Według tradycji Marcin Luter ogłosił swoje 95 tez przybijając je do drzwikościoła zamkowego w Wittenberdze.Ostateczne zerwanie Marcina Lutra z Kościołem katolickim nastąpiło w momencie spalenia przez Lutraekskomunikującej gobulli papieskiej.Przedstawiciele reformacji przy wspólnym stole, anonimowa rycina z XVII wieku.Jan Łaski, na Zachodzie znany jako Johannes a Lasco, był jedynym przedstawicielem polskiej reformacji, który zyskał europejski rozgłos.
Reformacja – ruch religijno-polityczno-społeczny zapoczątkowany przezMarcina Lutra w XVI wieku, mający na celu odnowęchrześcijaństwa. Był reakcją na negatywne zjawiska, które miały miejsce wkatolickiejhierarchii kościelnej, a także stanowił opozycję do katolickiejdoktrynydogmatycznej. Podwaliny pod wystąpienie Marcina Lutra położyła działalnośćJana Husa na początku XV wieku – ruch husycki (husyci) odegrał ważną rolę w rozwoju reformacji.
Anglikanizm – 1534, jego formalnym założycielem byłHenryk VIII, który zerwał związki z Rzymem kiedy papież odmówił zgody na unieważnienie jego małżeństwa zKatarzyną Aragońską. Dokonałaktu supremacji – ustanawiając siebie jako ziemską głowę Kościoła w Anglii. Henryk VIII rozwiązałzakony,znacjonalizował dobra kościelne, zniósł przymusowy celibat duchownych. Wprowadził liturgię w języku angielskim oraz komunię pod dwiema postaciami.
Kalwinizm (ewangelicyzm reformowany) – 1536, jego twórcami byli między innymiJan Kalwin iHuldrych Zwingli. U jego podstaw leżało przekonanie, żeBóg jednych obdarza łaską konieczną do zbawienia, drugich nie (teoriapredestynacji). Proste, cnotliwe życie, powodzenie w życiu doczesnym, powaga, rezygnacja z przyjemności oddalających od Boga miały świadczyć o tym, iż Bóg predestynował dane osoby do zbawienia. Człowiek sam nie mógł osiągnąć zbawienia, mógł tylko sprawiać wrażenie, że taka jest boska wola. Gmina kalwińska ma charakter demokratyczny (starsi zboru,pastorzy).
Nowożytnyantytrynitaryzm – 1562, jego twórcami byli m.in.Miguel Servet iFaust Socyn. Negował istnienieTrójcy Świętej oraz boskośćJezusa, jako sprzeczne zlogiką oraz z przekazem biblijnym. Szczególną rolę w tym nurcie odegralibracia polscy (tzw. arianie), którzy stworzyli filozofię religii i naukę społeczną, znacznie wyprzedzającą epokę.
Występujące w Kościele zachodnim poważne nadużycia i problemy wewnętrzne były przyczyną wystąpień wielu duchownych i uczonych, którzy krytykowali istniejący stan rzeczy (rozluźnienie dyscypliny kościelnej,symonię, powszechną ignorancję duchowieństwa, liczne przywileje stanu duchownego i Kościoła, wielorakie i często szkodliwe obciążenia na rzecz duchowieństwa i Kościoła etc.). Zwolennicy reform domagali się zmian, dotyczących głównie następujących rzeczy: przyjmowania komunii świętej w dwóch postaciach, zniesienia celibatu duchownych i rezygnacji Kościoła z posiadania majątku. Wołania o odnowę Kościoła rozlegały się już od XIII wieku, jednak kuria rzymska za wszelką cenę starała się utrzymać status quo i nie dopuszczać do wprowadzania zmian, które mogłyby znacznie uszczuplić prawa, przywileje i majątek Kościoła katolickiego oraz papiestwa. Narastające problemy prowadziły czasami do kryzysów, które czasami wybuchały z różną gwałtownością (schizmy,antypapieże,koncyliaryzm,husytyzm).
Jednolity i planowy nurt odnowy wewnątrz Kościoła widoczny był pod koniec XV wieku jedynie wHiszpanii, gdziekardynałFranciszek Jiménez de Cisneros (1436–1517) rozpoczął reformę Kościoła hiszpańskiego (wspieraną przez monarchię).
Wielokrotne wołania o sobór powszechny zaowocowały zwołaniemV Soboru laterańskiego (1511–1517), z którym wiązano nadzieje wprowadzenia koniecznych reform, jednak sobór ten po raz kolejny pokazał, że Kościół nie jest zdolny do samoodnowy ze względu na dążenie papiestwa do utrzymania zdobytej władzy i przywilejów (na Soborze tymLeon X uroczyście ponowiłbullęUnam Sanctam dodając, że „nieposłuszeństwo papieżowi winno być karane śmiercią”)[1].
Sytuację pogarszał fakt, że duchowieństwo stanowiło do 10% populacji w wielu miastach Europy Zachodniej. Podstawą bytowania duchowieństwa były opłaty za odprawiane msze. Zarówno przeciętny średniowiecznyproboszcz, jak i ksiądz w miastach, byli słabo lub w ogóle niewykształceni. Każdy, kto chciał zostać kapłanem, uczył się najpotrzebniejszych rzeczy u proboszcza. Wykształcenie teologiczne na poziomie uniwersyteckim otrzymywali na ogół (a i to nie zawsze) jedynie kapłani zakonni. Kapłani w miastach nie byli żadnymi duszpasterzami, a jedynie kapłanami „mszalnymi”, a o zachowaniu przez nich celibatu nie mogło być mowy[2]. Tak wielka liczba zakonów żebraczych oraz duchownych, którzy utrzymywani byli z datków, była obciążeniem dla społeczności lokalnych i powodowała liczne napięcia.
Renesans oraz głoszone przez humanistów hasłoad fontes (powrót do źródeł), zostały przyjęte przez reformatorów (począwszy odMarcina Lutra), którzy za jedyną normę wiary uznali Pismo Święte. Wystąpienie Lutra w 1517, które miało miejsce kilka miesięcy po zakończeniu V Soboru Laterańskiego, nastąpiło więc w okolicznościach sprzyjających szybkiemu rozwojowi reformacji.
Za początek reformacji przyjmuje się rozpowszechnienie tez Lutra dotyczących odpustów.
Ówczesna elita polityczna Niemiec widziała w Kościele głównie zagrażającą im siłę polityczną, a także ewentualne źródło bogactw. Luter szybko zyskał protektora w osobieelektoraSaksoniiFryderyka III, potężnym wzmocnieniem dla reformacji byłasekularyzacjazakonu krzyżackiego, którego elity wobec braku wsparcia Kościoła w konfliktach zPolską postanowiły wykorzystać ruch reformatorski do zrzucenia ciężaru życia zakonnego. Luter korzystając z ochrony władz świeckich i pouczony przykładem Jana Husa spalonego na stosie nasoborze w Konstancji, mimo uzyskania wcześniejlistu żelaznego konsekwentnie odmawiał poddania się władzy papieskiej.
Marcin Luter,augustiański mnich, nie zgadzał się z ideą sprzedaży odpustów, gdyż według niego zbawienie możliwe było wyłącznie dzięki łasce boskiej, a nie działaniom instytucji kościelnych. Efektem sprzeciwu Lutra było zawieszenie31 października 1517 na drzwiachkościoła zamkowego wWittenberdze95 tez, w których nie zaatakował samego odpustu, lecz wyjaśniał jego znaczenie oraz istotę pokuty. Tezy zostały napisane wjęzyku łacińskim. Mimo zabiegów Lutra początkowo niewielu zareagowało na jego postulaty, dopiero gdy rozesłał tezy swoim przyjaciołom, a ci postarali się upowszechnić je za pomocą druku, nastąpił odzew. Jako pierwsi zareagowali humaniści zErazmem z Rotterdamu iTomaszem Morusem na czele. Ten ostatni wystąpił przeciwko nowinkom Lutra. Rzym także zareagował, wytyczając Lutrowi proces okacerstwo. Dochodzenie przeciwko Lutrowi zaowocowało bullą papieskąExsurge Domine, która jednak była pełna sprzeczności i dowodziła, że Rzym nie zadał sobie trudu rzetelnego zbadania sprawy. W bulliLeon X domagał się od Lutra odwołania swojej nauki i ukorzenia się przed Rzymem. Luter nie podporządkował się decyzjom papieża i spalił kopię bulli papieskiej przy udziale studentów i publiczności. W odpowiedzi na to w dniu 3 stycznia 1521 Leon X bulląDocet pontificem Romanum wyklął Marcina Lutra. Reformator jednak nie spłonął na stosie, miał bowiem potężnego protektora w osobie elektora saskiego, księcia Fryderyka Mądrego. Decyzją sejmu wormackiego skazano jednak Lutra nabanicję, a jako taki został on wyjęty spod prawa, nikt nie mógł udzielić mu schronienia, ale każdy mógł bezkarnie zabić. W celu chronienia Lutra upozorowano jego porwanie i umieszczono w bezpiecznym miejscu.
W ślady Marcina Lutra poszli inni reformatorzy, np.Jan Kalwin we Francji. Idee reformacji, ujęte w sposób najbardziej radykalny i uzupełnione programem rewolucji społecznej, szerzylianabaptyści i przywódcy chłopscy, jakThomas Müntzer. W dalszych etapach rozwój reformacji kształtowany był przez uroczysty protest – stąd zdaje się wywodzićnazwa ruchu – jak ten wyrażony przez protestancką mniejszość religijną nasejmie w Spirze w 1529, kiedy to postanowiono wstrzymać się od wykonania edyktu wormackiego aż do czasu zwołania soboru powszechnego. Jednak już trzy lata później na sejmie w tym samym mieście zabroniono nauk reformacyjnych. Istotne z punktu widzenia reformacji były sformułowanie przezFilipa Melanchtona – przyjaciela Lutra – pierwszego protestanckiego wyznania wiary, zwanegoConfessio Augustana (Wyznanie augsburskie) w 1530 i zawarcie w 1555pokoju religijnego w Augsburgu, uznającego prawnie podział wyznaniowy Niemiec według zasadyCuius regio, eius religio (czyja ziemia, tego religia). Zasada wyboru religii nie obejmowała zatem niższych grup społecznych, te musiały się podporządkować władcom. Z Niemiec ruch reformacyjny przeniknął do innych krajów Europy, m.in. do krajów skandynawskich, gdzie luteranizm stał się religią panującą, Francji, Czech, Polski i na Węgry. Kalwinizm, rozwijający się w Szwajcarii obok doktryny Zwingliego, oddziaływał w znacznej mierze na Francję – stronnictwo to nazywanohugenotami, a także miał znaczący wpływ na wskrzeszenieantytrynitaryzmu. Osobny nurt reformacji – anglikanizm – powstał w Anglii w 1534, gdy królHenryk VIII, na skutek nieuznania przez papieża jego kolejnego małżeństwa – tym razem zAnną Boleyn, uzyskawszy zgodę parlamentu, zerwał z Rzymem i stanął na czele niezależnego od papiestwa Kościoła w Anglii.
Reformacja wRzeczypospolitej pojawiła się od lat 20. XVI wieku, jednak jej wpływ od początku ograniczał się tylko do wyższych i średnich warstw społecznych, głównie w miastach zachodniej i północnej Polski, na Sandomierszczyźnie, Lubelszczyźnie i naŻmudzi. Polska reformacja od początku cierpiała na brak funduszy, koniecznych do rozwoju. Pozycja Kościoła katolickiego nigdy nie była poważnie zagrożona, co ułatwiło działaniakontrreformacji i szybką eliminację reformacji, jako liczącego się nurtu już w połowie XVII wieku. Tym niemniej reformacja przyczyniła się do rozkwitu literatury w języku polskim, a ruchbraci polskich stworzył wiele wybitnych dzieł z dziedzin filozofii religii i nauk społecznych.
Wpływ reformacji na cywilizację europejską jest znaczny, zważywszy że ten nurt religijny jest stosunkowo młody. Już na samym początku istnienia reformacja wpłynęła na kulturę europejską, przyczyniając się do jej rozwoju. Luter przetłumaczył Biblię na język niemiecki, i wprowadził to tłumaczenie do liturgii, za czym poszło wiele innych przekładów Pisma Świętego na języki narodowe. Zarówno niemieckie tłumaczenia Biblii, jak i prace Lutra i pozostałych reformatorów, przyczyniły się do wzrostu liczby drukarni i wysokości nakładów, gdyż niedawno wynaleziony druk był jedną z najskuteczniejszych metod propagowania założeń i idei reformacji. Wiązał się z tym gwałtowny rozwój zmonopolizowanego do tej pory przez kościół papieski szkolnictwa – od poziomu podstawowego, na uniwersyteckim kończąc. Duże zasługi na tym polu ma wspomniany już Melanchton, który zreorganizował niemiecką edukację w oparciu o zasadypedagogiki humanistycznej.
Reformacja przyczyniła się znacznie do rozkwitu kultur narodowych, a zwłaszcza literatury, która coraz częściej publikowana była w językach narodowych, co można zauważyć w działalności wydawniczej braci polskich.
Równie istotny wpływ wywarła reformacja na stosunki gospodarczo-społeczne w Europie. Tu szczególną rolę niektórzy badacze (Max Weber) przypisują kalwinizmowi, zwłaszcza w dziedzinie rozwoju stosunków wczesnokapitalistycznych, a także i republikańskich teorii źródeł władzy. W doktrynie kalwińskiej nie było już potępienia dla pobierania procentów od pożyczek, dotychczas uznawanego zalichwiarstwo. Podkreślano w niej też rolę pracowitości, a powodzenie materialne na ziemi było traktowane jako zwiastun zbawienia. Również bardziej demokratyczna organizacja kościoła kalwińskiego sprzyjała pozyskiwaniu zwolenników – szlachty imagnaterii, co przy malejących uprawnieniach monarchy, choć ciągle jeszcze silnych w niektórych państwach, postępującym powoli rozdziale władz, uniezależnianiu się do pewnego stopnia od monarchów i zwiększających się swobodach osobistych tworzyło bazę do rozwoju społeczno-gospodarczego, gdyż szlachta i magnateria stanowiły zalążki późniejszych przemysłowców. Z drugiej strony wobec faktycznego podporządkowania kościoła władzy świeckiej, stała się ona ostateczną instancją wyznaczającą normy moralne, co otwierało drogęabsolutyzmowi. Konfiskując dobra Kościoła katolickiego, państwo przejmowało też obowiązek kontynuowania jego charytatywnej działalności. Luter dobitnie sformułował program opieki społecznej państwa nad sierotami, wdowami, kalekami i chorymi. Jednakże zadanie to było przez państwa protestanckie zaniedbywane. Problem wrócił dopiero po stu latach, w programie tak zwanej drugiej reformacji, którą był ruchpietyzmu.
Reformacja odrzucając władzę papieża odrzuciładoktryny uniwersalistyczne, wspomagając tym samym tworzenie siępaństw narodowych. Przyczyniła się do tego także innymi drogami, podnosząc rangę języków narodowych. Z drugiej strony, wprowadzanie nowych języków liturgii wiązało się często z dyskryminacją mniejszości językowych. WAnglii na tym tle wybuchła tzw.rebelia modlitewników.
Reformacja ożywczo wpłynęła również na Kościół katolicki, zmuszając go do przeprowadzenia reform nazywanychkontrreformacją. Zwołany w tym celusobór trydencki zwrócił szczególną uwagę na podniesienie kwalifikacji kleru – w sferze edukacji, ale także moralności.Biskupi musieli od tego czasu przebywać w swychdiecezjach i wizytować kler na swoim terenie. Papież zdecydował się nawet na wygnanie ponad stu biskupów, którzy opuścili swe diecezje bez specjalnych powodów oraz tysięcy mnichów – zakonników włóczących się po Rzymie poza macierzystymiklasztorami. Nie było litości nawet dla niemoralnych kardynałów i krewniaków papieża, jeśli udowodniono im gorszący tryb życia. Zostali przepędzeni również: wszystkieprostytutki,sutenerzy, komedianci i błaźni. W celu kształcenia kleru powstawałyseminaria duchowne. Dogmatycznie reformacja w kościele rzymskim nie zmieniła nic, poza tym, że katolicyzm przejął sposoby skutecznego oddziaływania na wiernych np. poprzez drukowanie literatury teologicznej.
Reformacja była przyczyną licznychwojen religijnych zwojną trzydziestoletnią na czele. W ich wyniku w większej części Europy przyjęto zasadęCuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia), oznaczającą, że władca decydował o wyznaniu swoich poddanych. W nielicznych krajach (np.Rzeczpospolita Obojga Narodów) reakcją na reformację był wzrost znaczenia ideitolerancji. Upadek autorytetu Kościoła spowodowany przez reformację przyczynił się w późniejszych wiekach do sukcesów takich prądów umysłowych jakracjonalizm, czyoświecenie.
Wczesna reformacja w 1530 r. Państwa w kolorze czerwonym przyjęły protestantyzm. Królestwo Czech i Margrabstwo Moraw w kolorze zielonym z uwagi na dozwolony od 1436 r.utrakwistycznyHusytyzm. W 1525 r.Prusy Książęce (wtedy pod zwierzchnictwemKrólestwa Polskiego) stały się pierwszym protestanckim państwem na świecie.
Protestantyzm w Europie na koniec reformacji i kontrreformacji. Za ich koniec przyjętoPokój westfalski kończący krwawą (częściowo rozegraną na tle religijnym) wojnę trzydziestoletnią w 1648 r.
Ekspansja i zanik protestantyzmu w Europie w czasach reformacji i kontrreformacji.
Wójcik Z.,Historia powszechna XVI–XVII wieku, Warszawa 1999.
Uglorz M.,Marcin Luter – ojciec reformacji, Augustyna, Bielsko-Biała 1995.
B. Cottret,Kalwin, tłum. M. Milewska, Warszawa 2000.
V. Green,Reformacja, tłum. S. Bartosiak, Warszawa 2000.
A. F. Pollard,Henryk VIII, tłum. I. Szymańska, Warszawa 1979.
H. Masson,Słownik herezji w Kościele katolickim, tłum. B. Sęk, Katowice 1993.
Paweł Janowski,Luter Marcin, 1483–1546, jeden z inicjatorów Reformacji 1.Życie i działalność, [w:]Encyklopedia Katolicka, Lublin 2006, t. XI, kol. 230–232 (najnowsza bibliografia).
Paweł Janowski,Łaska V.W teologii protestanckiej, [w:]Encyklopedia Katolicka, Lublin 2006, t. XI, kol. 402–407 (obszerna bibliografia).
.svg)
