Stanowi najbardziej charakterystyczny gatunekmuzyki jamajskiej. Światowy rozgłos zyskało w latach 70. dzięki twórczościBoba Marleya, choć wbrew powszechnej opinii nie był on jedynym prekursorem gatunku. Ukształtowało się w wyniku stopniowej ewolucji (polegającej m.in. na spowolnieniu tempa) muzykiska, poprzez przejściowy stylrocksteady. Charakterystyczny dla reggaeschemat rytmiczny, łączący wyrazistą linię basu i beat perkusyjny, określa się mianemriddimu. Reggae jest szczególnie popularne w środowiskuruchu Rastafari.
Istnieje co najmniej kilka hipotez co do pochodzenia nazwy gatunku.
Po raz pierwszy słowo „reggae” odnotował wydany przezCambridge University Press w roku 1967Dictionary of Jamaican English, podając je jako alternatywną formę słowa „rege-rege” oraz definiując jako: 1.gałgany, szmaty; 2.kłótnia, sprzeczka[1].
Niektórzy jamajscyrastafarianie twierdzą, że słowo pochodzi od nazwy posługującego się jednym zjęzyków bantu plemienia regga, żyjącego rzekomo gdzieś w okolicy jezioraTanganika[2].
Według brytyjskiego badacza i historyka gatunku Steve’a Barrowa, termin utworzył producent i wokalistaClancy Eccles od słowa „streggae”, wjęzyku patois używanego na określenieprostytutki[3].
W książeczce dołączonej do kompilacyjnego albumu z chrześcijańskim reggae pt.To the King, wydanego w roku 2003 przez wytwórnię Lion of Zion Entertainment, przeczytać można, że nazwa gatunku pochodzi odłacińskiego słowaregis (dosł. „książę”, ale również formadopełniaczaliczby pojedynczej słowarex – „król”)[5].
Pierwszy utwór, w którym pada określenie gatunku, to wydany w roku 1968 singel grupyToots and The Maytals pt. „Do the Reggay”[6]:
To było jak sen. Któregoś poranka siedziałem, brzdąkając na swojej gitarze, i słowo się pojawiło, tak po prostu. Powiedziałem więc:Róbmy reggae!, i takie jest właśnie pochodzenie tego słowa.
Marimbula dostarczała piosenkommento wiodącej linii basu, co znalazło swoje odzwierciedlenie w całej późniejszej muzyce jamajskiejStudio One, mekka muzyki jamajskiej lat 60.Wibrujące brzmienieorganów Hammonda stało się nieodłącznym elementem muzyki reggaeWspółczesny jamajskisound system
Korzenie muzyki reggae sięgają drugiej połowy XIX wieku, kiedy stopniowo zaczęło się kształtować oryginalne brzmienie jamajskiejmuzyki ludowej, określanej mianemmento. Wpływ na jej rozwój miały zarówno afrykańskie, jak i europejskie tradycje muzyczne. Jako że mento grano początkowo wyłącznie na terenach wiejskich, całe instrumentarium wykonane było własnoręcznie z dostępnych pod ręką materiałów (banjo,marimbula,bambusowesaksofony,flety iflażolety,drewnianebębny ręczne imarakasy). W latach 20. i 30. XX wieku, na fali rosnącej wAmeryce Północnej popularnościjazzu, na Jamajce pojawiły się pierwsze jazzowebig-bandy; wśród nich wymienić warto przede wszystkim Orkiestry Erica Deansa, Roya Coburne’a i Vala Bennetta. Wielu przyszłych pionierów muzyki jamajskiej rozpoczynało swoje kariery właśnie w tego typu formacjach. Jazz wywarł także wpływ na dalszy rozwój muzyki mento: bambusowe i drewniane instrumenty domowej roboty zostały stopniowo zastąpione przez profesjonalny sprzęt muzyczny.
Tak wyposażone zespoły organizowały się głównie w miastach, stąd też jazzzujący styl ich gry określa się mianem „miejskiej” odmiany muzyki mento. Od końca lat 40. zlała się ona w jeden wspólny nurt z wywodzącym się z wyspTrynidadu i Tobagocalypso, osiągając szczyt popularności w latach 50. W roku 1951drobny przedsiębiorcaStanley Motta otworzył pierwsze na Jamajce studio nagraniowe,Motta’s Recording Studio; w grudniu zarejestrował w nim pierwsze w historii jamajskiego przemysłu muzycznego nagranie – singel popularnego wykonawcy mento,Lorda Fly, przy akompaniamencie Orkiestry Dana Williamsa (strona A: „Medley of Jamaican Mento-Calypsos”, strona B: „Whai, Whai, Whai”)[8]. Trzy lata później główny konkurent Motty,Ken Khouri, zamówił zKalifornii dwie maszyny tłoczące, co pozwoliło mu otworzyć na zapleczu jego sklepu meblowego pierwszą na wyspie wytwórnię płytową pod nazwą Records Limited; w roku 1957 przeniósł przedsięwzięcie do większego lokalu i zmienił jego nazwę naFederal Records[9].
Okres ten, nazywany „złotą erą” jamajskiego mento-calypso[10], zakończyło pojawienie się amerykańskiegoR&B w wiodącej rozgłośni radiowejRJR. Wśród mieszkańców wyspy zapanowało prawdziwe szaleństwo na punkcie zupełnie dla nich nowego tanecznego gatunku muzyki, zwłaszcza w wykonaniu takich artystów jakFats Domino,Lloyd Price czy teżLouis Jordan. Wkrótce do nowej mody dostosowali się również miejscowi muzycy, którzy stworzyli wówczas jedyną w swoim rodzaju mieszankę jazzu, R&B i mento-calypso, znaną jakoska. Jej żywiołowe tempo idealnie wpasowywało się w klimat miejskich dyskotek, zaś zespoły ska zaczęły być rozchwytywane przez właścicieli luksusowych hoteli, klubów i restauracji. Większości przedstawicieli klasy średniej, a tym bardziej mieszkańcówslumsów stolicy i terenów wiejskich, nie było jednak stać na tego typu rozrywkę. Chcąc wykorzystać ten potencjał, kilkoro przedsiębiorczychDJ-ów i producentów zaczęło organizować obwoźne dyskoteki, przewożąc ogromne zestawy nagłośnieniowe furgonetkami; zapoczątkowali oni w ten sposób kulturowy fenomen Jamajki – imprezysound systemowe. Konkurencja pomiędzy poszczególnymi ekipami była tak ostra, że niejednokrotnie rozwiązywały one swoje spory za pomocą pistoletów i noży[11].
Prym wśród właścicieli sound systemów wiedli dwaj producenci:Clement „Sir Coxsone” Dodd (Downbeat Sound System) orazArthur „Duke” Reid (Trojan Sound System). Gdy w sierpniu 1962 roku Jamajka uzyskała niepodległość, ska znajdowało się u szczytu popularności. Sir Coxsone część zysków ze sprzedaży płyt i funkcjonowania sound systemu przeznaczył na wyposażenie i otwarcie własnego studia nagraniowego,Studia One, które wkrótce stało się centralnym punktem na muzycznej mapie Kingston. W poszukiwaniu kariery zaczęły ściągać do niego tłumy utalentowanych wokalistów, liczących na zarejestrowanie swoich utworów przy akompaniamencie wynajmowanych przez Dodda najlepszychmuzyków sesyjnych na wyspie[12]. Wśród nielicznych szczęśliwców, którym udało się zdobyć angaż u Sir Coxsone’a, znalazła się nieznana nikomu wówczas grupa wokalnaThe Wailers, z 18-letnimBobem Marleyem na czele[13].
Późną wiosną 1964 roku, dziewięcioro spośród grających dla Studia One instrumentalistów połączyło swoje siły, tworząc najsłynniejszą supergrupę ska wszech czasów –The Skatalites[14]. Formacja ta niemal natychmiast zdobyła ogromną popularność, wyznaczając aktualne do dziś standardy ska, po czym rozpadła się po zaledwie 14 miesiącach istnienia[15]. Spójność zespołu, i tak już nadwątloną przez ambicjonalne konflikty pomiędzy muzykami, ostatecznie rozbiło aresztowanie puzonisty i kompozytoraDona Drummonda, który w noc sylwestrową 1964/65 zadźgał nożem swoją narzeczoną[16]. W międzyczasie inny, mniej kontrowersyjny zespół ska,Byron Lee & The Dragonaires, wsparty przez czołowych wokalistów (m.in.Prince Buster,Eric „Monty” Morris,Jimmy Cliff), reprezentował Jamajkę naWystawie Światowej Expo '64 wNowym Jorku[17]. Ponadto,cover piosenki pt. „My Boy Lollipop” w wykonaniu 17-letniej wokalistkiMillie Small osiągnął drugie miejsce zarówno na brytyjskiej liście przebojówUK Singles Chart, jak i w amerykańskim notowaniuBillboard Hot 100, stając się pierwszym jamajskim hitem o zasięgu międzynarodowym[18].
Pomimo tych sukcesów, panująca od czasu sensacyjnej zbrodni Drummonda atmosfera nieufności wobec wykonawców ska, w połączeniu z niepokojami społecznymi wywołanymi polityczno-ekonomicznym kryzysem, stały się zapowiedzią kolejnych zmian na muzycznej scenie Jamajki. Najczęściej przytaczana wersja wydarzeń głosi, iż wyjątkowo gorące lato roku 1966 zmusiło muzyków do grania w nieco wolniejszym tempie[19]; z kolei gitarzystaLynn Taitt utrzymywał w wywiadach, że to on jako pierwszy spowolnił wykonanie skanku, uznawszy tempo ska za zbyt szybkie do utworuHopetona Lewisa pt. „Take It Easy”[20]. Oprócz spokojniejszego tempa, w muzycerocksteady (swoją nazwę zawdzięcza ona przebojowiAltona Ellisa pt. „Rock Steady”[21]) na dalszy plan zeszły instrumenty dęte, ustępując miejsca bardziej rozbudowanym liniom basowym. Natomiast mniej więcej latem 1968 roku nastąpiło kolejne spowolnienie tempa, gitarzyści zaczęli zwracać się ku bardziej rockowemu brzmieniu, zaś fortepian ustąpił miejsca elektrycznymorganom Hammonda, dając w ten sposób początek wczesnemu reggae –early reggae (szczególnej popularności wśród brytyjskichskinów zawdzięcza ono swoją drugą nazwę, „skinhead reggae”). Dość charakterystyczne dla tego okresu było nagrywaniecoverów amerykańskich przebojówsoulowych, zwłaszcza spod znaku wytwórniMotown Records iAtlantic Records. Wśród najważniejszych grup ery rocksteady/early reggae wymienić wartoThe Gaylads,The Paragons,The Pioneers,The Upsetters orazThe Maytals[22].
Światowy rozgłos reggae zawdzięcza przede wszystkim twórczościBoba Marleya, który wraz ze swoim zespołem The Wailers wydał w latach 70. serię entuzjastycznie przyjętych albumów studyjnych, jak również odbył kilka wielkich tras koncertowych, odwiedzając niemal wszystkie kontynenty. W roku 1974 cover utworu Wailersów pt. „I Shot the Sheriff” w wykonaniuErica Claptona trafił na szczyt brytyjskiej i amerykańskiej listy przebojów, ostatecznie wprowadzając reggae domainstreamu światowej muzyki[25]. Z kolei ich płytaExodus z roku 1977 została na koniec stulecia uznana przez amerykański tygodnik „Time” za najlepszy album muzyczny XX wieku[26]. Natomiast wydana przezIsland Records kompilacja największych przebojów formacji pt.Legend pozostaje do dziś najlepiej sprzedającą się płytą reggae wszech czasów[27].
Po śmierci Marleya w maju 1981 roku z powodurozsianej choroby nowotworowej (czerniak złośliwy)[28] roots reggae nieco straciło na popularności, ustępując miejsca nowoczesnemudancehallowi, opartemu na agresywnych nawijkach DJ-skich. O ile we wczesnych nagraniach dancehallowych powszechne było wykorzystywanie odświeżonych akustycznych rytmów ze Studia One Sir Coxsone’a, tak z biegiem czasu górę wzięła trwająca do dziś moda na riddimy elektroniczne. Przyjmuje się, że erę „digital dancehall” (zob.ragga) zapoczątkował w roku 1985King Jammy, komponując przy pomocysyntezatoraCasio MT-40 pierwszy w pełni elektronicznyriddim pt.Sleng Teng[29]. W tym samym roku ustanowiona zostałanagroda Grammy w kategoriinajlepszy album reggae[30]; pierwsza statuetka trafia w ręce grupyBlack Uhuru za płytęAnthem[31]. Obecnie, największą popularnością cieszą się wykonawcy łączący reggae i dancehall zmuzyką pop,R&B lub teżhip-hop, a więc m.in.Sean Paul,Shaggy,Matisyahu orazGentleman (zob.reggae fusion).
Dobre reggae to bas! Musi mieć energię i przenikać cię... Powinno też być nieco mistyczne i groźne, choć to już bardziej dla takich fanatyków jak ja! (...) Ludzie potrzebują tej muzyki, nie jak gumy do żucia. Guma do żucia – nie potrzebujesz jej. Owszem, przyjemnie jest żuć ją sobie i wydmuchać parę balonów, ale potem staje się bezużyteczna, bo traci smak. Wiele jest takich gatunków muzyki podobnych do gumy, lecz reggae, to nie jest gumowata muzyka. To prawdziwe wyrażenie siebie.
Typowy dla reggae sposób gry nagitarze określany jest jakoskank. Wywodzi się on z muzyki ska, gdzie nadawane jest mu bardzo szybkie tempo. Stopniowe spowolnienie owego tempa stało się kluczowym elementem płynnego przejścia od ska, przez rocksteady, do reggae w drugiej połowie lat 60. Wykonanie skanku sprowadza się do wygrywania powtarzających się parakordów na „dwa” i „cztery”, czyli oba słabsze beaty wtakcie (tzw.off-beaty). Poszczególne dźwięki są krótkie, urywane, tłumione (zob.staccato). Skank może być także wykonywany nafortepianie, jak również na obu tych instrumentach jednocześnie[34].
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów brzmienia reggae jest wyrazista, pulsująca linia basu, tworząca wraz z beatem perkusyjnym podstawęriddimu. Może się ona składać zarówno z prostych, dwu- lub czterotaktowychriffów, jak również tworzyć bardziej skomplikowane, wywodzące się zjazzu pochody basowe (walking bass, dosł. „wędrujący bas”). Wiele zależy też od indywidualnego podejścia basisty – może on np. nadać linii basu bardziejrockową formę[37].
Używany jest zazwyczaj standardowyzestaw perkusyjny, zwerblem nastrojonym na stosunkowo wysokie dźwięki; możliwe jest również dołączenie w tym celu do zestawu dodatkowego werbla. Oprócz tego, ważną rolę odgrywają różnego rodzajubębny (bongosy,djembe,kongi,nyabinghi itp.), dając wyraz afrykańskim korzeniom gatunku. Często usłyszeć można także inne drobne perkusjonalia, takie jakklawesy,marakasy czy teżkrowie dzwonki[39].
Wyróżnić można trzy podstawowe style perkusyjne, których szczyt popularności przypada na różne okresy. Pierwszy z nich, tzw.one drop style, cechuje sięakcentem kładzionym tylko i wyłącznie na trzeci beat taktu, podczas gdy beat pierwszy pozostaje opuszczony lub grany jest zamkniętymhi-hatem, co tworzy wrażenie spadającej kropli. Początki stylu sięgają wczesnegorocksteady – po raz pierwszy zagrał w ten sposób Hugh Malcolm w utworzeHopetona Lewisa pt. „Take It Easy” z roku 1966[40] (według innej często przytaczanej teorii prekursorem stylu byłWinston Grennan[41]). Natomiast do jego rozpowszechnienia przyczynił się przede wszystkim perkusistaThe Wailers,Carlton „Carly” Barrett[42].
W drugiej połowie lat 70. one drop zaczął być stopniowo wypierany przez innowacyjnyrockers style, zainicjowany przezSly’a Dunbara na płycieRight Time tria wokalnegoThe Mighty Diamonds[43]. Akcent na „trzy” pozostaje bez zmian, istotną różnicę stanowi natomiast dodatkowe akcentowanie beatu numer jeden, zwykle poprzez uderzenie wbęben basowy. Mniej więcej tym samym okresie powstałsteppers style, inspirowany amerykańskimdisco (któremu to zawdzięcza swoją pierwotną nazwę: „four-on-the-floor”), charakteryzujący się miarowymi uderzeniami w bęben basowy przez wszystkie cztery beaty taktu. Choć bywał on niekiedy wykorzystywany w utworachroots reggae, rozpowszechnił się przede wszystkim w nowoczesnej muzycedancehallowej[44].
Rolafortepianu ogranicza się przede wszystkim do dublowania skanku gitarowego, rzadziej służy on wygrywaniu dodatkowych riffów czy melodii[45]. Dużo większe znaczenie przypisać należyorganom Hammonda[46] – spotykany wyłącznie w reggae styl gry na nich określany jest jakobubble[47]. Opiera się on na wygrywaniu akordówósemkowych przez wszystkie cztery beaty taktu oraz w przerwach pomiędzy nimi, dodając w ten sposób rytmowi subtelnej dynamiki. Stał się on jednym z kluczowych nowatorskich elementów wyodrębniających wczesne reggae z muzyki rocksteady. Ponadto, na początku lat 70.Augustus Pablo jako jeden z pierwszych na świecie użył w profesjonalnych nagraniachmelodyki, uważanej wówczas wyłącznie za instrument zabawkowy[48].
Począwszy od lat 80. tradycyjne instrumenty klawiszowe zostały stopniowo wyparte przezkeyboardy isyntezatory, jednak technika gry pozostała praktycznie niezmieniona[49].
W skład typowej dla reggaesekcji dętej wchodząsaksofon,puzon oraztrąbka; sporadycznie pojawia sięflet lubklarnet. Instrumenty dęte odpowiadają zazwyczaj za wstęp do utworu, jak również służą wykonywaniu tzw.kontrmelodii (z ang.counter-melody) i dłuższychpartii solowych. W większości klasycznych nagrań reggae sekcję dętą tworzyli w różnych kombinacjachmuzycy sesyjni[50].
Utwory reggae śpiewane są przez artystów jamajskich najczęściej w językupatois orazjamajskim dialekcie języka angielskiego. Choć większość zespołów przyjmuje schemat oparty na głównym wokaliście wspieranym przezchórki, dużą popularnością cieszy się również formułatria wokalnego. Spośród wielu wypracowanych przez lata stylów wokalnych na szczególną uwagę zasługują m.in.waterhouse style, zainicjowany przezMichaela Rose’a i rozwinięty w latach późniejszych przezJuniora Reida iYamiego Bolo, oraz wywodzący się z popisówDJ-skichmelorecytacyjnytoasting, będący prekursoremrapu[51].
Tematyka tekstów reggae jest bardzo różnorodna i w dużej mierze zależy od wykonywanego podgatunku tej muzyki. Przykładowo, utworyearly reggae poruszały zwykle kwestie podobne jak ska i rocksteady, czyli opowiadające o rozrywkowym stylu życia ówczesnychrudeboys. Z kolei piosenki w stylulovers rock opowiadają, jak sama nazwa wskazuje, przede wszystkim o relacjach damsko-męskich. Na zupełnie przeciwnym biegunie znajdują się teksty „korzennego”roots reggae, przepełnione duchowymrastafariańskim przesłaniem lub po prostu traktujące o trudnych warunkach życia wslumsach i szeroko pojętej niesprawiedliwości społecznej; często poruszanym wątkiem jest także legalizacjamarihuany[52].
Muzyka reggae niesie przesłanie, a teksty czynią tę muzykę bardzo ważną, tak mi się przynajmniej wydaje. Ważne jest to, aby ludzie zrozumieli teksty tych piosenek. Chociaż niektórzy w słowach nie umieją doszukać się sensu. To Jah stworzył tę muzykę i pozwolił masom ją śpiewać – a ta muzyka pochodzi właśnie od tych mas. Reggae odzwierciedla też realną sytuację społeczną: głębokie, nisko brzmiące partie basu, obrazują życie slumsów i gett, zaś akcent bębnów jest znakiem wiary w to, że odradzająca się świadomość społeczna spowoduje zniesienie podziału na obywateli pierwszej i drugiej kategorii.
Osobną kwestię stanowią teksty utworów najpopularniejszej dziś na Jamajce nowoczesnej muzykidancehallowej. Powszechna jest w nich obecność podtekstów erotycznych (slackness) oraz pochwała, przekraczającego granice prawa, stylu bycia jamajskich gangsta (gun lyrics). Ponadto, niemal każdy wykonawca dancehallowy posiada w swoim repertuarze utwory otwarcie potępiającehomoseksualizm, nierzadko wprost nawołujące do „palenia gejów”[54]. Mimo że niektórzy z nich tłumaczą, że śpiewając w ten sposób mają na myśli wyłącznie „duchowe oczyszczenie”[55][56], grupa najpopularniejszych muzyków dancehallowych znajduje się w ciągłym ogniu krytyki ze strony środowisk i organizacji gejowskich. W roku 2004 jedna z bardziej istotnych tego typu organizacji, brytyjska OutRage!, zainicjowała wymierzoną przeciwko nim kampanię pod nazwąStop Murder Music. Trwa ona do dziś, od czasu do czasu osiągając zamierzony cel w postaci odwoływania koncertów krytykowanych artystów w Europie i USA[57].
HiszpańskiRototom Sunsplash, największy festiwal muzyki reggae w Europie
Pierwszy festiwal poświęcony wyłącznie muzyce reggae,Reggae Sunsplash, odbył się w czerwcu 1978 roku wMontego Bay na północnym wybrzeżu Jamajki; impreza trwała ponad tydzień[58]. Mimo iż następne edycje festiwalu były już nieco krótsze, przez kilkanaście kolejnych lat pozostawał on największym tego typu wydarzeniem na świecie. Gdy jednak w roku 1992 organizatorzy Sunsplashu zdecydowali się przenieść go na przeciwległy kraniec wyspy doPortmore, na jego miejscu pojawił się w Montego BayReggae Sumfest, z biegiem czasu zastępując Sunsplash na pozycji największego festiwalu reggae na świecie[59].Innym równie ogromnym, choć nieco mniej popularnym festiwalem muzyki jamajskiej, jest ośmiodniowy corocznyBarbados Reggae Festival wBridgetown, odbywający się pod hasłem „The Best Reggae Show in the World”[60].
Poszukiwanie korzeni. W: Sławomir Gołaszewski: Reggae – Rastafari. Bydgoszcz: Pomorze, 1990.ISBN 83-7003-731-3. Brak numerów stron w książce
Riddim Track. Źródła reggae i początki rasta. W: Timothy White: Catch A Fire. Bob Marley – życie. Wyd. II uzup. Warszawa: Axis Mundi, 2011.ISBN 978-83-61432-11-1. Brak numerów stron w książce
