Unia lubelska była zwieńczeniem długotrwałego procesu unifikującego oba państwa. Polska i Litwa zachowały odrębność, ale połączyła je osoba wspólnie obieranego władcy, wspólny sejm i polityka zagraniczna. Zniesione zostały również granice celne, wprowadzono wspólną monetę i system administracyjny; dążono również do unifikacji prawodawstwa. Unia lubelska zakończyła również proces unifikacji Korony Polskiej, ostatecznie włączono księstwaoświęcimskie izatorskie (1564), a także zniesiono autonomięPrus Królewskich (1569). Do Korony przyłączonoPodlasie,Wołyń,Podole wschodnie iKijowszczyznę. Kształtowanie się wzajemnych stosunków nie zakończyło się na sejmie lubelskim. Postępujące procesy unifikacyjne prowadziły do zacierania się różnic między poszczególnymi krajami.
Rzeczpospolita była jednym z największych państw w Europie, w 1637 roku po wojnach zMoskwą osiągnęła największy obszar ponad ok. 990 tys. km²[15][2]. Liczba ludności w połowie XVII stulecia wynosiła 11 mln[5], potem lata wojen i klęsk naturalnych spowodowały znaczny spadek ludności do ok. 7 mln, jednak do 1771 zaludnienie wzrosło do 12–14 mln[16].
Rzeczpospolita była państwem stanowym, z dominującym znaczeniemszlachty, o której pozycji świadczyła wyłączność na prawo do zasiadania w sejmie. Trzy „stany sejmujące”, a więc król, senat i sejm właściwy, czyli izba poselska, były jedynymi wspólnymi organami całej Rzeczypospolitej, wspólnie decydującymi o polityce państwa. Z tego powodu ustrój Rzeczypospolitej określa się jako monarchię mieszaną, w odróżnieniu od monarchii absolutnej, gdzie władza skupiona była w ręku monarchy, a nie jak w przypadku polskim sprawowana przez trzy odrębne organy[17]. Szlachta posiadała również prawo do wyboru władcy po śmierci poprzednika, w wyborze mógł brać udział każdy szlachetnie urodzony. Wśród szlachty budziło to poczucie, że to oni stanowią naród polityczny kraju, a wręcz że sami są Rzecząpospolitą[18]. Rola władcy była ograniczona władzą sejmu, król jednak zachował wyłączne prawo do nadawania urzędów, zarządzania dobrami królewskimi, był również najwyższym sędzią i naczelnym wodzem, kierował także polityką zagraniczną kraju w porozumieniu z senatem[19].
Zunifikowane państwo kontynuowało rozpoczęte w czasach jagiellońskich wojny o Inflanty ze Szwecją i Rosją. W konflikcie ze Szwecją doszła jeszcze kwestia rywalizacji między polską a szwedzką linią dynastii Wazów o tron szwedzki. Wojny pierwszego okresu Rzeczypospolitej, mimo relatywnie korzystnego przebiegu i rezultatów, ujawniły problemy ustrojowe kraju. Wojny z sąsiadami w drugiej połowie XVII wieku,powstania i rebelie kozackie, załamanie się popytu na eksportowane w dużej ilości zboże doprowadziły do kryzysu gospodarczego państwa. Po nim nastąpił także kryzys polityczny, prowadzący w efekcie doanarchii i rozkładu instytucji władzy. W XVIII wieku, mimo prób reform, podejmowanych przede wszystkim w okresieSejmu Czteroletniego, Rzeczpospolita wpadła w orbitę wpływów rosyjskich i ostatecznie została zlikwidowana w wynikutrzech rozbiorów w latach1772,1793 i1795.
Do końca istnienia Rzeczypospolitej Obojga NarodówKraków zachował wiele cech stołeczności – wyłączność na koronacje[20] i pochówki monarchów. RolaWarszawy rosła od XVI wieku, kiedy stała się ona głównym miejscem obrad sejmów walnych, oprócz sejmu koronacyjnego, który odbywał się w Krakowie. Od 1573 roku w Warszawie odbywały się takżewolne elekcje, natomiast w latach 1596–1611 przeniesiono tutaj dwór monarszy, a także siedziby najwyższych urzędów[21].Wilno po unii lubelskiej nie utrzymało formalnych funkcji stolicy Rzeczypospolitej Obojga Narodów[22].
Twórcą określenia państwa polskiego mianem Rzeczypospolitej (res publica) byłWincenty Kadłubek[23]. Znaczenie terminurzeczpospolita, jak również związane z nim poglądy na politykę, zaczerpnął Wincenty głównie z prac Cycerona. Przystosowując republikańskie poglądyrzymskiego pisarza do realiów XII-wiecznych, twierdził, że Polska nie jest własnością monarchy, lecz społeczeństwa rządzącego sięprawem stanowionym i wybierającego sobie władców. Tak rozumiana Rzeczpospolita powinna się stać – według Kadłubka – ojczyzną (patria) ludzi wolnych, bronioną męstwem swych obywateli (cives) tworzących jeden naród (identitas est mater societatis)[23]. Dla Wincentegostarodawna wolność Polaków jest wartością najwyższą. Największym nikczemnikiem jest ten, kto nie żałuje utraconej wolności, a najgorszym władcą taki, który odbiera wolność obywatelom Rzeczypospolitej[24]. Kolejny udokumentowany przykład użycia terminuRzeczpospolita dla określenia państwa polskiego znajduje się w akcie wiernościMaćka Borkowica złożonymkrólowiKazimierzowi Wielkiemu 16 lutego 1358 roku wSieradzu. Niemniej do XVII wieku oficjalną nazwą państwa byłoKrólestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie (lit.Lenkijos Karalystė ir Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė;biał.Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае, Karaleustwa Polskaje i Wialikaje Kniastwa Litouskaje;ukr.Королівство Польське та Вели́ке князі́вство Лито́вське, Koroliwstwo Polśke ta Wełyke Kniaziwstvo Łytowśke), a w traktatach międzynarodowych i pismach dyplomatycznych używany był odpowiednik łacińskiRegnum Poloniae Magnusque Ducatus Lithuaniae.
Do oficjalnego użytku nazwaRzeczpospolita weszła wraz z utworzeniem w efekcie unii lubelskiej z 1569 federacyjnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów[25][26]. NazwaRzeczpospolita Obojga Narodów (łac.Res Publica Utriusque Nationis) potwierdzona została w 1791 na mocyZaręczenia Wzajemnego Obojga Narodów.
Od XVII wieku państwo było znane także jakoNajjaśniejsza Rzeczpospolita Polska (łac.Serenissima Res Publica Poloniae),Rzeczpospolita Królestwa Polskiego czyRzeczpospolita Polska,Królestwo Polskie albo po prostuPolska. Mieszkańcy w mowie codziennej używali określenia „Rzeczpospolita” (rus. Рѣч ПосполитаRiecz Pospolita, lit.Žečpospolita). Zachodnioeuropejskie państwa zazwyczaj używały po prostu określeniaPolska. Whistoriografii państwo często określane jest jakoRepublika Szlachecka lubPierwsza Rzeczpospolita.
Pierwszym krokiem do utworzenia wspólnego państwapolsko-litewskiego była zawarta w 1385unia w Krewie. Na przestrzeni dwóch wieków unia ta była na zmianę zacieśniana, osłabiana, a nawet zrywana. Dopiero w drugiej połowie XVI w. wobec braku potomka dynastiiJagiellonów przystąpiono do działań mających na celu utrwalenie międzypaństwowego związku.
Propozycją zmiany charakteru unii realnej została wysunięta przez Zygmunta Augusta na sejmie w Lublinie. Panowie litewscy i magnaci wielokrotnie próbowali zerwać sejm, wielu wyjechało z miasta. Po upływie trzech miesięcy doszło do podpisania unii realnej (1 lipca 1569). Celem strony polskiej byłainkorporacja państwa litewskiego, podczas gdy Wielkie Księstwo Litewskie starało się temu zapobiec, dążąc do powstaniakonfederacji. W rezultacie Korona Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie zostały przekształcone w związek dwóch państw, które łączyła osoba wybieranego wspólnie króla, sejm, polityka zagraniczna i system monetarny, osobne zaś były skarb, wojsko, kancelaria i urzędy ministerialne[27]. Zawarcieunii realnej między Polską i Litwą było jednym z głównych osiągnięć królaZygmunta II Augusta. Po jego śmierci w 1572 roku nastąpiłobezkrólewie, podczas którego zreformowano system prawny kraju. Znacznie zwiększyły się wpływyszlachty, a także wprowadzonowolną elekcję jako sposób wyboru monarchy.Złoty wiek Rzeczypospolitej przypadł na koniec XVI i pierwszą połowę XVII wieku. W tym okresie państwo skutecznie opierało się atakomSzwecji,Rosji iTatarów.
Od końca XVII w. narastać zaczęły problemy wewnętrzne, a całkowicie zdestabilizowane państwo otoczone przez mocne systemy władzy stało się europejskim ewenementem. Pomimo podjętej za czasówStanisława Augusta Poniatowskiego próby radykalnej reformy Rzeczypospolitej zaczęła ona wchodzić w orbitę wpływów silnej monarchii rosyjskiej. Proces tende facto zapoczątkowałsejm niemy w 1717, a następnie Rzeczpospolita stała sięde iure częściowoprotektoratem Imperium Rosyjskiego, począwszy od polsko-rosyjskiego traktatu gwarancyjnego z 1768, potwierdzonego w 1775 i w 1793 (prawa kardynalne iMateriae Status)[28]. Próba uwolnienia się spod rosyjskich wpływów podjęta przezkonfederację barską zakończyła się w 1772 klęską, w następstwie której doszło doI rozbioru Polski, dokonanego przez Rosję,Prusy iAustrię. W latach 1788–1792 obradowałSejm Czteroletni, który w 1791 uchwaliłKonstytucję 3 Maja, ale reforma ustroju napotkała opór wewnętrznykonfederacji targowickiej, skutkując przegranąwojną z Rosją, w wyniku którejsejm grodzieński w roku następnym unieważnił konstytucję oraz zatwierdziłII rozbiór Polski, a resztkowe państwo stało się odtąd w pełni protektoratem rosyjskim[28].Insurekcja kościuszkowska była ostatnim zrywem obozu reformatorów, a jej upadek oznaczał ostateczny kres Rzeczypospolitej, przypieczętowany zawartymi między Rosją, Prusami i Austrią traktatamiIII rozbioru oraz abdykacją Stanisława Augusta Poniatowskiego (1795).
Ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów określa się jakomonarchię mieszaną. Organami władzy był król,senat składający się z najwyższych dostojników duchownych i świeckich oraz szlacheckaIzbę Poselską[29], wybierana na lokalnych sejmikach i je reprezentująca. Zgodnie z jej założeniami władza należała do ogółu szlachty, która mogła wpływać na politykę kraju poprzez uczestnictwo w sejmikach i sejmach.
Głównym organem państwa byłsejm walny złożony z trzech stanów sejmujących: króla, senatu i izby poselskiej. Do jego kompetencji należało przede wszystkim stanowienie prawa i wyrażanie zgody na podatki. Zgodnie zartykułami henrykowskimi przyjętymi w 1573 król miał obowiązek zwoływać sejm co dwa lata na 6 tygodni. Władca Rzeczypospolitej był szafarzem urzędów, dysponował nominacjami na 25 tysięcy stanowisk, w tym kilkaseturzędów senatorskich, wśród nich 16ministrów oraz 17 biskupów katolickich[30].
Na szczeblu wojewódzkim istniałysejmiki ziemskie, w których miała prawo uczestniczyć cała szlachta danego regionu. Sejmiki te wybierały posłów na sejm walny, deputatów dotrybunału koronnego itrybunału litewskiego oraz kandydatów na wakujące urzędy sędziowskie. Miały pozycję równą z sejmem walnym i król mógł zwołać je dla zatwierdzenia swych propozycji.
Pozycja króla w Rzeczypospolitej nie była silna, co dobrze wyrażały słowakanclerzaJana Zamoyskiego:Rex regnat et non gubernat (łac. król panuje, ale nie rządzi). Każdy nowo wybrany monarcha miał obowiązek podpisaćartykuły henrykowskie. Dokument ten określał nienaruszalne zasady ustroju państwa i zapewniał tolerancję religijną. Z czasem artykuły henrykowskie połączono zpacta conventa – osobistymi zobowiązaniami króla elekta.
Podstawowe zasady i elementy ustroju Rzeczypospolitej określano od 1573 mianemzłotej wolności. Składały się na nie:
rokosz – prawo szlachty do buntu przeciwko królowi w przypadku gdy ten złamie prawo lub naruszy zagwarantowane jej przywileje
liberum veto (łac.wolne nie pozwalam) – prawo każdego pojedynczego deputowanego do sprzeciwienia się decyzji większości na sejmie. Pozwalało unieważnić wszystkie postanowienia podjęte na danej sesji;
konfederacja – prawo do tworzenia lokalnych lub ogólnopaństwowych związków szlachty w celu osiągnięcia określonych celów politycznych.
Złota wolność wytworzyła ustrój nietypowy w skali ówczesnej Europy. Podczas gdy w innych krajach następowałacentralizacja władzy i wzrost pozycji monarchów zmierzających doabsolutyzmu, w Rzeczypospolitej władza była zdecentralizowana, a szlachta dominowała nad królem pod względem kompetencji.
Po reformach z lat 1565–1566 w Wielkim Księstwie wyklarował się prosty, dwustopniowy podział administracyjny. Podstawową jednostką administracyjną byłpowiat, który był jednocześnie okręgiem sądowym, politycznym (zwoływanie sejmików), jak i wojskowym (pospolite ruszenie)[31]. Od Unii lubelskiej Litwa dzieliła się na dziewięćwojewództw:wileńskie,trockie,połockie,witebskie,smoleńskie,mińskie,mścisławskie,nowogródzkie,brzesko-litewskie. Status województwa miało takżeKsięstwo Żmudzkie, które podobnie jak województwa połockie i mścisławskie składały się z jednego powiatu, pozostałe województwa liczyły od dwóch do czterech powiatów, jedynie wileńskie składało się z pięciu. Poza zwykłym podziałem administracyjnym na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego występowały także tak zwaneksięstwa alodialne, czyli kompleksy majątkowe niektórych rodów magnackich, dzierżone na prawie książęcym.
W Koronie Królestwa Polskiego podział administracyjny był dużo bardziej skomplikowany. Korona dzieliła się na dwie prowincje Wielkopolskę i Małopolskę.
W XVIII wieku kilkakrotnie planowano lub nawet w ograniczonym stopniu wprowadzano w życie reformy systemu. Ambitne projekty zmian proponowały obozy magnackie, w tymPotoccy i tzw.Familia, a także królStanisław Leszczyński, większość jednak pozostało jedynie w sferze teorii. Oryginalną próbą reform społecznych było utworzenie w granicach I Rzeczypospolitej we wsiPawłowo koło Wilna przez księdzaPawła Ksawerego Brzostowskiego republiki samorządowej tzw.Rzeczypospolitej Pawłowskiej, w której w roku 1769 zastąpił on pańszczyznę oczynszowaniem i nadał chłopom wolność osobistą.
W skali całego państwa niewielkie ulepszenia do systemu prawnego państwa wprowadzono nasejmie konwokacyjnym w 1764, ale szeroko zakrojone reformy weszły w życie dopiero trzydzieści lat później. W 1791 uchwalono Konstytucję 3 Maja – pierwszą w Europie nowoczesną ustawę zasadniczą. Konstytucja znosiła liberum veto i prawo do zawiązywania konfederacji. Wprowadzałatrójpodział władzy, zasadęsuwerenności ludu, a także zwiększała prawa mieszczan i w mniejszym stopniu chłopów.
Reformy wprowadzono zbyt późno i wywołały one szybką reakcję sąsiednich państw. Rosja doprowadziła do zawiązaniakonfederacji targowickiej i w obronie rzekomo pogwałconych praw szlachty zaatakowała Polskę. Wojna zakończyła się przegraną Polaków i delegalizacją konstytucji. Doprowadziła także dodrugiego, a po dwu latach dotrzeciego rozbioru Polski.
Ziemie dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów aktualnie wchodzą w skład kilkuśrodkowoeuropejskich państw, w tym przede wszystkim Polski, Litwy, Łotwy, Ukrainy, Białorusi i Rosji. W mniejszym stopniu takżeEstonii,Słowacji (Zastaw spiski) iMołdawii (Naddniestrze). Podczas gdy termin „Polska” często był i jest stosowany w odniesieniu do całego państwa, w rzeczywistości składało się ono z dwóch głównych części:
Korona miała w przybliżeniu dwukrotnie liczniejszą populację od Litwy i pięć razy wyższy dochód z podatków. Zasięg terytorialny Rzeczypospolitej ulegał częstym zmianom, przede wszystkim na wschodzie. Porozejmie w Jamie Zapolskim (1582) państwo miało ok. 867 000 km² (bez Inflant 815 000)[1] i 6,5 mln mieszkańców. Porozejmie w Dywilinie zasięg terytorialny zwiększył się do 990 000 km² i był największy w historii. Populacja Rzeczypospolitej w tym okresie wynosiła 10–11 mln, z czego ok. 4 mln stanowili Polacy.
Rzeczpospolita była krajem rolniczym, gęsto pokrytym lasami. Wyjątek stanowiły pokrytestepamiKresy. Na południu i północy istniały naturalne granice –Karpaty iMorze Bałtyckie. Pierwszy kompleksowy przewodnik po kraju opublikowany został po łacinie przez biskupaMarcina Kromera w XVI w. pod nazwąPolska, czyli o położeniu, obyczajach, urzędach Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego.
Podział błędny prowincje inna ranga podziału, województwa dzieliły się na ziemie i powiaty, starostwa były władzą delegowaną innego rzędu. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się wdyskusji tej sekcji. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon{{Dopracować}} z tej sekcji.
Na państwo składały się trzyprowincje:prowincja wielkopolska,prowincja małopolska iWielkie Księstwo Litewskie. Dodatkowo Rzeczpospolita podzielona była nawojewództwa zarządzane przezwojewodów. Ich liczba wahała się od 33 do 35. Województwa dzieliły się na mniejsze jednostki administracyjne –starostwa. Władzę w nich sprawowalistarostowie, natomiast zarząd miast – z wyjątkiem wielkich miast pruskich (Gdańska, Torunia i Elbląga) – pozostawał w gestiikasztelanów. Rzeczywiste kompetencje wymienionych urzędników, szczególnie względem szlachty były niewielkie. Wobec opisanego podziału administracyjnego istniały liczne wyjątki, przede wszystkim związane z funkcjonowaniem podjednostek takich jakziemie czyksięstwa.
Społeczeństwo Rzeczypospolitej składało się przede wszystkim zPolaków,Litwinów iRusinów. W 1618 roku przedstawicieli tych narodowości było w przybliżeniu kolejno 4,5 mln, 0,75 mln i 5 mln na łączną liczbę 11 mln mieszkańców państwa[32]. Istotne mniejszości stanowili m.in.Łotysze,Niemcy iŻydzi.
W Polsce w XVI i XVII wieku zazylu skorzystało około 20 tysięcy rodzin zeSzkocji iAnglii (w XVI wieku przeważnie protestanci, w XVII wieku katolicy), kilka tysięcymennonitów zeSzwajcarii i Holandii, 2 tysiącebraci czeskich, około tysiącaSzwedów (zwolenników Zygmunta III Wazy, zarówno protestantów jak katolików)[33].
Wśród wyższych warstw społeczeństwa Litwy i Rusi następował szybki procespolonizacji, wyrażający się przede wszystkim w rozpowszechnieniujęzyka ikultury polskiej, a takżereligii katolickiej. Polonizacja wynikała z wyższego rozwoju kulturalnego, gospodarczego i administracyjnego Korony. Proces ten, a takżekolonizacja Rusi polskimi osadnikami doprowadziły do spięć na tle narodowościowym. Ważnym ich czynnikiem była wyznawana religia. Większość przedstawicieli szlachty polskiej i spolonizowanej była katolikami lubprotestantami, natomiast ludność chłopska na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej wyznawałaprawosławie. Konflikty dodatkowo narosły po zawiązaniuunii brzeskiej. W dużym stopniu to właśnie z kwestiami religijnymi wiązały się powstania kozackie, w tym najważniejsze powstanie Chmielnickiego.
Pod wpływemreformacji duża część szlachty przyjęła wyznania protestanckie (luteranizm,kalwinizm iarianizm). W okresie zawiązywania unii lubelskiej pojawiały się nawet propozycje utworzeniakościoła narodowego. Wprawdzie w efekciekontrreformacji większość szlachty powróciła do Kościoła katolickiego, ale proces ten przebiegał pokojowo, głównie poprzez propagandę i szkolnictwojezuickie. Dopiero popotopie szwedzkim doszło do prześladowańbraci polskich i ich wygnania z kraju.
Gęstość sieci miejskiej w województwach Rzeczypospolitej Obojga Narodów ok. 1650 rokuLiczba ludności w województwach I Rzeczypospolitej, wedługspisu statystycznegoFryderyka Moszyńskiego z 1789 roku, podana w tabeli w 1790 rokuGęstość zaludnienia według województw w Rzeczypospolitej Obojga Narodów według tabeli Fryderyka Moszyńskiego z 1790 roku
W połowie XVI wieku wytwarza się w Koronieświadomość narodowa. W połowie XVI wieku nastąpiła teżpolonizacja magnaterii i szlachty litewskiej, a w XVII wieku polonizacja szlachty rusińskiej (białoruskiej i ukraińskiej). Narodem polskim stała się warstwa wyższa, bez względu na pochodzenie etniczne, język, religię, złączona wspólnymi korzyściami i przywilejami stanowymi[34]. Między innymi na grunciejęzyka polskiego dokonywała się stopniowa, od przełomu XVI i XVII wieku widoczna coraz wyraźniej integracja kulturowa wieloetnicznego narodu szlacheckiego Rzeczypospolitej Obojga Narodów[35].
Najbardziej uprzywilejowaną grupą społeczną w Rzeczypospolitej byłaszlachta. W przeciwieństwie do innych krajów Europy stan szlachecki był bardzo liczny – należało do niego od 8 do 10% mieszkańców państwa. Wyróżniała go także nietypowa zasada równości wewnętrznej, która w XVI i XVII wieku odegrała istotną rolę w integracji Korony z Litwą, Prusami Książęcymi czy Inflantami. Szlachta już od schyłku XV w. posiadałaprzywileje zapewniające jej dominację polityczną. Takżeduchowieństwo wyższe zostało opanowane przez wysoko urodzonych – przedstawicieli wielkich rodów magnackich. O ile w czasach Jagiellonów zdarzało się jeszcze, że dostojnicy kościelni byli mieszczańskiego pochodzenia, o tyle w XVII czy XVIII wieku taki stan rzeczy był wykluczony. Szlachta uzyskała również przewagę w gospodarce i handlu – podporządkowała sobiechłopstwo, wywalczyła prawo do przewożenia i wytwarzania towarów „na własny użytek” bez opłatcelnych. Także wsądownictwie zaznaczało się zdecydowane uprzywilejowanie szlachty względem plebejuszy. Większość przywilejów i praw szlachty pochodziła jeszcze z XV-XVI wieku, ale w okresie Rzeczypospolitej Obojga Narodów pozycja tego stanu jedynie rosła. Zwiększała się także jego wewnętrzna różnorodność. Wprawdzie formalnie każdy szlachcic miał takie same prawa, lecz w rzeczywistości obok szlachty średniej powstały: biedna, bliska chłopstwuszlachta zagrodowa i bogatamagnateria, której czołowych przedstawicieli nierzadko nazywano „królewiętami”.
Ze wzrostem pozycji szlachty połączony był spadek znaczenia stanu mieszczańskiego. Kryzys miast w XVII wieku i rozwój wysoce samowystarczalnejgospodarki folwarcznej doprowadziły do zmniejszenia roli mieszczaństwa – zarówno politycznej, jak i gospodarczej. Jedynie kilka głównych miast z Gdańskiem na czele utrzymało swoją pozycję, ale brak szerszej współpracy patrycjatu różnych ośrodków nie pozwolił na wywalczenie przywilejów dla całego stanu. W efekcie mieszczaństwo Rzeczypospolitej pozbawione było praw politycznych. Jedynie w Prusach Królewskich do drugiej połowy XVII wieku mieszczanie uczestniczyli w obradach sejmiku. Kryzys objął także sferę gospodarczą – zakaz posiadania dóbr ziemskich (od 1496) i konieczność opłacania ceł utrudniały wytworzenie dużej grupy bogatych mieszczan. Nieliczni jej przedstawiciele dążyli raczej do zaspokojenia celów partykularnych, bądź uzyskanianobilitacji, niż do poprawy sytuacji całego stanu. Kryzys ogarnął także niższe struktury społeczeństwa miejskiego – w XVII wieku zaczęto ograniczać liczebność, bądź nawet rozwiązywaćcechy rzemieślnicze.
Najniższą pozycję posiadało chłopstwo. Dodatkowo w efekcie postępującego rugowaniasołtysów dozwolonego przezStatut warcki (1423) zanikła warstwa bogatego, aktywnego gospodarczo chłopstwa. Zarazem zmniejszyło się wykształcenie i samodzielność stanu chłopskiego, a na pozycjach administracyjnych chłopów zastąpiła drobna szlachta. Przywiązanie do ziemi i całkowite podporządkowanie szlachcie upodobniło sytuację chłopów doniewolnictwa[36]. W XVI wieku wolni chłopi w dobrach rządowych i duchownych zwolnieni byli od czynszów i pańszczyzny. Chłopi pańszczyźniani wykorzystywali do odrabiania pańszczyzny folwarcznej najemnych czeladników[37]. W 1791 roku w Rzeczypospolitej było 6 360 000 chłopów, w tymolędrów było ok. 10 000, pewna liczbabudników irudników, znaczna liczba posiadaczyemfiteutycznych, okupników, kolonistów, zagrodników, włościan nie przypisanych do ziemi, parobków, 190 000 poddanychdóbr stołowych, 840 000 poddanych wkrólewszczyznach, 921 300 poddanych w dobrach duchownych. 3,5 mln chłopów, wyjętych spod opieki praw i władzy rządu krajowego, obciążonych podatkami, było poddanymi dóbr dziedzicznych szlachty[38].
Do końca XVIII wiekuszlachta w Polsce cieszyła się licznymi przywilejami, m.in. wyłącznego prawa własności ziemskiej, wolności od podatków z ziemfolwarcznych, wolności od ceł przywozowych za towary nabyte za granicą na własny użytek, prawa do nabywania po niskiej cenie soli[39].
Od 1613 roku upowszechniło się deklarowanie przez poszczególne województwa i ziemie wysokości podatków, jakie skłonne były oddać do skarbu publicznego. Od sejmu 1631 rokusejmiki ziemskie zaczęły także decydować o rodzajach podatków. Było tode facto wprowadzenie systemurepartycji, który upowszechnił się za panowaniaJana II Kazimierza Wazy.
Do 1629 roku głównym źródłem dochodów Rzeczypospolitej byłpobórłanowy, płacony przez poddanych z dóbr królewskich, duchownych i szlacheckich. W 1629 roku wprowadzono nowy podatek:podymne. W 1656 roku na niektóre miasta królewskie nałożono akcyzę. W 1662 uchwalono jednorazowopogłówne jakosubisium charitativum. Sejmiki uchwalały różne lokalne podatki, np.rogowe,chałupowe,płużne imłynarskie.Czopowe było podatkiem od produkcji i sprzedaży napojów alkoholowych, po 1613 roku upowszechniło się deklarowanie go przez poszczególne województwa. Lokalny charakter tego podatku potwierdzono w 1658 roku.Hiberna była obowiązkiem żywienia i kwaterowania wojska w czasie leży zimowych[40].
Procentowy udziałkrólewszczyzn w stosunku do powierzchni dzielnic I RzeczypospolitejZboże płaci......i zboże nie płaci. Dwa anonimowe obrazy ilustrujące załamanie siękoniunktury na zboże w drugiej połowie XVII w.Eksport zboża przez Gdańsk w latach 1619–1799
Przyłączenie Gdańska i opanowanie całego biegu Wisły wpłynęło decydująco na model gospodarki Rzeczypospolitej, choć dotyczyły głównie Mazowsza i Kujaw, w mniejszym stopniu Małopolski i ziem nadbużańskich[41]. Związanie polskiej gospodarki z eksportem przede wszystkim zboża i drewna, wpłynęło na wykształcenie się folwarku i spadek znaczenia miast w dorzeczu Wisły, które zostały wykluczone z wymiany towarowej przez Gdańsk[41].
System folwarczno-pańszczyźniany, oparty był na wykorzystaniupracy odrobkowej przypisanych do ziemi chłopów. Typowa szlachecka posiadłość ziemska zawierała wielkopowierzchniowyfolwark, w którym uprawiano przede wszystkim przeznaczone na eksportzboże. System ten dobrze prosperował u zarania państwa, w okresie doskonałej koniunktury w handlu zbożem[42], ale pod koniec XVII wieku wraz ze spadkiem cen towarów rolnych sytuacja zaczęła się pogarszać. Straty były coraz większe, a szlachta starała się je rekompensować poprzez zwiększanie obciążeniapańszczyźnianego chłopów. Doprowadziło to do powszechnego w tym okresie wEuropie Środkowej procesu refeudalizacji.
Rzeczpospolita była największym producentem zboża w Europie, przy tym jednak większość plonów trafiała narynek wewnętrzny. Szacowane roczne spożycie zboża wKoronie iPrusach wynosiło 113 000 ton (226 000łasztów). Produkcja wynosiła w XVII wieku około 120 000 ton rocznie, z czego 6%eksportowano, 19% przypadało na ludność miejską, natomiast reszta na mieszkańców wsi. Eksport zaspokajał około 2% zapotrzebowania Europy Zachodniej i zapewniał wyżywienie około 750 000 osób, ale ziarno importowane stanowiło tam margines zaopatrzenia, którego brak wywoływał natychmiastgłód. Znaczenie handlu zbożem rosło jeszcze bardziej w latach nieurodzaju (np. lata 90. XVI wieku i 20. XVII), kiedy kraje południowej Europy zmuszone były do jegoimportu na masową skalę.
Zboże eksportowano przede wszystkimdrogą wodną. Wpierw rzekami do Gdańska, a następnie morzem do portów innych państw Europy. Żegluga możliwa była naWiśle,Pilicy,Bugu,Sanie,Nidzie,Wieprzu,Niemnie,Warcie iNoteci. Oprócz Gdańska skupiającego 80% handlu korzystano także z pośrednictwa innych portów, przede wszystkimRygi,Elbląga i leżącego poza granicami RzeczypospolitejSzczecina. Transportem morskim zajmowali się głównie armatorzyholenderscy iflandryjscy, a do głównych portów docelowych należałyAntwerpia iAmsterdam. Na okręty gdańskie przypadało do 10% przewożonego towaru.
Choć sprzedaż zboża decydowała o obliczu polskiej gospodarki, to jednak w rzeczywistości miała ona znikomy, 9-procentowy, udział w polskim eksporcie[43]. Na Ukrainie, oprócz zboża, rozwijała się hodowla. Region puszcz litewsko-ruskich eksportował przede wszystkim towary leśne (wosk, futra itd.), w dorzeczach Dźwiny i Niemna rozwinął się handel i produkcja lnu, konopi, ziarna oraz popiołu. Na południu Rzeczypospolitej, od Podola, poprzez Małopolskę do Śląska, i dalej w głąb Niemiec, przebiegał szlak, którym przepędzano bydło, jego odnoga odchodziła w kierunku Mazowsza, do Prus. Wielkopolska w mniejszym stopniu niż okoliczne ziemie handlowała z Gdańskiem, bliskie kontakty handlowe łączyły ją ze Śląskiem i ze Szczecinem, do którego towar spławiano Wartą i Odrą[44].
Wielkopolska była też jednym z nielicznych polskich regionów z dobrze rozwiniętym przemysłem tkackim, gospodarka przemysłowa rozwijała się także w Gdańsku, Prusach Królewskich i w Małopolsce, w regionieBiecza i Tarnowa. Ważnym ośrodkiem metalurgicznym byłoZagłębie Staropolskie, które rozwijało się także na granicy ze Śląskiem, m.in. wSamsonowie[45]. Duża rolę odgrywało także kopalnictwo soli, srebra i ołowiu[44]. Na przełomie XVI i XVII wieku przez komory celne Rzeczypospolitej przewożono ok. 300 różnych towarów<[46].
Skupienie się szlachty na rolnictwie i jej dominacja nad stanem mieszczańskim zaowocowała stosunkowo powolnym tempemurbanizacji, a tym samym ograniczeniem rozwojurzemiosła i przemysłu. Skala zjawiska zwiększyła się zwłaszcza po licznych wojnach w drugiej połowie XVII wieku, kiedy rozwój polskich ośrodków miejskich zaczął wyraźnie odstawać od rozwoju ośrodków zachodniej Europy. W Rzeczypospolitej istniały wprawdzie liczne miasta (ok. 900 w poł. XVII w.), w większościlokowane naprawach magdeburskich, jednak ich rola handlowa i produkcyjna malała. Najważniejszym ośrodkiem handlowym byłGdańsk, przez długi czas największe miasto kraju. Duże znaczenie odgrywały także stolice (Kraków iWarszawa) oraz m.in.Toruń,Poznań,Lublin z organizowanymi w nimjarmarkami. W momencie upadku państwa w miastach mieszkało około 10% populacji. Do największych miast Królestwa Polskiego, liczących ponad 10 tys. mieszkańców należały (według hierarchii wielkości ok. 1500 r.): Gdańsk,Kijów, Kraków,Lwów, Toruń,Elbląg, Poznań, Lublin, Warszawa[47].
Rzeczpospolita importowałaprzyprawy, dobra luksusowe, ubiory, ryby, alkohol i produkty przemysłowe takie jakstal czy narzędzia. Początkowobilans handlowy państwa był dodatni, ale w efekcie upadku miast i zniesienia ograniczeń importu towarów przez szlachtę w początkach XVII wieku stał się ujemny.
Wraz zwielkimi odkryciami geograficznymi na znaczeniu straciły tradycyjne połączenia handlowe przecinające Rzeczpospolitą, takie jakbursztynowy szlak. Mimo to państwo pozostało ważnym łącznikiem pomiędzy krajamibliskiego wschodu i Europą Zachodnią. Przykładowo pochodzące zPersjikobierce na zachodzie nazywano mylnie „polskimi”, ponieważ to właśnie z Korony były one sprowadzane.
Kulturę państwa kreowała przede wszystkim szlachta, w ograniczonym stopniu także mieszczaństwo. Dominującą formacją kulturową i ideologiczną od schyłku XVI do połowy XVIII wieku był sarmatyzm, który opierał się na koncepcji utożsamiającej polską szlachtę ze starożytnym ludemSarmatów. Wyrażał się m.in. wkonserwatyzmie, poczuciu wyższości nad innymi narodami, ideachmesjanistycznych („Polska – przedmurze chrześcijaństwa”), umiłowaniu wolności szlacheckiej. Wpływał na ubiory i styl dekoracji wnętrz, które oparto na wzorcach orientalnych. W literaturze wyrażał się w tzw.baroku sarmackim, natomiast w architekturze w trzymaniu się rodzimych rozwiązań o bryłachgotyckich i specyficznej dekoracjistiukowejsklepień. Bardzo duży wpływ sarmatyzm miał na obyczajowość szlachecką. Charakterystyczne dla tego okresu w kulturze były okazałe pogrzeby, wjazdy magnackie, sztuczność i teatralność zachowania, np. w kościele.
Z czasem idee sarmatyzmu uległy degeneracji, w XVII wieku przesiąkającdewocją,megalomanią, zacofaniem i nietolerancją. Umiłowanie wolności przekształciło się w dążenie doanarchii, natomiast poczucie wyższości doprowadziło do upadku szkolnictwa i powszechnych braków w wykształceniu szlachty. Za czasy szczególnego upadku kultury uznaje się okres rządów saskich.
Od lat 40. XVIII wieku w Rzeczypospolitej zaczęły przyjmować się idee nowej epoki w kulturze – Oświecenia. Ich największy rozwój przypadł na rządy Stanisława Augusta Poniatowskiego. W tym okresie podjęto próby radykalnej reformy szkolnictwa i ustroju prawnego państwa. Zgodnie z duchem oświecenia rozwijała się sztuka, literatura i publicystyka. Do czołowych przedstawicieli epoki należeli m.in.Ignacy Krasicki,Hugo Kołłątaj,Stanisław Staszic iFranciszek Karpiński.
W Rzeczypospolitej Obojga Narodów powstały pierwsze polskie towarzystwa naukowe, jak działające w latach 1765–1770Towarzystwo Literatów w Polszcze[48]. W 1773 powstała w WarszawieKomisja Edukacji Narodowej, która była pierwszą w Polsce oraz w całejEuropie władzą oświatową o charakterze współczesnego ministerstwa oświaty publicznej[49][50][51]. Jej zadaniem było przeprowadzenie w państwie reformy oświatowej. Powołała ona kolejne towarzystwo naukoweTowarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które opracowało i wydawało elementarze, podręczniki oraz programy szkolne[52].
Rzeczpospolita na tle ówczesnej Europy cieszyła się względną religijną tolerancją. Pierwszym aktem będącym krokiem w stronę równouprawnienia w zakresie wyznawanej religii na terenie Rzeczypospolitej była tzw.zgoda sandomierska podpisana w roku 1570 między przedstawicielami kościołów protestanckich działających w Polsce: zwolenników Lutra, braci czeskich i kalwinów[54]. Porozumienie to doprowadziło do dalszej liberalizacji prawa i przyznania całkowitej swobody wyznawanej religii w Polsce.
Pierwszym dokumentem prawnym gwarantującym tolerancję religijną w Rzeczypospolitej byłAkt Konfederacji Warszawskiej uchwalonej na pierwszymsejmie konwokacyjnym w 1573 r. w Warszawie[55]. Konfederacja warszawska dawała następujące gwarancje wolności religijnej:
bezwarunkowy i wieczysty pokój między wszystkimi wyznaniami (dissidentes in religione – art. 3)
szlachcie, mieszczanom królewskim i innym ludziom wolnym zagwarantowano pełne równouprawnienie, niezależnie od wyznania w prawie publicznym i prywatnym.
Dokument ten uważany jest za początek prawnie gwarantowanej tolerancji religijnej w Rzeczypospolitej i całej ówczesnej Europie.
Rzeczpospolita była ważnym europejskim ośrodkiem rozwoju nowoczesnych idei społecznych i politycznych. Słynęła na świecie z rzadkiego quasi-demokratycznego systemu politycznego, chwalonego przez filozofów, a podczas kontrreformacji znane było z niespotykanej w ówczesnej Europie tolerancji religijnej, z pokojowo współistniejącymi wspólnotami rzymskokatolickimi, żydowskimi, prawosławnymi, protestanckimi i muzułmańskimi (sufickimi). W XVIII wieku francuski historykClaude Carloman de Rulhière pisał o XVI-wiecznej Polsce: „Ten kraj, który w naszych czasach widzieliśmy podzielony pod względem religii, jest pierwszym państwem w Europie, które stanowiło przykład tolerancji. Powstały w nim między meczetami kościoły i synagogi”[56]. Rzeczpospolita dała początek słynnej sekcie chrześcijańskiejBraci Polskich, prekursorów brytyjskiego oraz amerykańskiegounitarianizmu[57].
Podstawowym rodzajem wojska w Rzeczypospolitej było regularne wojsko zaciężne. Wojsko Rzeczypospolitej (dwie osobne armie:koronna ilitewska) było dowodzone przez dwóchhetmanów wielkich, koronnego i litewskiego, oraz dwóch hetmanów polnych. W skład armii wchodziły:
Wojsko kwarciane – regularne oddziały opłacane z tzw.kwarty, czyli podatku naliczanego dzierżawcomkrólewszczyzn. Powstały w latach 60. XVI wieku, w 1652 zostały połączone z wojskiem komputowych. Oddziały kwarciane liczyły od 4 do 6 tys. żołnierzy. Składały się zjazdy,piechoty iartylerii.
Wojsko suplementowe – dodatkowe zaciągi wojsk regularnych powoływane na czas wojny. W 1652 roku zostały połączone z wojskiem kwarcianym.
Wojsko komputowe – powstało w 1652 roku z połączenia wojsk kwarcianych oraz suplementowych. Jego liczebność była każdorazowo uchwalana przez Sejm i na czas wojny zwiększana, a na czas pokoju zmniejszana – etat wojska komputowego nigdy nie był mniejszy niż 11 000 żołnierzy (tyle wyniósł w roku 1671).
Pospolite ruszenie – oddziały powoływane podczas wojny spośród ogółu przedstawicieli szlachty. Traktowane jako ostatni filar obrony kraju.
Wyprawy łanowe – powoływana od 1653 roku na czas wojny półregularna milicja, której zadaniem było wzmacniać wojska regularne – właściciele byli zobowiązani wystawić określoną liczbę konnych/piechurów z każdego łanu ziemi, a następnie wyposażyć ich, uzbroić i umundurować.
Wyprawy dymowe – powoływana od 1653 roku na czas wojny półregularna milicja, której zadaniem było wzmacniać wojska regularne. W ich skład wchodzili przedstawiciele ludności miejskiej – żołnierze wystawiani byli po jednym piechurze/konnym na określoną liczbę domów.
Gwardia koronna – niewielki oddział (maksymalnie liczyła 1200 żołnierzy), którego głównym celem było zapewnianie bezpieczeństwa władcy i jego rodziny.
Wojsko najemne – oddziały najemne złożone głównie z obcokrajowców. W Rzeczypospolitej wykorzystywano je stosunkowo rzadko i na niewielką skalę.
Wojska prywatne – oddziały utrzymywane przede wszystkim przez magnatów, często liczące od kilkuset do kilku tysięcy żołnierzy. Ich liczebność i rola wzrosła zwłaszcza w okresie kryzysu państwa w czasach saskich. Istniały takżewojska ordynackie, finansowane przezordynacje magnackie.
Kozacy zaporoscy – oddziały nierejestrowych irejestrowych Kozaków z Zaporoża, ochotniczo uczestniczące jako wsparcie wojsk Rzeczypospolitej.
Wojska powiatowe – oddziały w całości powoływane przez uchwały sejmikowe i przez nie organizowane. Mogły spełniać dwa zadania: wspierać wojska państwowe lub służyć jako samoobrona terytorialna (obrona domowa).
W skład wojsk Rzeczypospolitej wchodziły m.in. następujące formacje:
Jazda kozacka (tzw.kozacy) – lżejsza kawaleria wspomagająca husarię w walce.
Pancerni (zwani teżpetyhorcami na Litwie) – średniozbrojna jazda. W bitwie najczęściej używana jako wsparcie husarii. Wykształcili się z jazdy kozackiej.
Jazda wołoska (tzw.wołosi) – lekka kawaleria w Koronie Królestwa Polskiego. Jej głównym zadaniem było utrzymanie łączności między oddziałami, zwiad i podjazdy.
Jazda tatarska (tzw.tatarzy) – lekka kawaleria w Wielkim Księstwie Litewskim o funkcjach podobnych jak jazda wołoska.
Rajtaria – jazda średniozbrojna, wyposażona jak tego typu jednostki w innych krajach Europy (jak choćbySzwecja).
Piechota węgierska (zwana teżpiechotą węgiersko-polską lubpiechotą polską) – formacja wojsk pieszych, zorganizowanej na sposób węgierski. Ich sposobem walki byłnapad ogniowy.
Piechota niemiecka (tzw.niemcy) – formacja wojsk pieszych, zorganizowanej na sposób zachodnioeuropejski. Ich sposobem walki byłkontrmarsz.
Piechota wybraniecka (tzw.wybrańcy) – formacja piechoty utworzona przez Stefana Batorego w 1576 roku, istniejąca do 1726 roku. Rekrutowana gł. spośród chłopów z dóbr królewskich, po jednym z 20 łanów.
Piechota łanowa – półregularna formacja piechoty utworzona w 1655 roku, rekrutowana spośród chłopów powoływanych po jednym z 15 łanów. Wzorowana na piechocie wybranieckiej.
Piechota dymowa – oddziały utworzone 1673 roku na miejscu piechoty łanowej. W ich skład wchodzili przedstawiciele ludności miejskiej. Umundurowani i uzbrojeni na wzór zagraniczny.
Dragonia – piechota używająca koni do przemieszczania się, walcząca w szyku pieszym za pomocą broni białej i palnej, czasem jako jazda lekka lub średnia.
Kozacy rejestrowi – oddziały złożone z kozaków zaporoskich wpisanych do tzw.rejestru. Oddziały rejestrowe funkcjonowały od 1572 do 1699 roku.
Tabor – złączone ze sobą wozy wykorzystywane do działań obronnych przede wszystkim przez oddziały kozaków.
Artyleria – formacja dowodzona głównie przez obcokrajowców, wyposażona w działa, armaty, haubice, falkonetki, moździerze itp.
Flota była niewielka i odgrywała stosunkowo niewielką rolę. Najsłynniejsza stoczona przez nią bitwa morska tobitwa pod Oliwą z 1627 roku.
↑Historia Polski w liczbach. Ludność. Terytorium, Warszawa 1993, s. 14.
↑Jarosław Czubaty: Historia dla maturzysty Nowożytność, podręcznik do liceum ogólnokształcącego w zakresie rozszerzonym. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 2006, s. 218, 228.ISBN 83-7446-035-0.
↑Artykuł 1 Unii z 1569 zawiera zwrot„Rzeczypospolity obojego narodu”, w dalszych artykułach są podobne (4„A temu obojemu narodowi”, 6„zjednoczenia obojga narodow” itd.).Artykuły henrykowskie używają zwrotów takich jak: 1.„Rady Koronne, Rycerstwo y Stany wszelakie Korony Polskiey, y Litewskiego narodu”, 5.„Granice Koronne oboyga narodu” 7.„Seym Walny Koronny we dwie lecie nadaley ma bydź składan, a gdzieby tego była pilna a gwałtowna potrzeba Rzeczypospolitey tedy za radą Panow Rad oboyga Państwa” 9.„Urzędy Koronne oboyga narodu”.
↑Na podstawiemapy przedstawiającej populację Polski na tle Europy w 1618 roku.
↑Janusz Małlek,Polityczne i kulturalne więzi Polski z Europą Zachodnią w czasach nowożytnych, w:Między Zachodem a Wschodem. Studia z dziejów Rzeczypospolitej w epoce nowożytnej, Toruń 2002, s. 14.
↑Stanisław Kot,Świadomość narodowa w Polsce wieku XV–XVII, Lwów 1938, s. 17;Franciszek Bujak,Studja historyczne i społeczne, 1924, s. 77–79.
↑Pamiętniki, Filipa, Michała i Teodora Obuchowiczów (1630–1707), pod redakcją Andrzeja Rachuby, opracowali Henryk Lulewicz i Andrzej Rachuba, Warszawa 2003, s. 39.
↑Porównanie podane wSpołeczeństwie polskim od X do XX wieku, s. 250.
↑Tadeusz Korzon,Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta 1764–94. Badania historyczne ze stanowiska ekonomicznego i administracyjnego, t. I, Kraków, Warszawa 1897, s. 315–318.
↑Jerzy Komorowski,Ziemiaństwo jako przedmiot badań, w:Historyka, T. XLI, 2011, s. 109.
↑Jerzy Ternes,Sejmik chełmski za Wazów (1587–1668), Lublin 2004, s. 102–109.
↑WojciechW.SławińskiWojciechW.,Toruński synod generalny 1595 roku. Z dziejów polskiego protestantyzmu w drugiej połowie XVI wieku, Warszawa: Semper, 2002,ISBN 83-89100-07-X,OCLC830377742. Brak numerów stron w książce
↑Konfederacja warszawska 1573 roku wielka karta polskiej tolerancji, opr. M. Korolko, J. Tazbir, Warszawa Instytut Wydawniczy „Pax” 1980.
Jan ChryzostomJ.Ch.PasekJan ChryzostomJ.Ch.,Memoirs of the Polish Baroque: The Writings of Jan Chryzostom Pasek, a Squire of the Commonwealth of Poland and Lithuania,Catherine SC.S.Leach (tłum.),WiktorW.Weintraub, Berkeley: University of California Press, 1976,ISBN 0-520-02752-3,OCLC891240045(ang.). Brak numerów stron w książce
.svg)
.png)
_during_The_Deluge_and_Chmielnicki%2527s_Uprising.png)
_compared_with_today%2527s_borders_PL.png)
