.png)
Radziwiłłowie –polskiródmagnacki, pochodzący z terenów dawnegoWielkiego Księstwa Litewskiego. Członkowie tej rodziny przez większość swojej historii używali różnych odmian książęcych herbuTrąby.
Potomkowie Radziwiłłów żyją do dziś w Polsce.
 | Zobacz w indeksieSłownika geograficznego Królestwa Polskiego hasłoRadziwiłł |
Polskie formy Radziwiłł lub Radźwił (patronimiki Radziwiłłowic(z), Radźwiłowic(z)) mogą pochodzić od pierwotniebiałoruskiegoRadzivil, czyliderywatu nail od podstawyRadziv-, pochodzącej ze skróconej formy imieniaRadzivón (zv usuwającymrozziew od cerkiewnegoRodi.ón, analogicznie jakLarivón odLari.ón (Ilarión) czyLjavónt od (Le.ón), i podobnie jakStanil odStanislav. Dolitewskiego byłyby przejęte jakoRadzivìlas,Radzvilà[1].
Nazwa Radziwiłł po raz pierwszy występuje w dokumencieunii polsko-litewskiej z 1401 roku[2][3], choć jako nazwisko zostało przyjęte dopiero przezMikołaja Radziwiłłowicza[4].Mikołaj, jako jedyny spadkobierca swego ojca,Radziwiłła Ościkowicza, posiadł ogromny majątek. Kolejne otrzymane nadaniaziemskie z rękiWielkiego Księcia Litewskiego i majątek wniesiony przez żonę przy zawarciumałżeństwa (będącej bogatą dziedziczkąMoniwidów), dodatkowo powiększyły statusdóbr Mikołaja Radziwiłłowicza. Swój dorobek rozdysponował między trzech synów, którzy stali się protoplastami trzech głównych liniirodowych Radziwiłłów[5][6][7].
Goniądz znalazł się w rodzinie Radziwiłłów na skutek konfiskatyziemMichałowi Glińskiemu po jego rzekomej zdradzie, a następnie przekazanyMikołajowi Radziwiłłowi zwanemu„Amorem”.Medele natomiast wniosła mu jego żona Elżbieta Sakowicz podczaszaślubin[5][6]. Główna rezydencja tej gałęzi mieściła się w nieistniejącym już zamku w Goniądzu. Zamek ucierpiał podczas wojen zeSzwedami, do dzisiaj nie ma śladu po jego dawnym założeniu[6][8]. Mikołaj, który podobnie jak ojciec sprawował urzędywojewody wileńskiego ikanclerza wielkiego litewskiego, udał się w 1515 roku doWiednia na zjazdHabsburgów iJagiellonów, jakoprzedstawiciel dyplomatyczny reprezentującyLitwę. Misja ta przyniosła mu nadanie przez władcęŚwiętego Cesarstwa Rzymskiego (S.I.R.),Maksymiliana I Habsburga, dziedzicznego tytułuksięcia na Goniądzu iMedelach[5][6].
Dalszy rozwój tej linii Radziwiłłów nie nastąpił, gdyż wygasła już w następnym pokoleniu[5][6].Mikołaj Radziwiłł miał trzech synów;Stanisława Radziwiłła (zmarłego w 1531 roku bezdzietnie),Jana Radziwiłła (zmarłego w 1542 roku, pozostawił po sobie trzy córki) iMikołaja Radziwiłła (biskupa żmudzkiego zmarłego 11 listopada 1546 roku, który ze względu na pełnioną przez siebie rolę dostojnika kościelnego nie mógł mieć dzieci)[9][10][11][a].
WnuczkiMikołaja Radziwiłła„Amora” i córkiJana Radziwiłła wniosły danemajętności w posiadanie innych rodów, głównieKiszków[6].
Ołykę iNieśwież wniosła do rodziny Radziwiłłów, Hanna Kiszka, podczas zaślubin zJanem I Mikołajem Radziwiłłem[5][6].
Większość jego majątku odziedziczył starszy z synów,Mikołaj V Krzysztof Radziwiłł zwany„Czarnym”, bo młodszy,Jan III Radziwiłł, zmarł bezpotomnie[5][6]. Mikołaj V Krzysztof Radziwiłł pozyskał dodatkowoKleck w połowie XVI wieku jako podarek od królaZygmunta II Augusta[12]. Będącprzedstawicielem dyplomatycznym reprezentującymRzeczpospolitą za pośrednictwem wspomnianego wcześniej króla Zygmunta II Augusta w misjach doŚwiętego Cesarstwa Rzymskiego, uzyskał od cesarzaKarola V Habsburga nadanie dziedzicznych tytułówksiążęcych – dla siebie i swego bezdzietnego brataJana III Radziwiłła naNieświeżu iOłyce, a dla kuzyna,Mikołaja IV Radziwiłła zwanego„Rudym” – naBirżach iDubinkach[5][6].
Mikołaj V Krzysztof Radziwiłł miał czterech spadkobierców;Mikołaja VII Krzysztofa Radziwiłła,Jerzego II Radziwiłła,Wojciecha II Radziwiłła iStanisława II Radziwiłła. Jeden z nich,Jerzy, został księdzem. W 1586 r. z inicjatywy Mikołaja VII Krzysztofa Radziwiłła (najstarszego z synówMikołaja V Krzysztofa Radziwiłła) zawarte zostało między nim a jego braćmi (bez udziałuJerzego, który jako ksiądz nie mógł zapewnićsukcesora swym posiadłościom) porozumienie dotyczące podziałuwłości, a także nowego rodzaju prawo (tzw. „ordynacja rodowa”) mające na celu zabezpieczyć ich główne dobra przed ewentualnym rozdrobnieniem i przejściem w obce ręce. Dobra te nie miały być dzielone między spadkobierców, ale dziedziczone przez najstarszych synów, a w braku bezpośrednich sukcesorów, miały przechodzić w posiadanie krewnych z bocznych linii rodu, z wykluczeniem kobiet. Dobra objęteordynacją nie mogły być obciążane długami, ani nie wolno było ich sprzedać.Ordynacja z 1586 r., zatwierdzona potem przez sejm, była na ziemiachRzeczypospolitej pierwszą trwałą tego typu instytucją. Nowe postanowienia Radziwiłłów doprowadziły do powstania trzechordynacji, osobnej dla każdego z braci.Mikołaj VII Krzysztof Radziwiłł został ordynatem (czyli właścicielem ordynacji) naNieświeżu,Wojciech II Radziwiłł ordynatem naKlecku, aStanisław II Radziwiłł ordynatem naOłyce[5][6].
Osobny artykuł:Ordynacje Radziwiłłów herbu Trąby.Drugimordynatem poStanisławie II Radziwille był zgodnie z zasadą jego pierwszy syn, ten jednak zmarł za młodu[5][6][13]. Majątek przeszedł więc w posiadanie jego brata,Wojciecha Stanisława Albrycht Radziwiłła, będącego trzecim ordynatem. Linia jednak wygasła jeszcze w tym pokoleniu z powodu bezpotomnej śmierciWojciecha.Ordynacjęołycką odziedziczyli potomkowie jego stryja,Michała II Kazimierza Radziwiłła, ówczesnegoordynata naNieświeżu[5][6].
Utrzymała się o kilkadziesiąt lat dłużej, niżordynacjaołycka, ale jej egzystencja była stale zagrożona z powodu małej liczby potomków kolejnychordynatów i ich przeważnie słabego zdrowia. Po bezpotomnej śmierci w 1690 r. czwartegoordynata naKlecku,Stanisława III Kazimierza Radziwiłła, ta ordynacja również przeszła w ręce potomkówMichała II Kazimierza Radziwiłła, ordynatanieświeskiego[5][6].
Po bezpotomnej śmierciStanisława III Kazimierza Radziwiłła w roku 1648,ordynacjęklecką objąłDominik I Mikołaj Radziwiłł wywodzący się z liniinieświeskiej. Zapoczątkowana przez niego młodsza linia na Klecku przeobraziła się na trzy inne gałęzie wywodzące się od jego trzech synów. Od najstarszego z nichJana Mikołaja Radziwiłła pochodzi gałąź „ordynacka”, w posiadaniu której znalazły się z biegiem czasu wszystkie inneordynacje radziwiłłowskie, odMichała III Antoniego Radziwiłła powstała gałąź naSzydłowcu iPołoneczce, a odMikołaja XI Faustyna Radziwiłła – gałąź naZdzięciole iBerdyczowie[5][6].
Siedzibą ordynacji kleckiej był do 1600 zamek w Klecku, a gdy ten spłonął, siedziba została przeniesiona do pobliskich Radzwiłłmontów. Ostatnim Radzwiłłem, który traktatował Radzwiłłmonty jako swoją siedzibę był książęLeon (1805-1885)[14], X ordynat na klecku, synLudwika Mikołaja iMarianny z Wodzińskich.
Pierwszyordynatnieświeski,Mikołaj VII Krzysztof Radziwiłł zwany„Sierotką”. wybudowałzamek w Nieświeżu, fundował liczne kościoły i klasztory, w tymKościół Bożego Ciała w Nieświeżu, jeden z pierwszych kościołów barokowych ówcześnie znajdujących się na ziemiachRzeczypospolitej. Ulokował w nim kaplicę grobową Radziwiłłów, szczególnie przez nich cenione miejsce pochówku aż do XX w. Wzamku nieświeskim zapoczątkował tworzenie galerii portretów członków rodu i gromadzenie biblioteki, w której składano obok druków także rękopisy i różne pamiątki historyczne[5][6].
Spośród dziewięciorga jego dzieci wieku dorosłego dożyło czterech synów. Trzech z nich zeszło ze świata bezpotomnie.„Sierotka” miał coraz większe problemy ze zdrowiem, pomimo tego faktu jako jedyny z braci zapewnił kontynuację rodu Radziwiłłów, która istnieje aż po dziś dzień[5][6].
W 1926 r.zamek w Nieświeżu odwiedziłmarszałekJózef Piłsudski[15]. Kilka lat później podczas trwaniaII wojny światowej w 1939 roku został utracony przez Radziwiłłów. Działania wojenne doprowadziłyzamek do ruiny. Obecnie jest zlokalizowany naBiałorusi, został zrekonstruowany i pełni funkcjęplacówki muzealnej, został również wpisany naListę Światowego Dziedzictwa UNESCO[16].
Osobny artykuł:Zamek w Nieświeżu.Jednym z obecnie żyjących znanych przedstawicieli liniinieświeskiej jestKonstanty Mikołaj Radziwiłł,polski lekarz i polityk[17].
.jpg)
_w_otoczeniu_czlonkow_rodziny_Radziwilow_podczas_nabozenstwa_w_kosciele_farnym_-_Nieswiz_-_1926_AD.jpg)
Linia ta wywodzi się odJerzego I Radziwiłła, zwanego„Herkulesem”. WłościBirże iDubinki odziedziczył po ojcu,Mikołaju Radziwiłłowiczu. Następnie, prawie cały ten majątek odziedziczył synJerzego,Mikołaj IV Radziwiłł zwany „Rudym”, który został obdarzony w 1547 r. tytułemksięciaŚwiętego Cesarstwa Rzymskiego naBirżach iDubinkach, dziękiposelstwu swego brata stryjecznegoMikołaja V Krzysztofa Radziwiłła zwanego„Czarnym”. Mikołaj IV Radziwiłł miał dwóch synów;Mikołaja VI Radziwiłła, będącego późniejszym dziedzicem min.Dubinek, orazKrzysztofa I Mikołaja Radziwiłła zwanego„Piorunem”, późniejszego dziedzica min.Birży[5][6]. Jednakże jedyny syn Mikołaja VI Radziwiłła –Jerzy III Radziwiłł zmarł bezdzietnie. Na mocy wcześniej ustalonego układu o wzajemnym dziedziczeniu dóbr w razie bezpotomnej śmierci, synowie Krzysztofa I Mikołaja Radziwiłła;Janusz VI Radziwiłł,Mikołaj VIII Radziwiłł iKrzysztof II Radziwiłł w spadku opróczBirży pozyskali jeszcze Dubinki i inneziemie[5][6].
Mikołaj VIII Radziwiłł zmarł bezpotomnie,Janusz VI Radziwiłł przekazał część swojego majątku synowi,Bogusławowi I Radziwiłłowi, aKrzysztof II Radziwiłł swojemu synowi,Januszowi I Radziwiłłowi. W spadku poJanuszu majątek otrzymała jego córkaAnna VI Maria Radziwiłł[5][6].Anna była jedynym żyjącym dzieckiemJanusza, jako że syn zmarł będąc jeszcze niemowlęciem[18].
Z powodu trudnej sytuacji w jakiej znaleźli się Radziwiłłowie, dotyczącą możliwości utraceniaziem posiadanych przezAnnę VI Marię Radziwiłł na rzecz innego rodu (gdyż córki, zgodnie z ówczesnymi zasadami, nie mogły przedłużać rodu, jedynie stawały się częścią innego po zaślubinach), poślubiła brata stryjecznego swego ojca,Bogusława I Radziwiłła, który stał się w wyniku tego małżeństwa panem wszystkich majętności linii naBirżach iDubinkach. Wielkie kompleksy tego majątku (najważniejsze z nich toBirże,Dubinki,Kiejdany,Słuck,Kopyl,Wiżuny,Newel,Siebież,Węgrów,Starawieś) rozciągały się w województwachnowogródzkim,trockim,wileńskim,witebskim,podlaskim i naŻmudzi. Miarą znaczenia, a nawet popularnościBogusława wRzeczypospolitej, było wysunięcie jego kandydatury do korony polskiej w czasiebezkrólewia w 1669 roku. Wtedy nadszedł jednak już kres jego życia. Dwa lata wcześniej zmarła też jego żona,Anna Maria Radziwiłł, podczas porodu ich córki,Ludwiki Karoliny Radziwiłł[5][6].
Od początku życiaLudwiki Karoliny Radziwiłł wielu kandydatów krajowych i zagranicznych ze względu na posiadany przez nią ogromny majątek starało się o jej względy. Zaręczyła się nawet zkrólewiczemJakubem Sobieskim, jednak niespodziewanie poślubiła księcianeuburskiegoKarola III Filipa Wittelsbacha. Skandal ten wywołał wRzeczypospolitej burzę. Ludwika pozostawała poza zasięgiem jakichkolwiek represji, ale skoro na ziemiachlitewskich ikoronnych posiadała ogromnedobra rodziców, planowano pozbawienie jej tychdóbr. Danym majątkiem zainteresowane były jednak niektórerodymagnackie, zwłaszcza Radziwiłłowie pochodzący z liniinieświeskiej iSapiehowie, które dążyły do wejścia w ich posiadanie, przeszkadzając sobie przy tym wzajemnie. Po kilku latachLudwika Karolina Radziwiłł zmarła, zostawiając tylko jedną córkę. Zażarte spory zostały zakończone ostatecznie dopiero w okolicach roku 1740, zwycięstwem Radziwiłłów. Od tamtej poryziemie należące do Radziwiłłów wywodzących się z linii naBirżach iDubinkach przeszły w posiadanie Radziwiłłów wywodzących się z linii naNieświeżu iOłyce[5][6].
PoIII rozbiorze Rzeczypospolitej, zachodnia i północna częśćPolski znalazła się w obrębieKrólestwa Prus. Wielupolskich magnatów postanowiło zdobyć dla swoichrodów dobrą pozycję podzaborem. Część Radziwiłłów była spokrewniona zHohenzollernami (np.Wilhelm Paweł Radziwiłł synLudwiki Hohenzollern) posiadali znaczne wpływy na dworzepruskim i odgrywali pewną rolę w obozie centrumniemieckiego. WBerlinie znajdował się nawet pałac Radziwiłłów, przekształcony później wKancelarię Rzeszy, budynek nie przetrwał jednak do czasów obecnych[19].
Osobny artykuł:Stara Kancelaria Rzeszy..jpg)
Ościk Krystyn Syrpuciowicz, przodek rodu Radziwiłłów, znalazł się wśród osób, które otrzymały i przyjęłygodło zwaneTrąby poUnii horodelskiej w 1413 roku[20][21]. Godło to stało się późniejherbem dziedzicznym Radziwiłłów. W 1518 r. władcaŚwiętego Cesarstwa Rzymskiego (S.I.R.),Maksymilian I, pokongresie jagiellońsko-habsburskim w Wiedniu obdarzył synaMikołaja Radziwiłłowicza,Mikołaja II Radziwiłła tytułemReichsfürst (pol.:Cesarski Książę) zGoniądza iMedelii[22][23]. Mikołaj II Radziwiłł otrzymał także rozszerzony, bardziej uroczysty herb: czarnego orła, na którego piersi znajduje się tarcza zTrąbami i innymi herbami. Motto rodziny brzmi: „Bóg nam radzi” (biał:Бог нам раіць)[24][25].
W 1547 rokuKarol V,cesarz rzymski, nadałMikołajowi V Krzysztofowi Radziwiłłowi zwanemu„Czarnym” i jego bratuJanowi II Radziwiłłowi[26] dziedziczny tytułReichsfürst naNieświeżu iOłyce[23][27]; a ich kuzynowiMikołajowi IV Radziwiłłowi zwanemu„Rudym”[26] naBirżach iDubinkach[23]. W tym samym rokukról polskiZygmunt II August poślubiłBarbarę I Radziwiłł i zatwierdził te tytuły w 1549 roku[25]. Tak wysoki tytuł był rzadkością wśródszlachty: zaledwie pięćpolskich rodzin, w tym Radziwiłłowie, otrzymało odcesarza tytułksiążęcy[28].
Istnieją różne wariantyherbu Trąby przypisywanego różnym przedstawicielom rodziny Radziwiłłów[29]
Osobny artykuł:Radziwiłł Książę.
Początkowo dwie gałęzie Radziwiłłów przeszły nakalwinizm. Linia naNieświeżu,Klecku iOłyce, pozostawałakalwinistami przez dwa pokolenia, aż dzieciMikołaja V Krzysztofa Radziwiłła zwanego„Czarnym” przeszły nakatolicyzm przed końcem wieku. Linia naBirżach iDubinkach pozostała w wierzeprotestanckiej aż do jej wygaśnięcia sto lat później[30].
ZarównoMikołaj„Czarny”, jak iMikołaj IV Radziwiłł zwany„Rudym” byli gorliwymi promotorami i aktywnymi uczestnikamireligii protestanckiej wWielkim Księstwie Litewskim.Mikołaj V Krzysztof Radziwiłł ufundował przetłumaczenie pierwszej wersjiBibliiprotestanckiej najęzyk polski[31] zatytułowanej „Biblią Brzeską” (zwana też „Biblią Radziwiłłowską”), ukazała się w mieścieBrześć w 1564 r. Jego śmierć w 1565 r. była postrzegana jako poważna strata dla protestanckiej sprawy naLitwie. Jednak Mikołaj IV Radziwiłł kontynuował dzieło kuzyna, zakładając i podarowując ziemię kilku kościołom i szkołom[32].
Osobny artykuł:Biblia brzeska.Późniejsi potomkowie rodu Radziwiłłów byli gorliwymi wyznawcamikatolicyzmu, niekiedy aktywnie zwalczającymi protestantyzm[33].
Mikołaj Krzysztof Radziwiłł iMikołaj Radziwiłł „rudy” zdobyli stanowisko dominujące w stosunku do innychmagnatów iszlachty i stali się najzaciętszymi obrońcami odrębnościWielkiego Księstwa Litewskiego odKorony Królestwa Polskiego. Po ich śmierci członkowie rodu Radziwiłłów utrzymali dawną potęgę oraz przeszli nakatolicyzm. W XVII w. byli w dalszym ciągu rzecznikami separatyzmu litewskiego i wydali kilku rokoszan[potrzebny przypis].
Z powodu swojej potęgi Radziwiłłowie mogli sobie pozwolić na prowadzenie polityki sprzecznej z wolą władcówRzeczypospolitej. Podczaspotopu szwedzkiego,Janusz iBogusław Radzwiłłowie (pochodzący z linii naBirżach iDubinkach) próbowali zerwaćunięLitwy zKoroną i uznaliprotektoratSzwecji nadLitwą. Jednak wystąpiła przeciwko nim gałąź Radziwiłłów pochodzących z linii naOłyce iNieświeżu[34].
Jednakże, w okresie międzywojennym silnie identyfikowali się zRzecząpospolitą Polską i federacyjnymi marzeniamiJózefa Piłsudskiego. Podczas II wojny światowej walczyli z okupantem niemieckim[35].
Posiadłości Radziwiłłów na przestrzeni czasu służyły jako artystyczne salony, na które uczęszczali zarówno arystokraci, jak i sami artyści.Antoni Radziwiłł organizował cotygodniowe wieczory muzyczne oraz pomagał przy produkcji niezależnych sztuk teatralnych[36]. Pomiędzy rokiem 1822 a 1824, wybudował rezydencję wAntoninie według projektu niemieckiego architekta,Karla Friedricha Schinkel, która służyła mu jako letnia rezydencja, przeznaczona na polowania. W swoim późniejszym życiu Antoni Radziwiłł przeprowadził się doAntonina wraz ze swoją małżonką,Fryderyką von Hohenzollern i dwoma córkami; Wandą iElizą. Antoni Radziwiłł miał wiele kontaktów wśród europejskich muzycznych elit i z czasem przeobraziłAntonin w ważną lokalizację na mapieeuropejskich muzyków, miejscowość odwiedzali między innymi;Niccolò Paganini,Johann Wolfgang von Goethe,Fryderyk Chopin iLudwig van Beethoven.Chopin udzielał lekcji muzyki córce Radziwiłła, Wandzie[37]. Podczas swoich licznych pobytów w danej posiadłości Chopin skomponowałPoloneza op. 3 orazTrio op. 8, zadedykował jeAntoniemu Radziwiłłowi, który wspierał go finansowo. WizytyChopina na salonach Radziwiłła zostały udokumentowane przezHenryka Siemieradzkiego na heliograwiurze z 1888 r., zatytułowanej„Chopin u księcia Radziwiłła”[potrzebny przypis].
W 1840 r., swój pobyt wAntoninie,Chopin opisać miał następującymi słowami[38]:
„Było to w Poznańskiem, w otoczonym wielkimi lasami zamku księcia Radziwiłła, w nielicznym, ale bardzo doborowym towarzystwie. Rano polowaliśmy, wieczorem muzykowaliśmy.”
Schemat drzewa, przedstawiającylinie orazgałęzie rodu Radziwiłłów[39].
| Radziwiłłowie | Ościkowicze († początek XVII w.) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Linia na Goniądzu iMedelach († 1542 r.) | Linia na Nieświeżu,Klecku iOłyce | Linia na Birżach iDubinkach († 1669 r.) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Gałąźnieświeska | Gałąźklecka (starsza) († 1690 r.) | Gałąźołycka († 1656 r.) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Odnogagalicyjska († 1938 r.) | Gałąźklecka (młodsza) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Gałąźszydłowiecka (nie wygasła) | Gałąź berdyczowska († 1883 r.) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Odnoga nieborowska i szpanowska († 1903 r.) | Gałąź ordynacka (nie wygasła) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Zobacz też:Drzewo genealogiczne Radziwiłłów herbu Trąby.