, sf, sorte de «lot. 17. Cen», sm, impôt. –San, npSen», sm, jugement [...]”. [in:] Dictionnaire de pédagogie et d’instruction primaire. Ferdinand Edouard Buisson. 1883. p. 980.
↑„Le terme sawn « cleft, gully » est rapproché dubretonsan,saon s.f. « aqueduct,san-dour ».” Études celtiques. Société d’Éditions „Les Belles Lettres”, 1985 p. 337.
↑„La racinesan est à la base des patronymes: Sangnier,Sagne, Sagnolle, Lassassaigne et Delassassaigne dont un ancentre a habitè près d’un marais.” [in:]Paul Bailly. Toponymie en Seine-et-Marne: noms de lieux. Editions Amatteis, 1989. p. 77.
↑Marian Friedberg,Kultura polska a niemiecka: elementy rodzime a wpływy niemieckie w ustroju i kulturze Polski średniowiecznej, Instytut Zachodni, 1946, t. I, s. 313: „Z przybyszów obcych najliczniejsi nosili nazwiska niemieckie, przeważnie zresztą nie byli to rdzenni Niemcy, ale mniej czy więcej zniemczeni Ślązacy. [...] Inaczej jednak było w Sanoku. Według obliczeń polskiego uczonego, który siłę niemczyzny na Rusi Czerwonej na ogół niewątpliwie przeceniał, Niemców w Sanoku było około 30%, według historyka niemieckiego – 50%. Oczywiście obliczenia te odnoszą się do mieszczan. [...] Ziemia sanocka (jak to wykazali uczeni polscy) przedstawiała mozaikę narodowościową, gdzie obok Polaków i Rusinów spotykało się Niemców, Węgrów i Czechów; wszystkie te narodowości miały reprezentantów w różnych stanach”;Przemysław Dąbkowski,Stosunki narodowościowe ziemi sanockiej w XV stuleciu, Lwów;Janusz Rieger,Imiennictwo ludności wiejskiej w ziemi sanockiej i przemyskiej w XV w., Wrocław 1977, s. 29–33;Kazimierz Tymieniecki, Zygmunt Wojciechowski, „Roczniki historyczne”, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, t. 12–13, 1936: „W ziemi sanockiej b. niemieckie, według tychże danych, było nie tylko Krosno, ale też Brzozów, gdy w Sanoku istniała równowaga obu narodowości”.
↑abcdJerzy, książę i dziedzic królestwa Rusi, nadaje Bartkowi z Sandomierza wójtostwo w Sanoku, [w:] Zbiór Dokumentów Pergaminowych AGAD 1155–1370, nr 7226 [online],AGAD [dostęp 2024-05-10], Cytat:...omnem hominem iudicandum sive sit Theuthunicus [sic], Polonus, Ungarus et Ruthenus cuiuscunque condicionis et sexus fuerit homo sive status in districtu confinioque eidem Civitati Sanak [sic] assignato ....
↑Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce, t. 4–5, Polska Akademia Umiejętności, Komisja do Badań w Zakresie Literatury i Oświaty w Polsce.
↑„Wdialekcie małopolskim występują wedługPola – trzy „odcienie”: sandomierski, lubelski, i czerwono-ruski (sanocki). Ów dialekt autor rozprawki uważa za najbardziej urozmaicony...”.Uniwersytet Wrocławski. Kształcenie językowe, t. 1–4, s. 67. „...na północ odŁemkowszczyzny, na południowo-zachodnim skraju gwar nadsańskich”. „Slavia Orientalis”, t. 14, 1965. s. 247.
↑„W dialekcie sanockim spotyka się wymowę z „n” podwójnym, a więc „Góry Słonne”, jak w innych przymiotnikach, wymawianych tutaj: „szklanny”, a nawet „drzewianny”. Towarzystwo Literackie imienia Adama Mickiewicza, Instytut Badań Literackich PAN. „Pamiętnik literacki”, t. 95, nr 1–2, 2004, s. 106.
↑„Nie mazurzy Wielkopolska, Kujawy, ziemia chełmińska i dobrzyńska, całePomorze,Warmia oraz wschodnie skrawki polskiego terytorium językowego:Suwalskie,Podlasie, wsie nad górnymWieprzem aż poBug, wsie międzyWisłokiem iSanem. Nie mazurzy też południowyŚląsk, poczynając od liniiStrzelce Wielkie – Chrapkowice”. Zenon Klemensiewicz, Tadeusz Lehr-Spławiński, Stanisław Urbańczyk, Gramatyka historyczna języka polskiego, 1981, s. 146.
↑Władysław Sarna,Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym, Przemyśl 1898, s. 26.
↑Maciej Stryjkowski,Kronika polska, litewska etc. (1582) [w:]Zbiór dziejopisów polskich, t. II, Warszawa 1766, s. 399.
↑„Po dziś dzień ludność między Rabą a lewym brzegiem Sanu nosi nazwęMazurów, a w aktach nadawczych od XIII wieku począwszy, często napotykamy „Mazowszan”, „Mazowitów”, „Mazurów” jako osadników”. Kazimierz Rakowski,Wewnętrzne dzieje Polski, 1908. „Lud między Rabą a Sanem zowie się Mazurami, jako potomkowie osadników z Mazowsza”.Lud polski, 1926, s. 17.
↑TomaszT.TokarczykTomaszT.,Srebrny denar z II wieku, bursztynowe i szklane paciorki. Archeolodzy badają teren przed budową obwodnicy. (esanok.pl), 10 listopada 2017. Brak numerów stron w książce
↑Studium Turyzmu Uniwersytetu Jagiellońskiego: 1936–1939, UJ, 1992, s. 16: „Po Święcie Gór wZakopanem w 1935, na następnym Święcie Gór w 1936, w Sanoku powstałZwiązek Ziem Górskich (12 listopada 1936)”.
↑Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa,Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945,Sport i Turystyka, 1988,ISBN 83-217-2709-3, s.
↑„Problemy rozwojowe dotyczą m.in. spadku liczby ludności, zwłaszcza osób młodych i lepiej wykształconych. Towarzyszą temu narastające problemy społeczne, atrofia, rozpad więzi społecznych, a także patologie. Zachwianie równowagi na rynku pracy powoduje nadmierne dojazdy do pracy, które są dodatkowo utrudnione z uwagi na peryferyjność tych miejscowości.” w:Czarne prognozy. PAN: 122 miastom w Polsce grozi zapaść, prof. Przemysław Śleszyński z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, PAP 2017-08-09.
↑Sanok w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11], liczba ludności na podstawie danych GUS.
↑Władysław Stachowicz. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Miejska Rada Narodowa w Sanoku 1950–1990. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 291, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN1731-870X.
_(HB1).jpg)
_aus_Sanok-Trepcza%2c_arch%25C3%25A4ologische_Sammlung_des_Sanok_Museums.jpg)
.jpg)
.jpg)
_Sanok%2c_Konisgbrunndl.JPG)
_(cropped).jpg)
_(cropped).jpg)
_ante_1936_(44129017)_(cropped).jpg)
_(cropped).jpg)
.jpg)
.jpg)
.JPG)
%2c_heute_Sanoker_Stadtpark_bei_der_Mickiwicz_Stra%25C3%259Fe._Den_Blick_nach_Westen%2c_Sanok_2013.JPG)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
