Współcześnie Słupsk jest ośrodkiem usługowo-przemysłowym o znaczeniu ponadregionalnym[13], a także węzłem komunikacyjnym położonym na przecięciu dwóch dróg krajowych i dwóch linii kolejowych. Miasto skupia funkcje administracyjne i aktywność społeczno-gospodarczą w północno-zachodniej części województwa pomorskiego[13].
Miasto leży nad rzekąSłupią, naRówninie Słupskiej, będącą mezoregionemPobrzeża Koszalińskiego. Słupsk jest oddalony od Bałtyku o 18 km. Pod względem historycznym miasto znajduje się naPomorzu Zachodnim. Do 2022 r. Słupsk zajmował powierzchnię 43,15 km² z czego:
Położenie blisko Bałtyku sprawia, że Słupsk znajduje się pod wpływemklimatu morskiego.Klimat kontynentalny ma znacznie mniejsze oddziaływanie niż w innych regionach kraju. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, w którym średnia temperatura waha się od +11 °C do +21 °C. Najzimniejszym miesiącem jest luty (temperatura waha się od –5 °C do 0 °C). Średnia roczna temperatura wynosi ok. +7 °C. Średnia roczna sumaopadów wynosi ok. 600 mm. Najbardziej deszczowym miesiącem jest sierpień (90 mm), najmniej opadów przypada na marzec (20 mm).
Średnie wartości temperatur i opadów w Słupsku[15]
Nazwa miasta pochodzi od nazwy rzeki Słupi. Nazwa miejscowa występowała w średniowieczu w dwóch wariantach –Stołp(a) orazSłupsk(o) (podobnie jak nazwa rzeki –Stołp(i)a iSłup(i)a). Różnice w nazewnictwie wynikały z odmiennej realizacji prasłowiańskiego dźwięku *l̥ – pomorskiej, z kontynuantem *l̥ jakooł, i polskiej, z rozwojem *l̥ włu oraz uproszczeniem zbitkistł >sł. Z czasem upowszechnił się drugi wariant, który został utworzony od nazwy rzecznej za pomocą przyrostka *-ьsk(o)[16].
Nazwa miejscowości, popularna naSłowiańszczyźnie, etymologicznie wiąże się ze słowem „słup” i wywodzi się prawdopodobnie od jednego ze „słupów” – wież strażniczych, dzięki którym mieszkańcy mogli obserwować okolicę aby ustrzec się przed niespodziewanym napadem. Wskazuje na powiązane z wieżą lub elementem budynku obronnego wybudowanego na brzegu rzeki. Na terenie Polski istniejewiele miejscowości wywodzących się od tej nazwy. Inny wariant tej teorii głosi, że domostwa, ze względu na podmokły teren, wznoszono na słupach. Wjęzyku kaszubskim występuje kilka wariantów nazwy miasta:Stôłpsk,Słëpsk,Słëpskò,Stôłp[17]. Dojęzyka niemieckiego nazwa została zaadaptowana w formieStolp[14].
Herb Słupska w sali plenarnej staromiejskiego ratusza w GdańskuBaszta Czarownic z XIV–XV w.Brama MłyńskaNajstarszy młyn wodny w Polsce z XIV w.
Pierwsze ślady osadnictwa z rejonu Słupska pochodzą zepoki brązu. Początekmiastu dał gród posadowiony na stożkowatym wzgórzu w rozwidleniuSłupi (od 1872 roku[18] znajduje się w tym miejscukościół pw. św. Ottona), w pobliżu przeprawy przez rzekę na trakcie handlowym łączącym m.in.Kołobrzeg ze wschodem. Na podgrodziu znajdowała się niewielka osada, otoczona przez nieprzystępnebagna itrzęsawiska. Warownia ta powstała w VIII wieku i istniała do XIII wieku. Posiadała ona kształt zbliżony do koła o podstawie wyniesienia 50×60 m i powierzchni użytkowej majdanu ok. 1300 m². Gród ten posiadał sztuczne umocnienia w postaci wału drewniano-ziemnego, w dolnej części wzmocnionego konstrukcją kamienną. Starsza zabudowa majdanu uległa zniszczeniu już podczas wznoszenia książęcego obiektu obronnego, który w XIII wieku był głównym ośrodkiem kasztelani słupskiej i rezydencją księcia. Z kolei w wieku XIV, kiedy to Słupsk dzierżawili Krzyżacy (lata 1329–1341), na terenie grodu znajdowała się siedziba komtura krzyżackiego[19][20].
W XIII i XIV wieku Słupsk kilkakrotnie zmieniał przynależność państwową. Około 1236 roku wraz z całą ziemią słupsko-sławieńską wszedł w składPomorza Wschodniego (Gdańskiego)[21]. W II połowie sierpnia 1265 roku gród otrzymał od księcia gdańskiegoŚwiętopełkaprawa miejskie (lubeckie)[22]. Akt ten zapoczątkował proces zasiedlania miasta przez niemieckich kolonistów. W 1281 rokuMściwoj II powierzył premonstratensom zBukowa kościół parafialnyśw. Piotra w Słupsku. W wyniku bezpotomnej śmierci ostatniego księcia Pomorza GdańskiegoMściwoja II w 1294 roku Słupsk znalazł się w granicach Polski. Pozostawał w nich do 1307 roku, kiedy na skutek zdradyŚwięców przeszedł w ręcemargrabiów brandenburskich.
9 września 1310 roku w miejscowościKrępcewo podPyrzycami nowi właściciele wystawili przywilej relokacyjny, który potwierdził prawa miejskie[11]. Lokowany Słupsk uzyskał samorząd miejski z władzą wójtowską i radą miejską, nadania ziemskie (jego uposażenie ziemskie zostało zwiększone o 200 łanów[23]), oraz odcinek rzeki Słupi długości 19 km: od grodu do ujścia, wraz z pięciometrowymi pasami ziemi na obu brzegach. Umożliwiło to prowadzenie gospodarki morskiej.
Po zwycięskiej wojnie zBrandenburgią w 1317 roku Słupsk przeszedł pod panowanie książąt zachodniopomorskich, władcą Słupska został książęWarcisław IV. Wkrótce jednak, bo w 1329 roku, kierowani ciężką sytuacją finansową książętaOtton I iBarnim III oddali na 12 lat miasto wraz z całą ziemią w zastawzakonowi krzyżackiemu[24]. Władza zakonu była dla społeczeństwa ziemi słupskiej uciążliwa, więc kiedy nadszedł termin uregulowania długu, a książęBogusław V nie zgromadził całej sumy, rycerstwo, mieszczaństwo i duchowieństwo zebrało potrzebną kwotę i wykupiło miasto z rąk krzyżackich. Tym samym w 1341 roku Słupsk ponownie wszedł w skład zachodniopomorskiego władztwaGryfitów, stając się częścią księstwawołogoskiego[25]. W 1368 roku miasto uzyskało od księcia Bogusława V przywilej menniczy, co oznaczało formalne wyodrębnienie sięksięstwa słupskiego. W 1382 roku podczas zjazdu przedstawicieli miast hanzeatyckich wStrzałowie delegacja ze Słupska złożyła prośbę o przyjęcie doHanzy. W ten sposób kupcy słupscy uzyskali przywileje w portach przynależne członkom związku oraz rozszerzenie zachodnich i północnych rynków. W 1454 w Słupsku urodził sięBogusław X Wielki, w 1459 zmarł książęEryk Pomorski, ostatni z linii książąt pomorskich, po jego śmierci ziemia słupska weszła w skład Pomorza Zachodniego. Miasto było członkiem Hanzy i prowadziło przez port w Ustce dalekosiężny handel morski, rozwijało się rzemiosło m.in. obróbka bursztynu[24].
16 kwietnia 1477 roku miasto padło ofiarą wielkiego pożaru, który strawił je niemal całkowicie (ocalały jedynie cztery budowle). W pożarze spłonął m.in. oryginał dokumentu margrabiów brandenburskich z 9 września 1310 roku, w którym dokonano powtórnej lokacji miasta na prawie niemieckim. Ogień wybuchł w warsztatach tkaczy i w ciągu krótkiego czasu rozszerzył się na całe, zbudowane podówczas prawie wyłącznie z drewna miasto.
Do czasówreformacji mieszkańcy Słupska wyznawali katolicyzm – w mieście nie przetrwały tradycyjne wierzeniaPomorzan. W początkach XVI wieku doszło w mieście do zaburzeń na tle społecznym i religijnym. Najostrzejszą formę przybrały one w latach 1524–1525, gdy zbezczeszczonokościół pw. NMP. Większość mieszkańców miasta przyjęła wówczasluteranizm[26].
W XVII i XVIII miasta nie ominęły wojny. W 1630 roku podczaswojny trzydziestoletniej do Słupska wkroczyliSzwedzi. Miasto zostało obciążone kontrybucjami i kosztami zakwaterowania wojsk, a rabunki, epidemie i pożar pogłębiły jeszcze kryzys. W trakcie wojny, w 1637 roku, wygasła miejscowa dynastiaGryfitów. Pomorze Zachodnie zdołało zachować samodzielność do 1648 roku, tj. do zawarciapokoju westfalskiego. Ostatecznie w 1653 miasto wraz ze wschodnią częścią księstwa w znalazło się w granicach państwabrandenbursko-pruskiego, przekształconego w 1701 roku wKrólestwo Prus. Sytuacja miejskiej gospodarki po zakończeniu wyniszczającej wojny trzydziestoletniej i przybyciu francuskichhugenotów uległa znacznej poprawie[26].
W 1798 roku zbudowano w mieście – kosztem prawie ośmiu tysięcy talarów – budynek nowego ratusza miejskiego, czym władze miasta zdenerwowały swoich zwierzchników w ówczesnym Szczecinie, dla których był to niegodny naśladowania przykład rozrzutności w mieście liczącym sobie wtedy ledwie 5000 mieszkańców.
Ponowny kryzys i osłabienie miasta miały miejsce podczaswojny siedmioletniej oraz podczaswojen napoleońskich, które również nie oszczędziły miasta. W 1807 roku miasto, które było punktem oporu pruskiego przeciwko Napoleonowi, zostało zdobyte przez żołnierzy polskich pod dowództwem generałaMichała Sokolnickiego[26]. 18 lutego 1807 roku doszło do zażartych walk atakujących miasto oddziałów polskich z obrońcami w rejonie dzisiejszej Bramy Młyńskiej dowodzonymi przez kapitana Gutzmerowa. W historii zachowało się nazwisko Bonawentury Jezierskiego – jednego z poległych po stronie atakujących. Po ściągnięciu kontrybucji, po dwóch tygodniach żołnierze polscy opuścili miasto.
W 1816 roku miasto stało się siedzibąpowiatu słupskiego w rejencjikoszalińskiej, a 1 kwietnia 1898 roku zostało wyłączone z powiatu i przekształcone w powiat grodzki.
Flaga Słupska z przełomu XIX i XX wieku
W XIX wieku sytuacja miejskiej gospodarki uległa znacznej poprawie. Dobra koniunktura gospodarcza i dynamiczny rozwójPrus sprzyjał rozwojowi miasta. Rozbudowano przemysł. Mimo zdegradowania miasta do roli ośrodka administracyjnegopowiatu (siedziba władzrejencji znajdowała się wKoszalinie, a prowincji – w Szczecinie), Słupsk był drugim co do wielkości ośrodkiem przemysłowym w regionie, zajmował również drugie miejsce pod względem liczby ludności. W latach 1869–1870 zbudowano w Słupsku pierwszą linię kolejową relacjiSzczecin –Gdańsk. Rozwinęło się również budownictwo. W XIX wieku granice miasta przesunęły się znacznie w stosunku do średniowiecznych. Budownictwo i przemysł koncentrowały się w pierwszej kolejności wzdłuż utwardzonej w 1835 roku drogi Szczecin – Gdańsk oraz przy drodze prowadzącej dodworca kolejowego (obecnie ulica Wojska Polskiego). Kolejne budynki, wznoszone przy tej ulicy, znanej jako „Bahnhofstraße”, w miarę „zbliżania się” do centrum miasta były coraz okazalsze. W 1831 roku władze miejskie zrzekły się na rzecz państwa pruskiego wszelkich praw do portu w Ustce, dotąd stanowiącego własność miasta. Jedną z bardziej ambitnych operacji, mających na celu powiększenie użytecznego gospodarczo obszaru miasta, było przeprowadzone w latach 1847–1855 osuszenie rozległego bajora, leżącego na południowy zachód od najmłodszej z jego czterech bram i znanego jako „Die Quebbe vor dem Neuen T[h]or”. Przedsięwzięcia tego rodzaju miały miejsce w mieście również wcześniej (np. w XVIII wieku osuszono sztucznie obszar, na którym stanął następnie budynek znany później jako siedziba Bractwa Strzelców Miejskich) i później (w 1927 roku osuszono sztucznie obszar, zajmowany dziś przez słupską Szkołę Policji), ale kilkuletnie zmagania z „Quebbe”, ukończone ostatecznie w latach 1852–1855 przez mistrza piekarskiego nazwiskiem Wienandt, weszły na trwałe do historii miasta. W 1851 roku powołano w mieście komisję do spraw nadania stałych i oficjalnych nazw jego ulicom oraz ponumerowania stojących przy nich budynków. Słupsk był jednym z większych ośrodków przemysłowychpruskiejprowincjiPomorze[12].
W 1901 roku oddano do użytkuratusz, a w 1903 roku budynek obecnego starostwa powiatowego. W latach 1903–1910 rozbudowano sieć wodociągową i kanalizacyjną, wybudowano też mechaniczną oczyszczalnię ścieków. W 1910 roku wyjechał na ulice miasta pierwszytramwaj[27]. Ważnym wydarzeniem w dziejach miasta była wizyta cesarzaWilhelma II, który we wrześniu 1910 roku przybył na uroczystości 600-lecia nadania praw miejskich przez książąt brandenburskich. Niedługo po wizycie cesarza przy placu Stephana (dziś: placu Zwycięstwa) stanął duży dom handlowy firmy „Gustav Zeeck”. Budynek istnieje do dziś, a wraz z nim wciąż działająca, drewniana winda. W 1912 roku przeprowadzono w mieście bardzo ciekawą operację – przeniesiono mianowicie na nowe miejsce Kaplicę Szpitalną pw. Św. Jerzego. Budowla ta, stojąca uprzednio przy dzisiejszej ul. Tuwima, została przeniesiona na plac, powstały po zniwelowaniu tzw. Schmatzkenbergu (pol. Wzgórze Jagniąt) w związku z wytyczeniem tzw.Kublitzer Chaussee – ulicy prowadzącej do ówczesnej wioskiKublitz (dziś: Kobylnica).
Stare Miasto z Nową Bramą ok. 1915 roku
Liczba mieszkańców wzrastała bardzo szybko, w 1914 roku osiągnęła 34 430 osób.
DziałaniaI wojny światowej oszczędziły miastu zniszczeń. Już w początkach 1919 roku wznowiono funkcjonowanie komunikacji tramwajowej. Jednak rozwój miasta, mimo znacznego przyrostu liczby ludności, został zahamowany.
W 1926 rokuNSDAP wystąpiła w mieście publicznie, zyskując wielu zwolenników.
W listopadzie 1938, podczas„nocy kryształowej”, w Słupsku spalono m.in.miejscową synagogę, budowlę zaprojektowaną przez architekta Eduarda Kocha, od 1902 roku stojącą przy dzisiejszej ulicy M. Niedziałkowskiego (dawniejArnoldstraße).
Wybuch wojny w 1939 roku zahamował rozwój miasta. Podczas wojny do miasta sprowadzano robotników przymusowych z krajów okupowanych, m.in. do założonego tu obozu pracy, a od 26 sierpnia 1944 roku także filii obozu koncentracyjnegoStutthof (podobózAußenarbeitslager Stolp), do którego skierowano 382 mężczyzn i 239 kobiet, głównie Żydów z Łotwy, Czechosłowacji, Węgier, Austrii, Polski oraz Niemiec. Zamordowanym w czasie wojny poświęcono obelisk w pobliżu dawnychzakładów naprawczych PKP. Niemcy utworzyli w mieście dziewięć podobozówpracy przymusowejobozu jenieckiegoStalag II B[28].Polski ruch oporu w Słupsku szpiegował działania Niemców oraz kolportował polską prasę podziemną[29][30].
Wobec zmieniającej się na niekorzyść Rzeszy sytuacji na froncie i ofensywy powietrznej aliantów, do Słupska i w jego okolice kierowano ewakuowaną ludność niemiecką z zagrożonych terenów. Tuż przed przybyciem do miastawojsk radzieckich, 7 marca 1945 roku dokonano egzekucji wLasku Południowym – rozstrzelano 21 polskich przymusowych robotników[31]. Wcześniej powieszono jeszcze dwie osoby. Te tragiczne wydarzenia upamiętniapomnik. W nocy 7/8 marca niemieckie wojska opuściły Słupsk z uwagi na groźbę odcięcia[31]. 8 marca do miasta wkroczyły oddziały 27 Dywizji Strzelców oraz 3 Samodzielnego Korpusu Pancernego GwardiiII Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej (po wojnie na Placu Zwycięstwa ustawiono pomnik ku czci żołnierzy polskich i radzieckich oraz wmurowano na ścianie ratuszu tablicę upamiętniającą oswobodzenie miasta od hitlerowców)[31][32]. Miasto zostało zajęte bez walk, jednak żołnierze radzieccy następnie 9 marca rabowali niemiecką ludność i celowo podpalali budynki w mieście, zwłaszcza na Starym Mieście[31]. Późniejsze radzieckie artykuły propagandowe utrwaliły mit ciężkich walk o Słupsk[31]. W efekcie zniszczeniu uległa znaczna część najstarszej, zabytkowej dzielnicy miasta. Niektóre budynki ze zgliszcz odbudowywano dopiero w latach 60. XX wieku, jak np.kościół św. Mikołaja (dzisiejsza biblioteka).
Zajęcie miasta przez wojskaArmii Czerwonej wspieranej przez wojsko polskie 9 marca 1945 oznaczało rozpoczęcie nowego rozdziału w historii miasta. Pierwsza grupa władz polskich, przybyła do miasta 23 kwietnia 1945 roku, przybywszy z Kresów WschodnichPolacy postawili sobie za cel zorganizowanie sprawnej władzy i życia społecznego, wysiedlenie ludności niemieckiej, równomierne zasiedlenie miasta oraz odbudowę i rozwój miejskiej infrastruktury[33]. 7 maja 1946 roku wprowadzono nazwę miastaSłupsk zastępując poprzednią nazwę niemieckąStolp[34]. Przekazany pod kontrolę władz polskich Słupsk od 1946 roku znajdował się w granicachwojewództwa szczecińskiego. W 1950 roku Słupsk i powiat słupski znalazły się w granicach nowo powstałego województwa koszalińskiego – województwo podzielono na dwa mniejsze: szczecińskie ikoszalińskie. Stolicą nowego województwa – pomimo mniejszej liczby ludności i starań Słupska o lokalizację na miejscu siedziby wojewody – zostałKoszalin. Podobna sytuacja (lokalizacja stolicy województwa poza największym miastem) wystąpiła wwojewództwie zielonogórskim ikieleckim. W mieście powstała Wyższa Szkoła Pedagogiczna, rozwinął się przemysł drzewny i meblowy, uruchomiono fabrykę obuwia„Alka”, wytwórnię sprzętu okrętowego, fabrykę maszyn rolniczych, zakłady naprawcze autobusów, zakłady przemysłu cukierniczego, mleczarnię i zakłady przetwórstwa ziemniaczanego[24].
Wgrudniu 1970 roku w Słupsku miały miejsca strajki i akcje protestacyjne, zakończone bez ofiar śmiertelnych.
W 1974 roku przy barze mlecznym „Poranek” otwarta została najstarszapizzeria w Polsce, działająca do dziś[36].
Panorama miasta z ulicy Kołłątaja (przecznica), widoczna ul. M. Konopnickiej
W 1975 roku Słupsk stał się stolicą województwa. Status miasta wojewódzkiego utracił 31 grudnia 1998 roku w wyniku reformy administracyjnej, aby następnego dnia stać się częścią nowego województwa pomorskiego.
W 1985 roku uruchomiono w Słupsku komunikację trolejbusową. Obsługiwały ją początkowo pojazdy importowane z ówczesnego ZSRR, następnie także wozy produkowane na miejscu – w lokalnej „Kapenie”, przedsiębiorstwie naprawy autobusów – na bazie autobusu „Jelcz-Berliet” PR-101. W tej samej „Kapenie” powstał też jedyny jeżdżący po ulicach Słupska trolejbus na bazie węgierskiego „Ikarusa” (nr boczny 651). Sieć linii trolejbusowych miała docelowo m.in. połączyć dwa miasta – Słupsk i pobliską Ustkę. Komunikacja trolejbusowa funkcjonowała w Słupsku przez 14 lat.
W 1990 roku liczba mieszkańców Słupska po raz pierwszy sięgnęła stu tysięcy. Stutysięcznym obywatelem miasta został Rafał Kancler.
W latach 1992–1994 przeprowadzono w mieście kolejną operację przeniesienia w nowe miejsce zabytkowej budowli. Tym razem przesuniętoszachulcowej budowy spichlerz, należący swego czasu do kupca Richtera. Stojący w okolicy skrzyżowania dzisiejszych ulic M. Kopernika i Wolności (dawnychAmts- i Triftstraße) budynek rozebrano, a następnie przeniesiono na polanę w pobliżu Zamku Książąt Pomorskich. Operację tę przeprowadzono przy wsparciu finansowym władzRepubliki Federalnej Niemiec.
10 stycznia 1998 roku w Słupsku miały miejsce jedne z najpoważniejszychzamieszek w Polsce po roku 1989. Ich przyczyną była śmierć kibica koszykarskiej drużyny Czarni Słupsk na skutek obrażeń odniesionych po interwencji policji.
Hejnał Słupska (posłuchaj hejnałuⓘ)W 1998 roku ogłoszono Ogólnopolski Konkurs na „Słupski Hejnał”. Jury przyznało nagrodę „Grand Prix” Prezydenta Miasta Słupska Jackowi Stańczykowi ze Słupska. Od 1999 roku hejnał rozbrzmiewa codziennie o godz. 12. Od 1 stycznia 2009 roku na wieży słupskiego ratusza rozbrzmiewają dwa hejnały – Słupska iUstki. W ramach współpracy Dwumiasta w Ustce również grane są hejnały Ustki i Słupska[14].
Wdwudziestoleciu międzywojennym oś miasta wyznaczały obecne ulice Tuwima, Nowobramska, Kowalska i Armii Krajowej, w pobliżu których znajdowały się najważniejsze budowle. Charakterystycznym obiektem była neogotyckasynagoga, spalona w 1938 roku.
PoII wojnie światowej duża część miasta uległa zniszczeniu. Starsze kamienice zachowały się przy ulicy Wojska Polskiego i jej okolicach. Spalone zostały świeckie budowle w centrum miasta. Oszczędzono m.in. ratusz i ruinyZamku Książąt Pomorskich. Odbudowa miasta prowadzona była w taki sposób, żeby powstało jak najwięcej budynków mieszkalnych w jak najkrótszym czasie. Doprowadziło to do zabudowania dawnego średniowiecznego miasta blokami modernistycznymi. Prowadzone obecnie prace renowacyjne mają na celu upiększenie tej części miasta. W ramach rewitalizacji podjęto decyzję o odbudowie Baszty Okrągłej[37].
Powojenna ludność Słupska w przeważającej mierze była ludnością napływową z różnych stron Polski. Przedwojenni niemieccy mieszkańcy miasta zostali po 1945 roku wysiedleni, a na ich miejsce napłynęli w zdecydowanej większości Polacy. Według profesoraLeszka Kosińskiego struktura ludnościowa Słupska w 1950 roku pod względem pochodzenia terytorialnego przedstawiała się następująco[40]:
Pod koniec grudnia 2009 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Słupsku obejmowała ok. 4,7 tys. mieszkańców, co stanowistopę bezrobocia na poziomie 10,6% do aktywnych zawodowo[41].
Słupsk jest ośrodkiem przemysłowym średniej wielkości. Od 1997 działaSłupska Specjalna Strefa Ekonomiczna, posiadająca filie w Koszalinie,Redzikowie,Debrznie,Szczecinku iWałczu, zarządzana przez Pomorską Agencję Rozwoju Regionalnego S.A. W mieście działają instytucje wspierające rozwój gospodarczy: Słupska Izba Przemysłowo-Handlowa, Słupski Inkubator Technologiczny oraz Słupskie Stowarzyszenie Innowacji Gospodarczych i Przedsiębiorczości.
W Słupsku zlokalizowana jest fabryka jednego z większych polskich producentów szyb samochodowych – przedsiębiorstwa «NordGlass».
Energię cieplną miastu zapewniają dwieciepłownie – KR1 przy ul. Koszalińskiej oraz KR2 przy ul. św. Klary z Asyżu. W Słupskim Inkubatorze Technologicznym zainstalowana jest jedna z największychfotowoltaicznych instalacji dachowych w Polsce o łącznej mocy 180,36 kW[43].
W lipcu 2021 CCC (właściciel od 2019) zamknął działającą od 29 lat fabrykę obuwiaGino Rossi, zatrudniającą 235 pracowników (historyczne maksimum zatrudnienia wynosiło 900 pracowników), od 2006 notowaną na giełdzie warszawskiej, a w 2010 wycenianą na 300 mln zł[44] Z kolei w maju 2023 ogłoszono stopniowe wygaszanie produkcji i zamknięcie w I kwartale 2024 fabryki nadwozi autobusów należącej do firmy Scania Production Słupsk S.A., w wyniku czego pracę straci 800 osób[45]
Obwodnica w standardzie drogi ekspresowej ma bezkolizyjne węzły w Redzikowie, Głobinie, Kobylnicy i Bolesławicach. Obwodnica przebiega przez tereny miasta igminy Słupsk orazgminy Kobylnica. Budowa obwodnicyS6 w ciągu drogi krajowej nr6 ruszyła we wrześniu 2008. Wbrew wcześniejszym zapowiedziom obwodnica nie będzie budowana w standardzie ekspresowej, dwujezdniowej drogi i będzie miała tylko jedną jezdnię. Decyzja ta wynika z prognoz natężenia ruchu na tej trasie[46]. Rozbudowa drogi do standardu dwujezdniowej ma się odbyć wraz z budową drogi S6 – do 2020 roku. Obwodnica została udostępniona do użytku 26 października 2010. 29 października uroczystego otwarcia dokonał Prezydent RP Bronisław Komorowski[47]. Obwodnica liczy nieco ponad 16 km.
Obwodnica miejska jest w większości przekroju 2 jezdnie po 2 pasy ruchu. Droga posiadaskrzyżowania, w tymronda, a także przejścia dla pieszych. Największy ruch jest na ulicy 11 listopada, a najmniejszy na ulicy Wernera, głównie z braku dalszej części północnej obwodnicy.
Planowane jest budowa obwodnicy Słupska orazKobylnicy po zachodniej lub wschodniej i północnej stronie miasta[48]. Obwodnica ma powstać z programu100 obwodnic.
Słupsk jest węzłem kolejowym na liniachSzczecin –Koszalin – Słupsk –Gdynia iUstka – Słupsk –Szczecinek. Dawniej istniała również normalnotorowa linia kolejowa doBudowa oraz siećkolei wąskotorowej. Dojeżdżają tu pociągiRegio,TLK,IC, EICi EIP z największych miast Polski. W sezonie letnim na stacji zatrzymują się pociągi "Słoneczny" oraz "Słoneczny BIS" obsługiwane przezKoleje Mazowieckie[49]. Lokalne relacje łączą miasto z Ustką,Sławnem i Darłowem,Miastkiem i Szczecinkiem, Koszalinem i Szczecinem, Lęborkiem i Gdynią. Obecnie trwa budowa drugiegotoru i rozbudowa stacyjnej infrastruktury w Słupsku,Damnicy iPotęgowie.
Pierwszy dworzec kolejowy w Słupsku mieścił się od lipca 1869 przy obecnej ul. Grunwaldzkiej 17. Wtedy to uruchomiono 67 km, 1-torową linię kolejową Koszalin-Słupsk. We wrześniu 1870 uruchomiono 131 km linię kolejową Słupsk-Gdańsk Główny. W maju 1879 uruchomiono 192 km, 1-torową linię kolejowąPiła Główna-Szczecinek-Słupsk-Ustka[50]. Obecnie dawny budynek dworca kolejowego stanowi część zaplecza naprawy wagonów osobowych (Sekcja Napraw Wagonów Pomorskiego Zakładu Przewozów Regionalnych spółkiPrzewozy Regionalne).
Główny i od 1945 jedyny dworzec w mieście znajduje się przy ulicyKołłątaja. NaNadrzeczu znajdował się również przystanekSłupsk Przymieście, ale wraz z likwidacją, uruchomionej w sierpniu 1906, 38 km liniiSłupsk – Budowo i rozebraniem (w 1945) toru na niemal całej długości linii, przystanek zlikwidowano. NaRyczewie znajdował się przystanekSłupsk Ryczewo na liniach kolejowychGdańsk Główny – Stargard Szczeciński oraz wybudowanej w 1935Słupsk – Cecenowo, lecz w latach 80. XX wieku został zlikwidowany. Na przełomie lat 80 i 90 zbudowano nowy dworzec kolejowy. Obecnie w związku z rozbiórką dotychczasowego budynku dworca kolejowego oraz budową nowego, podróżni korzystają z tymczasowego dworca zlokalizowanego w biurowcu sąsiadującym z dotychczasowym dworcem[51]. Prace mają się zakończyć do 2026 roku. W Słupsku znajduje się również przystanek kolejowySłupsk Północny.
Zabytkowytramwaj: w tle Nowa Brama, przez którą prowadziły tory
Organizacją komunikacji miejskiej zajmuje się Zarząd Infrastruktury Miejskiej z siedzibą w Słupsku, natomiast operatorem jestMiejski Zakład Komunikacji Sp. z o.o. w Słupsku z siedzibą w Kobylnicy, obsługujący 19 linii autobusowych. W latach 1910–1959 w Słupsku działała komunikacjatramwajowa. W latach 1985–1999 po mieście kursowały równieżtrolejbusy.
SłupskiPKS, Nord Express[52] oraz Ramzes obsługują również trasy lokalne na obszarze powiatów: słupskiego,lęborskiego isławieńskiego. Nowy węzeł transportowy, pełniący rolę dworca autobusowego, przy ul. Towarowej, został otwarty 23 września 2023 i został połączony tunelem pod dworcem kolejowym[53]. Od 1 listopada 2023 wszystkie linie autobusowe słupskiego PKS, które odjeżdżały dotychczas z Dworca PKS przy ul. Kołłątaja 15, kursują z węzła przy ul. Towarowej[54].
W słupskim Zamku Książąt Pomorskich siedzibę maMuzeum Pomorza Środkowego, które prezentuje zbiory dotyczące historii regionu, jak pochodzący z 1618 oryginałmapy Lubiniusa,cynowesarkofagiAnny iErnesta Bogusława von Croy, gobelin przedstawiający poczet książąt pomorskich (dziełoHeleny i Tadeusza Gałkowskich) i stałą wystawę sztuki pomorskiej („Sztuka Dawna Pomorza”). Muzeum Pomorza Środkowego posiada również sporą kolekcję pracOttona Priebe oraz największy na świecie zbiór pracWitkacego. Często organizowane są też wystawy czasowe.
SąsiedniMłyn Zamkowy, będący najstarszym zachowanym budynkiem przemysłowym wPolsce[55] prezentuje wystawę stałą zatytułowaną „Rzeczywistość kulturowa Pomorza dawniej i dziś”. Ekspozycja ukazuje całokształt zmian i procesów kulturowych, jakie zachodziły na ziemiach zachodnich w ostatnim stuleciu.
WSpichlerzu Richtera, również części zespołu zamkowego, prezentowane są ekspozycje czasowe o zróżnicowanej tematyce.
W Słupsku niegdyś było pięćkin, w tym wybudowane w 1963 jako jedno z pierwszych w kraju z tzw.cineramą kino „Milenium” przy Starym Rynku. Kino „Rejs” funkcjonuje w Młodzieżowym Centrum Kultury przy ul. 3 Maja i kilkusalowy multipleks w Centrum Handlowym Jantar przy ul. Szczecińskiej.
W 2008 powstała w SłupskuBałtycka Biblioteka Cyfrowa, która udostępnia w formie cyfrowej zbiory dotyczące miasta i regionu. Za projektBałtyckiej Biblioteki Cyfrowej w 2009 Miejska Biblioteka Publiczna w Słupsku zajęła III miejsce w finale konkursu Samorządowy Lider Zarządzania w kategorii kultura[56].
W Słupsku nie wydzielono żadnychjednostek pomocniczych. Pomysł podzielenia miasta na 11 okręgów, w których miałyby powstać rady osiedli, został wysunięty w 2010 roku przez ówczesnego kandydata na objęcie stanowiska prezydenta miasta,Zbigniewa Konwińskiego, ale nie został zrealizowany[69]. W opracowanym przez Urząd Miasta studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasto zostało podzielone na osiem stref polityki przestrzennej, grupujących zwyczajowe osiedla na podstawie danych ewidencyjnych i historycznych[70]. Podział ten ukazuje tabela poniżej.
PrzedII wojną światową w skład powiatu grodzkiego Stolp wchodziło, oprócz samego miasta, dziesięć miejsc zamieszkanych (Wohnort): Abdeckerei, Am Dornbrink, Ausbau bei Gumbin, Chaussehaus bei Neumühl, Hildebrandtshof, Lohmühle, Sankt Georg, Schützenheim, Waldkater oraz Walkmühle[71] – podział ten nie przetrwał jednak do współczesności, mimo ustalenia części nazw przezKUNM i ich utrzymywania się w latach powojennych.
29 grudnia 2021 Rada Miasta Słupska rozpoczęła procedurę przyłączenie do miasta siedmiu okolicznych miejscowości (całych lub w części):Bierkowo,Krępa Słupska,Płaszewko,Strzelino,Włynkówko,Siemianice iSwochowo-Niewierowo, co spotkało się z protestami zamieszkujących te miejscowości mieszkańców[72]. Tereny, o które ubiegał się Słupsk, zajmowały prawie 60 km² i przynosiły w tym czasie ponad 8,3 mln zł wpływów z tytułu podatków od nieruchomości oraz 9,4 mln zł z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych[73]. Ostatecznie, od 1 stycznia 2023 Słupsk powiększył się o 9,56 km² niezamieszkałych części sołectw Bierkowo, Strzelino oraz teren inwestycyjny w Płaszewku[74][75], czyli o 22%[76].
13 lipca 2003 została podpisana deklaracja o współpracy w ramach Dwumiasta między władzami Słupska i Ustki. Sam akt podpisany został na statku płynącym w pobliżu Ustki. Umowa została podpisana przez prezydenta Słupska Macieja Kobylińskiego i burmistrza Ustki Jacka Graczyka. Deklaracja o współpracy w ramach Dwumiasta została podpisana w celu wspólnej promocji i rozwoju obu miast, tak aby ich oferta mogłaby się nawzajem uzupełniać i kompleksowo spełniać oczekiwania turystów.
Słupsk i Ustka bliżej siebie. Razem będą silniejsi – pod tym hasłem została podpisana deklaracja.
Najlepiej rozwinęła się formuła współpracy trzech miast europejskich, tj. współpraca trójstronnaCarlisle –Flensburg – Słupsk. W ramach tzw. Trójporozumienia, tj. umowy podpisanej 28 czerwca 1988 we Flensburgu, realizuje się polityka współpracy między stowarzyszeniami, grupami młodzieży, artystami, mieszkańcami i równie ściśle między władzami miejskimi i radnymi.
Przykłady współpracy: Każdego roku, w cyklu trzyletnim, spotykają się przedstawiciele władz miejskich trzech zaprzyjaźnionych miast, wymieniając doświadczenia i wytyczając programy dalszej współpracy. Również w sposób rotacyjny realizowana jest wymiana młodzieży. Corocznie odbywające się Trójstronne Spotkanie Miast Partnerskich Carlisle – Flensburg – Słupsk. Goście spotykają się z władzami Słupska i młodzieżą biorącą udział w dorocznej wymianie. Omawianych jest wiele inicjatyw m.in.:
wspólne ubieganie się o środki unijne na niwelowaniu różnic rozwojowych,
wymiana doświadczeń z zakresu gospodarki komunalnej i ochrony środowiska, spraw społecznych,
rozwijanie wymiany kulturalnej i sztuki,
Efektem współpracy partnerskiej w 2007 między Flensburgiem a Słupskiem była wystawa fotograficzna ukazująca Flensburg i okolice przygotowana przez Landschaftsmuseum-Angeln, a także spotkanie architektów polskich i niemieckich we Flensburgu w dniach 8–11 listopada 2007. Omówiono zagadnienia gospodarki przestrzennej i metody zachowania dziedzictwa kulturowego w architekturze.
Podpisanie umowy partnerskiej Słupska i Grodna
Artyści z miast partnerskich wzięli udział w organizowanym przez Miasto Słupsk Międzynarodowym Plenerze Rzeźbiarskim. Tematem pleneru był Słupski Niedźwiadek Szczęścia. Tworzywem rzeźbiarzy było drewno. W ciągu dwóch tygodni powstały prace, które rozmieszczone zostały w 2007 na ulicach Słupska. Kolejny plener malarski przeprowadzony został we wrześniu 2007[79].
Porozumienie zGrodnem zostało zawarte 30 lipca 2010. Umowa zakłada, że oba miasta dążyć będą do tego, aby działały na rzecz tworzenia korzystnego klimatu dla rozwoju stosunków między Rzecząpospolitą Polską aRepubliką Białorusi. Współpraca ma być realizowana na wielu płaszczyznach, m.in.: społecznej, gospodarczej i kulturalnej. Słupsk od wielu lat współpracuje z Grodnem. Owocem tej współpracy jest aktywna działalność prowadzona od ponad 20 lat przez władze Słupska przy współpracy z Towarzystwem Przyjaciół Wilna i Grodna w Słupsku, które było inicjatorem zawarcia umowy partnerskiej między Słupskiem a Grodnem.
Rada Miejska w Słupsku w 28 kwietnia 2010 podjęła uchwałę w sprawie podpisania przez miasto umowy partnerskiej z Grodnem[80].
W związku zInwazją Rosji na Ukrainę, rozpoczętą 24 lutego 2022 roku, Rada Miejska Słupska 2 marca 2022 roku, na specjalnie w tym celu zwołanej sesji, podjęła uchwałę w sprawie zakończenia współpracy z Grodnem, a także z rosyjskim Archangielskiem[81].
8 zborów: Osiedla Zachodnie, Rosyjski, Stare Miasto (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Wschód, Południe, Zatorze Północ (w tym grupa hiszpańskojęzyczna);Dębnica Kaszubska;Smołdzino –Sala Królestwa: Słupsk, ul. Lutosławskiego 2[103].
W mieście działa kilkadziesiąt klubów sportowych. Obecnie najbardziej znanym w Polsce zespołem ze Słupska jest klubEnerga Icon Sea Czarni Słupsk (koszykówka mężczyzn), od wielu lat występujący w najwyższej klasie rozgrywkowej. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych klubów sportowych jest III-ligowyGryf Słupsk (piłka nożna). W piłce ręcznej, zespół Słupia Słupsk koncentruje się na rozwijaniu młodzieżowych talentów. W lekkoatletyce, klub AML Słupsk jest jednym z najważniejszych szkolących młodzież w Polsce - jego zawodnicy zdobywają wiele medali Mistrzostw Polski i Mistrzostw Europy.
W mieście działają też SKB Czarni Słupsk i siatkarki Energi Czarnych Słupsk, spadkobiercy tradycji Czarnych Słupsk, którzy dawniej odnosili wielkie sukcesy w boksie i siatkówce kobiet (pięciokrotne mistrzynie Polski). Istniała także sekcja piłki nożnejCzarnych Słupsk, która m.in. grała na poziomie III-ligowym. Słupsk może się pochwalić także osiągnięciami w pływaniu, boksie oraz sportach walki, które zyskują na popularności wśród młodzieży. W mieście działają także różnorodne sekcje sportowe, w tym w badmintonie, akrobatyce, żeglarstwie i szachach.
Stadion 650-lecia, ul. MadalińskiegoKorty tenisowe wParku Kultury i Wypoczynku, ul. RybackaBasen kryty w Słupskim Ośrodku Sportu i Rekreacji, ul. SzczecińskaBoisko wielofunkcyjne, ul. Wiatraczna
Centra sportowe
Słupski Ośrodek Sportu i Rekreacji, ul. Szczecińska
Słupsk leży w centrum atrakcyjnego turystycznie regionu – pobliskie miejscowości wypoczynkowe (kurorty nadmorskieJarosławiec, Ustka,Rowy,Łeba) dysponują bogatą ofertą turystyczno-kulturalną. Największymi walorami regionu są wybrzeże morskie i liczne jeziora (8441 jezior zajmujących powierzchnię 1 hektara) otoczone lasami (lasy zajmujące 40% powierzchni regionu) orazSłowiński Park Narodowy – rezerwat biosfery UNESCO. Uroku najbliższym okolicom miasta dodajePark Krajobrazowy Dolina Słupi oraz turystyczne tzw. produkty markowe, tj. „Kraina w Kratę” i „Szlak Elektrowni Wodnych” na rzece Słupi. W mieście znajdują się liczne zabytki, które znajdują się naEuropejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.
Miasto jest jednym z piękniejszych miejsc na Pomorzu Środkowym, dlatego uważane jest za perełkę turystyczną. Odwiedzający znajdą tu niezwykłą przyrodę, interesujące zabytki i miejsca historyczne, a także rozwiniętą infrastrukturę turystyczną.
Do najważniejszych walorów i atrakcji turystycznych należą:
największa na świecie kolekcja prac plastycznychWitkacego i witkacjanów.
W centrum można również podziwić zabytkowe kamienice z okresu dwudziestolecia międzywojennego.
Słupsk jest również ważnym ośrodkiem kulturalnym o znaczeniu krajowym. Odbywa się tu wiele znanych festiwali o randze ogólnopolskiej. Do najważniejszych można zaliczyć: Festiwal Pianistyki Polskiej, Komeda Jazz Festival, Konfrontacje Sztuki Kobiecej, Festiwal Kultury Wschodu „Mundus Orientalis”, Schaefferiada, Festiwal Młodych Talentów „Niemen Non Stop”.
Korzystna lokalizacja miasta sprawia, że pełni ważne funkcje w regionie:
administracyjne (siedziba miasta, urzędu gminy Słupsk, powiatu słupskiego, innych instytucji państwowych)
turystyczne (bliskość morza, lasów, miejsce przecięcia wielu szlaków turystycznych)
transportowe (węzeł kolejowy i drogowy)
handlowe (główne centrum handlowe Pomorza Środkowego)
↑FriedrichF.LorentzFriedrichF.,Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskiem, Instytut Zachodnio-Słowiański przy Uniwersytecie Poznańskim, 1923, s. 149(pol.).
↑Encyklopedia konspiracji Wielkopolskiej 1939–1945. Poznań: Instytut Zachodni, 1998, s. 625.ISBN 83-85003-97-5.
↑Bogdan Chrzanowski: Polskie Państwo Podziemne na Pomorzu w latach 1939–1945. Gdańsk: IPN, 2022, s. 57.ISBN 978-83-8229-411-8.
↑abcdeKamil Anduła. Kaszubska pułapka: pancerne boje pod Sławnem, Słupskiem, Lęborkiem i Wejherowem. 1. „Wojsko i Technika Historia”. Nr 1/2019. V (21), s. 56-57, styczeń – luty 2019. Warszawa: Zespół Badań i Analiz Militarnych. ISSN2450-3495.
↑Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988,ISBN 83-217-2709-3, s. 296.
↑Dzieje Słupska, Józef Lindmajer (red.), Słupsk 1986.
↑Rozporządzenie Ministra Administracji i Ministra Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 roku (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85, s. 2).
↑GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 1994.
↑Słupsk w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-03], liczba ludności na podstawie danych GUS.
↑Leszek Kosiński: Pochodzenie terytorialne ludności ziem zachodnich w 1950 r.. T. Zeszyt 2. Warszawa: Polska Akademia Nauk Instytut Geografii, 1960, s. Tabela 1.
StanisławS.GierszewskiStanisławS. (red.),Historia Słupska, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1981,ISBN 83-210-0152-1.
Christian WilhelmCh.W.HakenChristian WilhelmCh.W.,Drei Beitrage zur Erläuterung der Stadtgeschichte von Stolp, Stolp (Pom.) [Słupsk]: F.W. Feige, 1866(niem.).
JózefJ.LindmajerJózefJ.,TeresaT.MachuraTeresaT.,JózefJ.SporsJózefJ.,BogdanB.WachowiakBogdanB.,Dzieje Słupska, Słupsk: Polskie Towarzystwo Historyczne, 1986.
KazimierzK.RymutKazimierzK.,Nazwy miast Polski, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987,ISBN 83-04024-36-5.
MałgorzataM.Mastalerz-KrystjańczukMałgorzataM.,Pomorze Zachodnie w polskiej nauce, publicystyce i działalności politycznej w latach 1919–1939, Słupsk: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej w Słupsku, 2013,ISBN 978-83-7467-197-2.
Karl-HeinzK.H.PagelKarl-HeinzK.H.,Stolp in Pommern - eine ostdeutsche Stadt : ein Buch über unsere pommersche Heimat, Lübeck [Lubeka]: Heimatkreis Stolp, 1977(niem.).
WernerW.ReinholdWernerW.,Chronik der Stadt Stolp, Stolp [Słupsk]: Hermann Kölling, 1861(niem.).
Raport o stanie Miasta Słupska, Załącznik do zarządzenia nr 401/ZKO/2023 Prezydenta Miasta Słupska z dnia 25 maja 2023 r. w sprawie przedstawienia Raportu o stanie Miasta Słupska za 2022 rok, Urząd Miejski w Słupsku, 2022 [dostęp 2023-11-05].
Plan zagospodarowania przestrzennego województwa pomorskiego 2030, Załącznik nr 1 do uchwały nr 318/XXX/16 Sejmiku Województwa Pomorskiego z dnia 29 grudnia 2016 r. w sprawie uchwalenia nowego planu zagospodarowania przestrzennego województwa pomorskiego oraz stanowiącego jego część planu zagospodarowania przestrzennego obszaru metropolitalnego Trójmiasta, Sejmik Województwa Pomorskiego, 2016 [dostęp 2023-11-05].
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
