Ptolemeusz II Filadelfos,Ptolemaios II Filadelfos –gr.basileus Ptolemaios II Theos Philadelphos II – król Ptolemeusz II Bóg miłujący siostrę[1] (lubbrata[2])egip.Ptulmis Userkare Meriamon (urodzony w308 p.n.e. na wyspieKos[2], zmarł w246 p.n.e.[2] w Egipcie) – drugi władcaEgiptu z dynastiiPtolemeuszy, panował w latach 283–246 p.n.e. SynPtolemeusza I Sotera iBereniki I[3], mążArsinoe I iArsinoe II, ojciecPtolemeusza III Euergetesa, Lizymacha iBereniki[4]. Panował od 285 roku p.n.e., początkowo wspólnie z ojcem, a od 283 p.n.e. samodzielnie[2]. W latach 277–270 p.n.e. wspólnie z Arsinoe II[5]. Władzę po śmierci Ptolemeusza II przejął jego syn Ptolemeusz III Euergetes[6]
Pierwsze lata rządów Ptolemeusza II nacechowane były walką o utrwalenie swojej władzy z przyrodnimi braćmi: nieznanym z imienia synemEurydyki – który wzniecił bunt naCyprze i został zgładzony[7], Argaiosem – który został posądzony o spisek przeciwko władcy i stracony[7],Ptolemeuszem Keraunosem – który znalazł schronienie na dworze królaMacedonii iTracjiLizymacha[7], iMagasem – pełniącym funkcję namiestnikaCyrenajki, który ok. 278 p.n.e. ogłosił się królem tej prowincji[7]. Magas poprosił o pomoc wroga Ptolemeusza, króla seleucydzkiegoAntiocha, który był jego teściem[8][9]. Prawdopodobnie celem władcy Cyrenajki było przejęcie władzy nad całym Egiptem[8]. Ze względu na wewnętrzne problemy Antioch nie mógł ostatecznie wesprzeć rewolty Magasa, a Ptolemeusz nie miał możliwości pacyfikacji Cyrenajki z uwagi na bunt najemników w armii[8]. Wojna Ptolemeusza z Magasem tliła się do lat 60. lub 50. III w. p.n.e., kiedy obydwaj zawarli ugodę[8][10]. Oprócz wymienionych starć Ptolemeusz toczył bliżej nieopisaną wojnę z Antiochem I w latach 280-279, w wyniku której miał przejąć kontrolę nad niektórymi fragmentami wybrzeża Azji Mniejszej[11][8].
Niedługo po zostaniu królem Ptolemeusz pojął za żonę Arsinoe I, córkęLizymacha[9]. W 279 p.n.e. powróciła do Egiptu po ucieczce z Macedonii siostra Ptolemeusza II – Arsinoe II, która w krótkim czasie doprowadziła do wypędzenia pierwszej żony króla i sama zajęła jej miejsce w 277 p.n.e.[12] Data ta jest dyskusyjna; Ewa Wipszycka sugeruje dowolny moment między 279 a 274 p.n.e.[13]Małżeństwo brata i siostry odbiło się głośnym echem w całym świecie greckim, wywołując wiele niepochlebnych opinii i komentarzy, w tym poetySotadesa, który krytykę władcy przypłacił życiem[14]. Arsinoe II zmarła ok. 270 p.n.e.[15] Po jej śmierci Ptolemeusz kazał oddawać jej boską cześć, nadawszy jej przydomekfiladelfos (miłująca brata)[16]. Przydomek ten przyjęto w historiografii jako określający Ptolemeusza II, choć ten według niektórych badaczy tak naprawdę nigdy za życia go nie nosił[16]. Inni autorzy utrzymują, że władca miał jednak używać przydomkufiladelfos po ślubie z siostrą[17]. ZdaniemEwy Wipszyckiej określeniefiladelfos towarzyszy Ptolemeuszowi dopiero w źródłach z II w. p.n.e.[18]
W latach 70. Ptolemeusz zorganizował sieć sojuszy i wywołał pierwszą wojnę syryjską przeciwkoAntiochowi Soterowi, która jest słabo poświadczona źródłowo[19]. Wojna rozgorzała ok. 274 p.n.e.; największym sukcesem Antiocha było zdobycie Damaszku[20]. Ptolemeusz doprowadził jednak do względnie korzystnego dlań układu pokojowego ok. 271 p.n.e., na mocy którego utrzymał spore terytoria naBliskim Wschodzie[19].
W latach następnych Ptolemeusz II prowadził kampanię wAzji Mniejszej, w wyniku której zyskał kontrolę nad siecią greckich miast i zachodnim wybrzeżemAnatolii[19]. Ponadto zdobyłFenicję i liczne wyspy Morza Śródziemnego[21]. Prawdopodobnie wysłał około 270 p.n.e. ekspedycję na Morze Czarne, która miała wspomóc miastoBizancjum w walce zGalatami[22]. Flota Ptolemeusza zajmowała się również tępieniempiratów na Morzu Śródziemnym[23].
Około 267 p.n.e. Ptolemeusz zawarł sojusz zeSpartą orazAtenami skierowany przeciwko rosnącemu w siłępaństwu macedońskiemu[21]. Zapoczątkowało to trwającą kilka lat wojnę chremonidejską, Datacja i przebieg wojny są niepewne[24]. Bezpośrednia przyczyna wybuchu wojny nie jest znana; niewykluczone, że Ptolemeusz chciał osadzić na tronie macedońskim swojego syna bądź syna Arsinoe z poprzedniego związku[25][23]. Niewykluczone, że w przygotowania do wojny była zaangażowana sama Arsinoe, która zmarła tuż przed jej wybuchem[26]. Nazwa wojny pochodzi od imienia przywódcy ateńskiegoChremonidesa, który był jednym z architektów przymierza antymacedońskiego[21]. Po stronie spartańskiej głównym stronnikiem Ptolemeusza był Areusz[27].
Zmagania wojenne toczyły się przede wszystkim na terenie kontynentalnej Grecji[28]. Dowódcą ekspedycji wysłanej przez Ptolemeusza byłPatroklos[29]. Wojska Ptolemeusza nie angażowały się w bezpośrednie starcia lądowe z wrogiem[29]. Ostatecznie siły spartańsko-ateńskie mimo wsparcia Ptolemeusza zostały pokonane[30]. Dodatkowo w 262 p.n.e. bądź 261 p.n.e.Antygon Gonatas pokonał być może[31] Ptolemeusza wbitwie morskiej pod wyspą Kos[30]. Uznanym faktem historycznym jest, że bitwa miała miejsce i że Ptolemeusz ją przegrał, jednak umiejscowienie jej w czasie napotyka trudności; za najbardziej prawdopodobne daty bitwy uznaje się 261 bądź 255 p.n.e.[31]
W 261 p.n.e. doszło do zawarcia nietrwałego pokoju, który nie przyniósł Ptolemeuszowi żadnych większych nabytków[30]. W trakcie tej wojny Patroklos prawdopodobnie umocnił wpływy Ptolemeuszy naKrecie iKeos[32]. Pomimo przegrania wojny na lądzie Lagida zdołał utwierdzić swoje wpływy w basenie Morza Egejskiego[33].
Portretowa rzeźba grecko-rzymska przedstawiająca Ptolemeusza II jakofaraona (ze zbiorów Walters Art Museum, Baltimore)Pentadrachma z wizerunkiem Ptolemeusza II
KrólAntioch II Theos, zaraz po objęciu tronu syryjskiego skonstruował wraz z Antygonem Gonatasem sojusz skierowany przeciwko Ptolemeuszowi, i ok. 260 p.n.e. rozpętał trwającą kilka lat II wojnę syryjską[30]. Działania wojenne prowadzono równocześnie na froncie greckim i syryjskim[34], przy czym ten drugi był o wiele mniej intensywny[35]. Sytuację Ptolemeusza komplikowała rewolta przeciw jego władzy wJonii (rozpętana przez bliżej niezidentyfikowanego Lagidę określanego jako Ptolemeusz Syn[36]), dodatkowo stanięcie po stronie koalicji antyptolemejskiej miastaRodos[31]. Rodyjczycy ok. 258 p.n.e. pokonali flotę ptolemejską, dowodzoną przez nauarchę Chremonidesa[37], nieopodal Efezu[38]. W toku tej wojny doszło także być może[31] do bitwy morskiej pod wyspą Kos, którą Ptolemeusz przegrał[34]. W 255 p.n.e. doszło do zawarcia niekorzystnego dla Ptolemeusza pokoju: władca traciłCyklady,Cylicję iPamfilię, co przekreślało dominacjęLagidów w basenieMorza Egejskiego[34]. W rejonie Bliskiego Wschodu Ptolemeusz zatrzymałCelesyrię, czyniąc jednak inne znaczne terytorialne ustępstwa; tam pokój z Antiochem podpisał dopiero w 253 p.n.e.[39][34]. Ptolemeusz w ramach traktatu pokojowego wydał swoją córkę Berenike II za Antiocha[39].
Inskrypcja na tzw. Steli z Pithom zawiera informację komemoratywną nt. rzekomej wyprawy wojennej Ptolemeusza II do "dalekiego lądu", z której przywieźć miał licznych "nowych bogów"[40]. Relacja to interpretowana była w różny sposób: niektórzy historycy widzieli w niej dowód wyprawy wojennej do Persji lub Arabii, inni zaliczali ją jako nieznany epizod którejś z wojen syryjskich[40]. Nowsze badania wykluczyły hipotezę wyprawy perskiej i uznały za bardziej prawdopodobne, że Stela z Pithom zawiera opis kampanii syropalestyńskiej Ptolemeusza z ok. 276 p.n.e.[41]
Ptolemeusz II, poza Egiptem, rozciągał swoje panowanie na Cypr oraz Celesyrię oraz przez znaczną część rządów sprawował mniej lub bardziej bezpośrednią kontrolę nad Wyspami Jońskimi, terenami od Pamfilii do Hellespontu i innymi wyspami Morza Egejskiego, Cyrenajką, Syrią i Fenicją[42]. Celesyria, Syria, Fenicja, Cyrenajka i Cypr stanowiły tereny silniej związane z Egiptem, ze względu na zbliżony sposób administracji i system podatkowy[43]. Cypr stanowił dla państwa Ptolemeusza kluczową bazę morską i punkt ważny dla utrzymania talasokracji Morza Śródziemnego[44]. Szczyt zasięgu terytorialnego państwa Ptolemeusza przypadł na lata 70. i 60. III w. p.n.e.[45] Z początkiem lat 70. Ptolemeusz rozszerzył czasowo swoje posiadanie na wybrzeże Fenickie oraz znaczną część wybrzeża Azji Mniejszej[46]. Zdobycze te ukróciła znacznie pierwsza wojna syryjska[46]. W okresie wojny chremonidejskiej i bezpośrednio po niej Ptolemeusz sprawował kontrolę nad wyspą Keos, Terą, Metaną na Peloponezie i Itanos na Krecie[47]. Trzy ostatnie spośród wymienionych lokacji Ptolemeusz utrzymał na stałe[47]. Druga wojna syryjska przyniosła utratę Jonii, Pamfilii, Cylicji i Samos, pozostawiając pod panowaniem Ptolemeusza niektóre wyspy Morza Egejskiego i prawdopodobnie bazy w Licji[48]. Po kilku latach od zakończenia drugiej wojny syryjskiej najprawdopodobniej odzyskał kontrolę nad grupującym archipelag CykladZwiązkiem Wyspiarzy[34][49]. Niezależnie od walk o wpływy w basenie Morza Śródziemnego Ptolemeusz rozszerzał swoje panowanie nad Czarną Etiopią, kierując tam liczne ekspedycje m.in. ze względu na cenną kość słoniową i inne towary luksusowe[50]. Arabia ani Etiopia nie stanowiły jednak nigdy bezpośrednio części państwa Ptolemeusza[51].
Kamea z wizerunkiem Ptolemeusza II i Arsinoe (w kolekcjiErmitażu, Petersburg)Głowa Ptolemeusza II, II/I w. p.n.e. (zmuzeum Luwru)
Ptolemeusz był władcą czynnym na arenie międzynarodowej; utrzymywał przyjacielskie stosunki zRzymem[2] iKartaginą, a wpierwszej wojnie punickiej zachował neutralność, występując nawet z postulatem mediacji[52]. Prowadził wielokierunkową politykę zagraniczną. Wysyłał poselstwa m.in. do Indii[53].
Historycy podkreślają jego brak zdolności wojskowych[3]. Mimo to utrzymywał stosunkowo silną i dobrze zorganizowaną kilkudziesięciotysięczną armię[52]. Jego flota operowała nie tylko na Morzu Śródziemnym, ale także na Nilu i Morzu Czerwonym[54]. Za czasów Ptolemeusza ustanowiono w Egipcie system podatkowy, który w ogólnym zarysie nie zmienił się do końca epoki hellenistycznej[8].
Ptolemeusz II był pierwszym od czasówAleksandra Macedońskiego władcą greckim, który zorganizował kult siebie jako boga za życia[16]. Zrobił to około 272 p.n.e., deifikując także swoją żonę[17]. Stworzył wówczas nowy byt boski, propagując kult siebie i Arsinoe jako rodzeństwo bogów, Theoi Adelphoi[55]. W niektórych lokalnych przypadkach kult Arsinoe próbowano połączyć z kultemAteny iAfrodyty[56]. Poświadczone są przypadki boskiego kultu Arsinoe nie tylko w Egipcie, ale także w innych rejonach zależnych od Ptolemeuszy, m.in. na wyspie Kos i Cyprze[57].
Swoje posągi Ptolemeusz kazał umieścić w świątyni Aleksandra Wielkiego w Aleksandrii[55]. Ponadto w 261 p.n.e. ustanowił kult boski swoich rodziców Ptolemeusza I oraz Bereniki[16]. Zdaniem Tomasza Grabowskiego ustanowił on kult swoich rodziców, uznanych za bogów Theoi Soteres, w 283 p.n.e.[58] Według innych opracowań miał on nakazać kult swojego ojca w 279 p.n.e.[17]
Nie kłóciło się to z wielowiekową tradycją deifikacji władców w Egipcie[1].To, czy kult ptolemejskich władców faktycznie przyjął się w egipskim społeczeństwie, czy też był jedynieelementem politycznej agendy, nie jest możliwe do ustalenia w świetle zachowanych źródeł, choć pewne dowody mogą wskazywać na faktyczne postrzeganie ich przez niektórych mieszkańców Egiptu jako istoty boskie[59]. Niezależnie od tej kwestii Ptolemeusz II uznawany jest za władcę kluczowego w procesie wykształcenia się ptolemejskiej ideologii dynastycznej[60].
Ptolemeusz utrzymywał ii propagował kult swój i swojej rodziny poprzez organizację wystawnych świąt i pochodów[61]. Festiwal na cześć jego ojca nosił nazwęPtolemaia, zaś na cześć jego zmarłej siostry Arsinoeia[62]. Festiwal ku czci Theoi Adelphoi nazywano Theadelpheia[63]. Spośród tych festiwali najpopularniejsze były Ptolemaia, które kontynuowane były długo po śmierci Ptolemeusza II i przez pewien czas w świecie helleńskim cieszyły się reputacją bliskąigrzyskom olimpijskim[63].
Wizerunki swoje oraz swoich bliskich w boskiej formie umieszczał na bitych przez siebie monetach; później tę tradycję kontynuowali jego następcy[64]. Ponadto silnie rozpowszechniał lokalny kult Aleksandra Wielkiego, aby wzmocnić swoją pozycję jako jego następcy[55].
Innym źródłem postrzegania władcy jako obiektu kultu boskiego była częsta w tamtym okresie deifikacja go przez poszczególne greckie poleis w ramach wdzięczności za okazaną pomoc; było to jedno z narzędzi prowadzenia polityki przez Greków, z którego również Ptolemeusz II korzystał[55]. Propagował on boskość swojego ojca nadaną mu przez Rodyjczyków, a niektórzy historycy uważają, że przydomek Soter został ukuty nie w czasach Ptolemeusza I, a dopiero za rządów jego syna[65]. Z kolei samemu Ptolemeuszowi II boskość przyznało miasto Bizancjum w uznaniu za pomoc militarną okazaną temu polis przez władcę[66].
Wiadomo, że za życia Ptolemeusz II ustanowił około 270 p.n.e. swoim koregentem tzw.Ptolemeusza Syna, postać, której identyfikacja napotkała trudności historyków[60]. Koregencja trwała około dekady[67]. Był to prawdopodobnie element polityki dynastycznej Ptolemeusza II, który próbował jasno ustalić kolejność dziedziczenia władzy po jego śmierci[67]. Niewykluczone, że po zorganizowaniu przez Syna rebelii w Jonii w 259 p.n.e.[68] skazano go nadamnatio memoriae, z czego wynika ubogość źródeł na jego temat[69]. W historiografii podnosi się też tezę, że Ptolemeusza Syna należy identyfikować z młodym Ptolemeuszem III Euergetesem bądź zPtolemeuszem Lizymachem, synem Arsinoe II i Lizymacha, przy czym tę drugą opcję uznaje się za najbardziej prawdopodobną[70]. Najważniejszym źródłem do dziejów koregencji Ptolemeusza II i Ptolemeusza Syna jest tzw.Wielka Stela z Mendes[71]. Dowody ikonograficzne wskazują na to, że koregencja Ptolemeusza Syna nosiła wyraźne cechy zależności od Ptolemeusza II i nie byli oni władcami równymi sobie[72].
Ptolemeusz Filadelfos w Bibliotece Aleksandryjskiej (mal.Vincenzo Camuccini, 1813)
Ptolemeusz był zręcznym administratorem oraz organizatorem życia gospodarczego i kulturalnego kraju, mecenasem nauki i sztuki[52]. Dla przekształcenia dawnego państwa faraonów w nowoczesną monarchię hellenistyczną energicznie wprowadzał gospodarkę pieniężną w ostatnim kraju śródziemnomorskim, który dotąd jej jeszcze w pełni nie posiadał. Usilnie rozwijał też przy pomocy fachowców rolnictwo, podejmując prace nawadniające i podnosząc wydajność ziemi oraz aklimatyzując nowe gatunki roślin i zwierząt[73].
TomaszT.GrabowskiTomaszT.,Działania floty Ptolemeusza II na Morzu Egejskim, [w:]SławomirS.Sprawski (red.),Wojna i wojskowość w świecie starożytnym, Kraków 2015, s. 71-93,ISBN 978-83-65080-20-2.
TomaszT.GrabowskiTomaszT.,The cult of the Ptolemies in the Aegean in the 3rd century BC, „Electrum”, 21, 2014, s. 21-41,DOI: 10.4467/20800909EL.14.001.2778.
DavidD.LortonDavidD.,The Supposed Expedition of Ptolemy II to Persia, „The Journal of Egyptian Archaeology”, 57, 1971, s. 160-164,JSTOR: 3855955.
CélineC.MarquailleCélineC.,The Foreign Policy of Ptolemy II, [w:]PaulP.McKechnie,PhilippeP.Guillaume (red.),Ptolemy II Philadelphus and his World, Brill, 2008, s. 39-64,ISBN 978-90-04-17089-6.
JamesJ.O’NeilJamesJ.,The re-examination of the Chremonidean War, [w:]PaulP.McKechnie,PhilippeP.Guillaume (red.),Ptolemy II Philadelphus and his World, Brill, 2008, s. 64-89,ISBN 978-90-04-17089-6.
MatthewM.SkuseMatthewM.,Coregency in the Reign of Ptolemy II, „The Journal of Egyptian Archaeology”, 103 (1), 2017, s. 89-101,JSTOR: 26948553.
F.W. Walbank: The Cambridge Ancient History, Volume 7, Part 1: The Hellenistic World. Wyd. 2. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.ISBN 0-521-23445-X. (ang.).
%2c_da_hermitage.jpg)
.jpg)
