Rudolf Vrba
| Data i miejsce urodzenia | 11 września 1924
Topolczany |
|---|
| Data i miejsce śmierci | 27 marca 2006
Vancouver |
|---|
| Rodzaj działalności | Współtwórca raportu na temat działalności niemieckich obozów zagłady, naukowiec |
|---|
Rudolf Vrba, wcześniejWalter Rosenberg (ur.11 września1924 wTopolczanach, zm.27 marca2006 wVancouver) – profesor farmakologii naUniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej. Z pochodzeniasłowacki Żyd[1].
Jako osiemnastolatek został w 1942 wywieziony przez Niemców doobozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau w okupowanej[2] przez Niemców Polsce. Zasłynął z ucieczki z obozu w kwietniu 1944 oraz ze współautorstwa szczegółowego raportu na temat masowych morderstw, które miały tam miejsce[3]. Wydaniu tego raportu w Szwajcarii zawdzięcza się zatrzymanie masowej deportacjiwęgierskich Żydów do Auschwitz w lipcu 1944, co ocaliło ponad 200 000 istnień ludzkich[4][5].
W kwietniu 1944 trzy tygodnie po wkroczeniu wojsk niemieckich na Węgry, Vrba razem z kolegąAlfrédem Wetzlerem(inne języki) uciekli z Auschwitz. Było to krótko przed rozpoczęciem przezSS masowych deportacji ludności żydowskiej z Węgier do obozu.
Po przybyciu na Słowację 24 kwietnia 1944, mężczyźni przekazali urzędnikom żydowskim informacje, które stały się znane jakoraport Vrba–Wetzler. Raport mówił między innymi o tym, że przewiezieni do Auschwitz zostali zagazowani, a nie „przesiedleni”, jak utrzymywali Niemcy[6].
Minęło kilka tygodni, zanim raport został rozpowszechniony wystarczająco szeroko, by zwrócić uwagę rządów. Masowe transporty węgierskich Żydów do Auschwitz rozpoczęły się 15 maja 1944, w tempie 12 000 osób dziennie[7]. Większość trafiała prosto do komór gazowych[8][9].
Od końca czerwca do lipca 1944 materiały z raportu Vrba – Wetzler pojawiały się w gazetach i audycjach radiowych w Stanach Zjednoczonych i Europie, szczególnie w Szwajcarii, gdzie zostały wydane przezGeorge’a Mantella, zachęcając światowych liderów do apelowania do węgierskiego regentaMiklósa Horthyego o zatrzymanie deportacji[10].
2 lipca siły amerykańskie i brytyjskie zbombardowały Budapeszt, a 6 lipca, starając się o suwerenność, Horthy zarządził zakończenie deportacji. Do tego czasu ponad 434 000 węgierskich Żydów zostało „deportowanych” w 147 pociągach – prawie cała ludność żydowska z węgierskiej wsi – ale kolejne 200 000 w Budapeszcie zostało uratowanych[2].
Kiedy Rada ds. Uchodźców Wojennych w USA opublikowała raport Vrba–Wetzler ze znacznym opóźnieniem w listopadzie 1944, „New York Herald Tribune(inne języki)” określił go jako „najbardziej szokujący dokument wydany kiedykolwiek przez agencję rządową Stanów Zjednoczonych”[11]. Pomimo iż sprawa ludobójstwa odbywającego się na terenie Auschwitz była już poruszana w raportach uciekinierów narodowości między innymi polskiej, historykMiroslav Kárný(inne języki) uznał, że jest wyjątkowy ze względu na „bezkompromisową szczegółowość”[12].
Po wojnie Vrba studiował chemię i biologię naUniwersytecie Karola w Pradze, gdzie napisał pracę o metabolizmiekwasu masłowego, pracował jako biochemik także w Anglii oraz w Kanadzie[4][5].
Vrba do końca życia argumentował, że gdyby raport został szeroko rozpowszechniony wcześniej, „deportowani” mogliby odmówić wejścia do wagonów, a przynajmniej, że ich panika zakłóciłaby transport[8][9].
Vrba zmarł na raka, w wieku 81 lat, 27 marca 2006 w szpitalu w Vancouver[13]. Przeżyła go jego pierwsza żona – Gerta Vrbová, jego druga żona – Robin Vrba, jego córka – Zuza Vrbová Jackson i jego wnuki, Hannah i Jan[13][14][15]. Wcześniej od niego, w 1982 r., zmarła jego starsza córka – dr Helena Vrbova, podczas projektu badawczego dotyczącego malarii w Papui-Nowej Gwinei[16]. Robin Vrba podarowała dokumenty Vrby do Biblioteki Prezydenckiej i Muzeum Franklina D. Roosevelta w Nowym Jorku[17].
- (1998).„Science and the Holocaust”,Focus, University of Haifa (edytowana wersja przemówienia Vrby po otrzymaniu honorowego doktoratu).
- (1997). „The Preparations for the Holocaust In Hungary: An Eyewitness Account”, inRandolph L. Braham(inne języki), Attila Pok (eds.).The Holocaust in Hungary. Fifty years later. New York: Columbia University Press, 227–285.
- (1998). „The Preparations for the Holocaust In Hungary: An Eyewitness Account”, inRandolph L. Braham(inne języki), Attila Pok (eds.).The Holocaust in Hungary. Fifty years later. New York: Columbia University Press, 227–285.
- (1996).„Die mißachtete Warnung. Betrachtungen über den Auschwitz-Bericht von 1944”.Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte, 44(1), 1–24.
- (1992). „Personal Memories of Actions of SS-Doctors of Medicine in Auschwitz I and Auschwitz II (Birkenau)”, inCharles G. Roland et al. (eds.).Medical Science without Compassion, Past and Present. Hamburg:Stiftung für Sozialgeschichte des 20. Jahrhunderts.
- (1989). „The Role of Holocaust in German Economy and Military Strategy During 1941–1945”, Appendix VII inI Escaped from Auschwitz, 431–440.
- (1966). „Footnote to the Auschwitz Report”,Jewish Currents, 20(3), 27.
- (1963) with Alan Bestic.I Cannot Forgive. London: Sidgwick and Jackson.
- (1964) with Alan Bestic.Factory of Death. London: Transworld Publishers.
- (1989) with Alan Bestic.44070: The Conspiracy of the Twentieth Century. Bellingham, WA: Star & Cross Publishing House.
- (2002).I Escaped from Auschwitz. London: Robson Books.
- (1975) with E. Alpert; K.J. Isselbacher. „Carcinoembryonic antigen: evidence for multiple antigenic determinants and isoantigens”.Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 72(11), November 1975, 4602–4606.
- (1974) with A. Winter; L. N. Epps. „Assimilation of glucose carbon in vivo by salivary gland and tumor”.American Journal of Physiology, 226(6), June 1974, 1424–1427.
- (1972) with A. Winter. „Movement of (U- 14 C)glucose carbon into and subsequent release from lipids and high-molecular-weight constituents of rat brain, liver, and heart in vivo”.Canadian Journal of Biochemistry(inne języki), 50(1), January 1972, 91–105.
- (1970) with Wendy Cannon. „Molecular weights and metabolism of rat brain proteins”.Biochemical Journal, 116(4), February 1970, 745–753.
- (1968) with Wendy Cannon. „Gel filtration of [U-14C]glucose-labelled high-speed supernatants of rat brains”.Journal of Biochemistry, 109(3), September 1968, 30P.
- (1967). „Assimilation of glucose carbon in subcellular rat brain particles in vivo and the problems of axoplasmic flow”.Journal of Biochemistry, 105(3), December 1967, 927–936.
- (1966). „Effects of insulin-induced hypoglycaemia on the fate of glucose carbon atoms in the mouse”.Journal of Biochemistry, 99(2), May 1966, 367–380.
- (1964). „Utilization of glucose carbon in vivo in the mouse”.Nature, 202, 18 April 1964, 247–249.
- (1963) with H. S. Bachelard; J. Krawcynski. „Interrelationship between glucose utilization of brain and heart”.Nature, 197, 2 March 1963, 869–870.
- (1962) with H. S. Bachelard, et al. „Effect of reserpine on the heart”.The Lancet, 2(7269), 22 December 1962, 1330–1331.
- (1962) with M. K. Gaitonde; D. Richter. „The conversion of the glucose carbon into protein in the brain and other organs of the rat”.Journal of Neurochemistry(inne języki), 9(5), September 1962, 465–475.
- (1962). „Glucose metabolism in rat brain in vivo”.Nature, 195 (4842), August 1962, 663–665.
- (1961) with Kunjlata Kothary. „The release of ammonia from rat brain proteins during acid hydrolysis”.Journal of Neurochemistry, 8(1), October 1961, 65–71.
- (1959) with Jaroslava Folbergrova. „Observations on endogenous metabolism in brain in vitro and in vivo”.Journal of Neurochemistry 4(4), October 1959, 338–349.
- (1958) with Jaroslava Folbergrova. „Endogenous Metabolism in Brain Cortex Slices”.Nature, 182, 26 July 1958, 237–238.
- (1957) with Jaroslava Folbergrova; V. Kanturek. „Ammonia Formation in Brain Cortex Slices”.Nature, 179(4557), March 1957, 470–471.
- (1956). „On the participation of ammonia in cerebral metabolism and function”.Review of Czechoslovak Medicine, 3(2), 81–106.
- (1955). „Significance of glutamic acid in metabolic processes in the rat brain during physical exercise”.Nature, 176(4496), 31 December 1955, 1258–1261.
- (1955). „A source of ammonia and changes of protein structure in the rat brain during physical exertion”.Nature, 176(4472), 16 July 1955, 117–118.
- (1955). „Effect of physical stress on metabolic function of the brain. III. Formation of ammonia and structure of proteins in the brain”.Chekhoslovatskaia Fiziologila., 4(4), 397–408 (in German).
- (1954) with Arnošt Kleinzeller; Jiři Málek.Manometrické metody a jejich použití v biologii a biochemii. Prague:Státní Zdravotnické Nakladatelství („State Health Publishing”).
W 1998Uniwersytet w Hajfie, z inicjatywy Ruth Linn, przyznał Vrbie przy wsparciuJehudy Bauera[18]doktorat honoris causa[19]. Vrba został odznaczony Czechosłowackim Medalem za Waleczność, Orderem Słowackiego Powstania Narodowego (klasa 2) oraz Medalem Honoru Czechosłowackich Partyzantów, za udział wSłowackim Powstaniu Narodowym[20]. W 2007 otrzymał od rządu słowackiego Order Białego Podwójnego Krzyża, 1. klasy[21].
W 1992 r. brytyjski historykMartin Gilbert poparł nieudaną kampanię, aby Vrba otrzymałOrder Kanady. Kampania była wspierana przezIrwina Cotlera(inne języki), byłego prokuratora generalnego Kanady, który w tym czasie był profesorem prawa naUniwersytecie McGill[a]. Podobnie Bauer bezskutecznie wtedy proponował przyznanie Vrbie doktoratu honoris causaUniwersytetu Hebrajskiego[18] (Vrba uzyskał to wyróżnienie w 1998 r.).
- ↑Cotler napisał do Gilberta 18 lutego 1992: „Przyznaję Ci całkowitą rację, że Vrba jest „prawdziwym bohaterem”. W rzeczy samej, niewielu zasłużyło bardziej na otrzymanie Orderu Kanady niż Vrba oraz niewielu, na całym świecie, dorównało mu moralnością i odwagą” (Martin 2012 ↓, s. 419).
- ↑Rudolf Vrba nie żyje. pl.auschwitz.org, 2006-04-20. [dostęp 2013-09-05]. (pol.).
- ↑abBraham 2016 ↓, s. 1028–1029.
- ↑Hilberg 2003 ↓, s. 1213.
- ↑abMéabhM. Ritchie MéabhM.,The man who revealed the horror of Auschwitz to the world [online], The Telegraph, 22 stycznia 2015 [dostęp 2021-03-23] [zarchiwizowane zadresu 2020-03-30] (ang.).
- ↑abRudolf Vrba Memorial Lecture 2014 [online], The University of British Columbia, 21 marca 2014 [dostęp 2021-03-23] [zarchiwizowane zadresu 2020-03-30] (ang.).
- ↑Świebocki 2002 ↓, s. 24–42, 169–274.
- ↑Kranzler 2000 ↓, s. 104.
- ↑abVrba 2002 ↓, s. 279–282.
- ↑abBraham 2016 ↓, s. 985, note 69.
- ↑Fleming 2014 ↓, s. 238–246.
- ↑1944: German Atrocities: In our pages 100, 75 and 50 years ago [online], International Herald Tribune, 26 listopada 1994 [dostęp 2020-06-28] [zarchiwizowane zadresu 2020-02-13] . Brak numerów stron w książce
- ↑Kárný 1998 ↓, s. 554.
- ↑abDouglasD. Martin DouglasD.,Rudolf Vrba, 81, Auschwitz Witness, Dies, „The New York Times”, 7 kwietnia 2006,ISSN0362-4331 [dostęp 2020-06-19] (ang.). Brak numerów stron w czasopiśmie
- ↑Witness to Auschwitz horror dies at 82 – Times Online [online], web.archive.org, 4 czerwca 2011 [dostęp 2020-06-19] [zarchiwizowane zadresu 2011-06-04] .
- ↑Rudolf Vrba, 11 kwietnia 2006,ISSN0307-1235 [dostęp 2020-06-19] (ang.). Brak numerów stron w książce
- ↑Helena Vrbova Scholarship | London School of Hygiene & Tropical Medicine | LSHTM. [online], web.archive.org, 13 kwietnia 2017 [dostęp 2020-06-19] [zarchiwizowane zadresu 2017-04-13] .
- ↑Program [online], Auschwitz Reports, 8 marca 2011 [dostęp 2020-06-19] (ang.).
- ↑abLinn 2004 ↓, s. 110–111.
- ↑Deaf ears, blind eyes [online], Haaretz.com [dostęp 2020-06-19] (ang.).
- ↑Rudolf Vrba Papers, 1934-2008 | Franklin D. Roosevelt Presidential Library & Museum [online], fdrlibrary.marist.edu [dostęp 2020-06-19] (ang.).
- ↑» State Honours | Slovak-Republic.org [online] [dostęp 2020-06-19] (ang.).
- Randolph L.R.L. Braham Randolph L.R.L.,The Politics of Genocide: The Holocaust in Hungary, New York: Columbia University Press, 2016,ISBN 978-0880337113 .
- MichaelM. Fleming MichaelM.,Auschwitz, the Allies and Censorship of the Holocaust, Cambridge: Cambridge University Press, 2014 .
- RaulR. Hilberg RaulR.,The Destruction of the European Jews, t. III, New Haven and London: Yale University Press, 2003 .
- MiroslavM. Kárný MiroslavM.,The Vrba and Wetzler Report, [w:]MichaelM. Berenbaum,IsraelI. Gutman (red.),Anatomy of the Auschwitz Death Camp, Bloomington: Indiana University Press, 1998,553–564 .
- DavidD. Kranzler DavidD.,The Man Who Stopped the Trains to Auschwitz: George Mantello, El Salvador, and Switzerland’s Finest Hour, Syracuse: Syracuse University Press, 2000 .
- RuthR. Linn RuthR.,Escaping Auschwitz. A Culture of Forgetting, New York: Cornell University Press, 2004 .
- Rudolf Vrba, [w:]SandraS. Martin SandraS.,Working the Dead Beat: 50 Lives that Changed Canada, Toronto: House of Anansi Press, 2012,390–395 .
- HenrykH. Świebocki HenrykH. (red.),London has been informed ... Reports by Auschwitz Escapees, Oświęcim: Auschwitz-Birkenau State Museum, 2002,ISBN 83-88526-20-0 .
- RudolfR. Vrba RudolfR.,I Escaped from Auschwitz, Fort Lee, NJ: Barricade Books, 2002,ISBN 9-78-1569-802328 .
