Przemyśl jest jednym z najstarszych miast Podkarpacia. Istniał już w X wieku. Pierwotnie naKopcu Tatarskim (Przemysława) znajdowało się miejsce kultubogów słowiańskich.
Ze swoich siedzib pierwotnych które znajdowały się najprawdopodobniej w dorzeczu górnego Dniepru i Prypeci, rozpoczęli Słowianie wielką, historyczną ekspansję w kierunku południowym i zachodnim, opanowując w VI i VII wieku sporą część Europy Środkowej i Południowej. Na terenach Małopolski i Podkarpacia Słowianie pojawili się najprawdopodobniej już pod koniec V, a najpóźniej na począdku VI wieku.
Osadnictwo słowiańskie, początkowo mocno rozproszone, stopniowo zaczyna się zagęszczać. Z czasem wyodrębniają się lokalne wspólnoty. Społeczeństwa słowiańskie różnicują się wenętrznie. Końcowy etap tego procesu stanowi wyodrębnienie się plemion. Z czasem następuje coraz wyrażniejsze rozgraniczenie ich terytoriów. Źródła pisane jak i archeologiczne potwierdzają istnienie plemienia Lędzian na pewno na terenach Podkarpacia. WgGerarda Labuda siedziby Lędzian rozciągały się od górnego Bugu i Styru, a także górnego Dniestru na wschodzie, wzdłuż Pogórza Karpackiego do Sanu i dalej na zachód, aż do rzeki Wisłoki na zachodzie. W obrębie tak zakreślonego terytorium badacz ten wyróżnia dwa centra, ośrodki plemienne odpowiadające dwu głównym okręgom grodowym – wokół Czerwienia (późniejsze „Grody Czerwieńskie”) i Przemyśla (domyślnie „Grody Przemyskie”). Badacz skłania się też do poglądu, że główny ośrodek osadnictwa lędziańskiego znajdował się w strefie południowej, a nie w rejonie Grodów Czerwieńskich.
Grzywna żelazna wydobyta w żwirowni w Radymnie. Należy ona do charakterystycznej grupy znalezisk, tzw. grzywien siekieropodobnych. Grzywna ta posiada bezpośrednie analogie w tego typu zabytkach na obszarze Małopolski i analogie pośrednie na obszarze Wielkich Moraw. Istnienie takiej grzywny może sygnalizować istnienie jakichś relacji pomiędzy terenami nadsańskimi z obszarem Wielkich Moraw jeśli nie bezpośrednich to może za pośrednictwem Małopolski.
Odkryto w dzielnicy Przemyśl-Zasanie starowęgierskie cmentarzysko. Cechy pochówków świadczą, że zasadniczą częścią grupy ludzi użytkujących to cmentarzysko byli wojownicy konni. Obecność grupy Węgrów w Przemyślu najlepiej chyba wyjaśnia hipoteza zakładajaca, iż usadowili się oni tutaj tworząc rodzaj strażnicy w miejscu umożliwiającym kontrolę dogodnej drogi przez Karpaty do środkowego dorzecza Dunaju, na tereny państwa węgierskiego. Skłoniła do tego Węgrów konieczność obrony swojej nowej ojczyzny przed innymi ludami koczowniczymi – przede wszystkim Pieczyngami, którzy zajmowali w tym czasie stepy nadczarnomorskie. Raczej nie wchodzi tu w grę możliwość, aby drużyna taka była na usługach lokalnych książąt lędziańskich. Problemem niejasnym jest charakter relacji Węgrów do ludności miejscowej, lędziańskiej. Niektórzy badacze wyrażają przypuszczenie, że mogli oni narzucić swoje zwierzchnictwo przynajmniej części nadsańskich Lędzian.
Lata 930. - 940. – Trybutarna zależność od Rusi Kijowskiej[19]
Pierwsze poświadczone w źródłach historycznych relacje zachodzące pomiędzyRusią, a plemieniem Lędzian miały miejsce za panowania księcia Igora (913-945). Pisane źródła bizantyjskie mówią że Rusowie kupowali statki od swoich danników Lędzian. Z informacji tej wynika więc, że ta trybutarna zależność nie była zbyt restrykcyjna. W innym żródle, tym razem ruskim czytamy, że ksiażę lędziański uczestniczył razem z księciem Igorem w najeździe na Bizancjum. Wynika z tego, że miejscowi książęta utrzymywali sie przy władzy, a więc zachowane mogły być u Lędzian pewne formy samodzielności politycznej.
Czesi rozszerzyli swoje panowanie o Morawy i Słowację po klęsce Węgrów nad Lechem w 955. Zapewne wtedy również zawładneli krajem Wiślan a także terenami dalej na wschód, opierając granice swojego państwa o Bug i Styr.
Po połowie X wieku – Czechowie zakładają gród na Wzgórzu Zamkowym[21]
Według wciąż uchodzącej za najbardziej poważną i najbardziej prawdopodobną hipotezy najstarszy gród na obecnym Wzgórzu Zamkowym mógł zostać założony już po połowie X wieku, przez Czechów, dążących wtedy do rozszerzenia swojej władzy na coraz to nowe połacie dzisiejszej szeroko rozumianej Małopolski. Domniemanie, że w tym czasie Przemyśl był pod panowaniem Czechów tlumaczyłoby też jego nazwę, tak bardzo kojarzącą się z czeską dynastiąPrzemyślidów.
981-985 – Włodzimierz Wielki toczy walki o gród i zdobywa go[22]
W 981 r. miała miejsce wyprawa księcia kijowskiegoWłodzimierza Wielkiego „na Lachy”. Informacja o tym zapisana jest w latopisie Nestora, zwanym obecnie „Powieść minionych lat”. Brzmi następujaco: „Roku 6489 poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich Przemyśl,Czerwień i inne grody, które są i po dziś dzień pod Rusią”. Jest to najstarszy znany dokument w którym wspomniano nazwę Przemyśl.
1018 – Bolesław Chrobry przyłącza Przemyśl do Polski[23]
Grody Czerwieńskie pozostawały zapewne pod Rusią do czasuwyprawy kijowskiej Bolesława Chrobrego. Bolesław Chrobry wracając ze zwycięskiej wyprawy w 1018r. odebrał Rusi Kijowskiej Grody Czerwieńskie, łącznie z Przemyślem.
Po 1018 roku wzniesiono w obrębie grodu na Wzgórzu Zamkowym świątyni (w formie rotundy z apsydą) i przylegającego do niej prostokątnego budynku (palatium)[23] Obiekty te mają analogie w przedromańskich budowlach architektonicznych z terenu Wielkopolski, stanowiących monumentalne budownictwo państwa wczesnopiastowskiego. Budowle te określają jednocześnie rangę Przemyśla, jako czołowego grodu na terenach nadsańskich.
Przemyśl jest także jednym z nielicznych miast, które wspominają źródłahebrajskie. Najstarszym z nich jest świadectwo Jehudy ben Kohena z lat 1028–1040 o uprowadzeniu pewnego chłopcażydowskiego z miasta Primisz (Premisz) na targ niewolników doPragi[24]. Źródło to zdaje się poświadczać nie tylko istnienie już w XI wiekugminy żydowskiej na tym terenie, ale też boje toczone tam przez Chrobrego w 1018, lub ewentualnie wielką wyprawęJarosława Mądrego z 1031[25]
Widok Przemyśla w 1 poł. XVII wiekuPrzemyśl w 2. poł. XVII wiekuRenesansowyZamek Kazimierzowski(XIV w.)
Czterdzieści lat po zajęciu Przemyśla przez księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, gród został zdobyty przez królaBolesława Szczodrego i powrócił w granice państwa polskiego. W 1071 król Polski interweniował na Rusi na rzecz swojego kuzynaIzasława I, walczącego z braćmi o tron kijowski. W trakcie walk, latem 1071, po długim oblężeniu zajął on Przemyśl.Jan Długosz w swojej kronice tak opisuje zdobycie Przemyśla przez Bolesława Szczodrego w 1071:Było to miasto podówczas potężne, wielką liczbą obywateli miejscowych i przybyłych osiadłe i we wszelką broń zaopatrzone, obronne rowy głębokimi i okopami znacznej wysokości, tudzież rzeką Sanem płynącym od północnej strony miasta. Czwartego dnia, gdy Rusini cofnęli się do twierdzy, opanował Bolesław miasto i rozkazał oblec zamek i ludem zbrojnym osaczyć go dokoła. A lubo Rusini bronili go z wielką usilnością, nie przestał jednak szturmować, lecz zdobycie było rzeczą trudną, gdyż i położeniem samym i wieżami silnie był obwarowany. Stracił więc całe lato na obleganiu, przewidując jak się rzeczywiście stało, że głodem przymusi Ruś do poddania. Poddał się zamek już u schyłku lata wymówiwszy sobie, że ludzie załogi zostawieni przy życiu wyniosą z sobą, tyle, ile każdy z nich udźwignąć zdoła. Król opuszczoną fortecę przezimował tam z rycerstwem.
Prawdopodobnie w 1072 Bolesław Szczodry ustanowił w Przemyślu biskupstwo, mianując biskupem opata z opactwa sandomierskiego. Po raz drugi Bolesław Szczodry zimował w Przemyślu w czasie powrotu z wyprawy naWęgry, gdzie interweniował w sporze o tron węgierski. Opuszczając Przemyśl, pozostawił tam silną załogę polską. Od 1079 do 1086 ziemią przemyską rządził kolejny władca Polski, brat Szczodrego – książęWładysław Herman.
W 1086Ruryk Rościsłowicz usunął z Przemyśla załogę polską i mianował siebie udzielnym księciem przemyskim. Wydarzenie to zapoczątkowało okres istnienia samodzielnego ruskiegoksięstwa przemyskiego, ze stolicą w Przemyślu, rządzonego przez ródRurykowiczów.
Po śmierci Ruryka Rurykowicza władzę nad Księstwem Przemyskim przejął jego bratWołodar, który toczył krwawy spór zDawidem Igorewiczem. W związku z bratobójczymi wojnami, jakie prowadzili między sobą Rościsławowicze o panowanie nad ziemiami czerwieńskimi, książęta Rusi zwołali w 1097zjazd w Lubeczu. Na zjeździe uchwalono podział posiadłości Rościsławowiczów i prawo ich dziedziczenia. Na mocy podjętych uchwał ziemia czerwieńska z Przemyślem pozostała przy Rościsławowiczach. Książę kijowskiŚwiętopełk Izasławowicz nie pogodził się z takim rozwiązaniem i po uzyskaniu pomocy Węgrów, w 1099 próbował zająć Przemyśl. W bitwie, jaka rozegrała sięna polach nad Wiarem, połączone wojska Wołodara, Dawida Igorewicza iPołowców rozbiły wojska Świętopełka i Węgrów.
W 1119 książę Wołodar zbudował w obrębie zamku przemyskiego katedręprawosławną, w której miano chować książąt iwładyków. Sam Wołodar był nieprzychylnie nastawiony do Polski, rządzonej wówczas przezBolesława Krzywoustego. W celu zneutralizowania niebezpieczeństwa ruskiego, płynącego od strony Przemyśla, w 1119 rycerz polski Piotr Wołost rozkazał swoim ludziom porwać Wołodara. Podczas polowania w podprzemyskich lasach został on uwięziony przez polskich wojów i przekazany Krzywoustemu. Po złożeniu zobowiązania o zaniechaniu wrogich akcji wobec Polski i zapłaceniu znacznego okupu został wkrótce Wołodar wypuszczony. Nie dotrzymał on jednak złożonego księciu polskiemu zobowiązania, i – jak relacjonujeJan Długosz – w 1124 jego synWołodymirko najechał ziemie polskie, dochodząc aż doBiecza, uprowadzając z zajętych terenów na Ruś stada bydła. W odwecie Bolesław Krzywousty wkroczył na tereny Księstwa Przemyskiego i zadał klęskę wojskom Wołodarapod Wilichowem.
Po śmierci Wołodara panowanie nad Księstwem Przemyskim przejął jego starszy synRościsław. Toczył on walkę o utrzymanie spadku po ojcu z bratem Wołodymirkiem, który poprzez małżeństwo z córką króla węgierskiego zabezpieczył sobie pomoc Węgrów. W 1126 umarł Rościsław, a Wołodymirko przejmując cały spadek Rościsławowiczów, przeniósł w 1134 stolicę swojego poszerzonego księstwa z Przemyśla doHalicza. Po tym wydarzeniu gród przemyski spadł do roli drugorzędnego miasta naRusi Halickiej. Wołodymirko toczył liczne wojny z Polakami i Węgrami, dzięki którym rozszerzył tereny swojego księstwa odWisłoka iSanu aż poDunaj. W 1144 rozpoczął wojnę z księciem kijowskimIzasławem, wspieranym przez Polaków i Węgrów. W 1152 doszło do generalnego starcia. Wołodymirko otoczony w grodzie przemyskim przez znaczne siły węgierskie, dowodzone przez królaGejzę II, i oddziały ruskie księcia Izasława przyjął bitwę przy brodach na prawym brzegu Sanu, ponosząc w niej wielką klęskę. Wypuszczony z niewoli węgierskiej, zmarł wkrótce w Haliczu. W 1206 władzę nad księstwem przemysko-halickim przejęli bracia Igorowicze z rodziny Rościsławowiczów.
Przez dziesiątki lat o bogate tereny Rusi Czerwonej spory toczyli nie tylko potomkowie Jarosława Mądrego, lecz także Polacy, Węgrzy i Litwini. W 1214 doszło do porozumienia między Polską i Węgrami, które kończyło rywalizację tych państw o tereny Rusi Czerwonej.Traktat spiski oddawał Przemyśl polskiemu księciuLeszkowi Białemu, Halicz zaś przypadł pięcioletniemu królewiczowi węgierskiemuKolomanowi. Młodziutki książę został ożeniony z trzyletnią córką Leszka Białego –Salomeą, i następnie oboje zostali koronowani na władców Królestwa Halickiego.
Z czasem Przemyśl zaczął tracić jednak pozycję stołecznego grodu na rzecz Halicza. Po śmierciDaniela jego synLew Daniłowicz, książę halicko-przemyski i władca ziemi bełskiej, udawał się na wyprawy łupieżcze z Tatarami na Węgry i Polskę. Po śmierci księcia krakowskiegoBolesława Wstydliwego zaczął on czynić starania o tron polski. W celu uzyskania przychylności Polaków nadał im w Przemyślu przywilej wyłączający ich spodprawa ruskiego, a miastu samorząd i możliwość korzystania zprawa magdeburskiego (ok. 1280 r.). Po śmierci Lwa Daniłowicza, władzę nad księstwem halicko-przemyskim objął jego synJerzy, który wspierałWładysława Łokietka w walce z Czechami o tron krakowski.
Po wymarciu Rurykowiczów, Władysław Łokietek osadził w Haliczu ich siostrzeńca, a swojego kuzyna, Piasta mazowieckiegoBolesława. Po objęciu tronu halickiego przeszedł na prawosławie i przyjął imię dziada po kądzieli,Jerzego I. Był spowinowacony zKazimierzem Wielkim, będąc szwagrem jego żony,Aldony, córkiGiedymina Wielkiego, księcia litewskiego.
W 1338 Bolesław Jerzy II uczynił swoim spadkobiercą króla polskiego Kazimierza Wielkiego. W 1340 został zamordowany w wyniku spisku części bojarów halickich pod wodzą namiestnika Przemyśla, Detki, którzy korzystali z pomocy Tatarów. Żonę Trojdenowica bojarzy utopili w przerębli. Celem spisku była chęć zdobycia władzy nad ziemią przemyską. Po tragicznej i bezpotomnej śmierci Jerzego II, księstwo halicko-przemyskie zajął Kazimierz Wielki.
Śmierć Franciszkanów z rąk żołnierzy Stefana III w 1498
Po przejęciu Przemyśla, Kazimierz Wielki buduje nowy murowanyzamek istniejący do dziś. Dzięki przywilejom królewskim, w mieście chętnie zaczęli osiedlać się rzemieślnicy i kupcy z Niemiec, o czym świadczą księgi miejskie z XV wieku. Następca KazimierzaLudwik Węgierski – król Polski i Węgier, oddał w 1372Ruś Czerwoną w zarządWładysławowi Opolczykowi, a po odwołaniu go w 1378, wciela Ruś do Węgier. Po śmierci Ludwika, rządy sprawuje jego córka królowaMaria Andegaweńska, która w 1384 uposażyła biskupstwo przemyskie. Wiosną 1387 ziemie te przyłączyła do Polski siostra Marii – królowaJadwiga, dwa lata późniejWładysław Jagiełło nadaje miastuprawo magdeburskie. W 1410 ziemia przemyska wystawiła własną chorągiew wbitwie pod Grunwaldem. W 1498 miasto pada łupem odwetowej wyprawy hospodara mołdawskiegoStefana III. Od XV do XVIII w. Przemyśl był siedzibą sądownictwa szlacheckiego: ziemskiego i grodzkiego[26]. Na wiek XV i XVI przypada okres największego rozkwitu miasta, które staje się jednym z najbogatszych w Koronie. Budowane są mury miejskie, wodociągi, nowy ratusz, kamienice i kościoły. Mieszkańcy miasta otrzymują liczne przywileje królewskie, które przyczyniają się do wzrostu gospodarczego. Oprócz Polaków, Rusinów i Niemców mieszkają tu również Żydzi, którzy mają swoją własną dzielnicę. Miasto jest siedzibą dwóch biskupów:prawosławnego ikatolickiego.1440 rok, to pierwsza znana data pojawienia sięŻydów w Przemyślu[27].
Po zawarciu w 1596unii brzeskiej, prawosławny biskup przemyskiMichał Kopysteński odmówił przystąpienia do niej, co spowodowało blisko 100 letni konflikt ze zwolennikami unii, którzy od 1610 mieli własnegobiskupa. Dopiero w 1691 biskupInnocenty Winnicki przystąpił do jedności z kościołem rzymskim. Od połowy XVII wieku miasto, podobnie jak cały kraj, chyli się ku upadkowi. Decydujący wpływ mają tu liczne wojny, którymi nękają państwo polskie najeźdźcy:Tatarzy,Kozacy (1648),Szwedzi (1655),Węgrzy (1657). W całej Polsce ziemia przemyska w XVII wieku jest znana głównie z walk szlachty, której wybryki były trudne do poskromienia. Barwnie opisał toWładysław Łoziński w swoim dziele „Prawem i lewem”. Wiek XVII to również fundacje nowych klasztorów:jezuitów,karmelitów,bonifratrów,misjonarzy,benedyktynek. Jezuici zakładają w 1628kolegium, misjonarze prowadzą naukę wseminarium duchownym, benedyktynki prowadząedukację dla dziewcząt. Handel został zdominowany przez kupców żydowskich. W XVIII wieku do upadku miasta przyczyniają się częste przemarsze koronnych i obcych wojsk, które pobierają wysokie kontrybucje. Aby zapełnić miejską kasę, rajcy zaciągają pożyczki m.in. w klasztorach i u Żydów. W 1754 pierwszą w mieście drukarnię zakładaAdam Klein. W latach 1756–1764 starostą przemyskim jest przyszły król PolskiStanisław August Poniatowski.
Twierdza Przemyśl – rejon umocnień wokół miastaArcyksiążę Fryderyk podczas wizyty wTwierdzy Przemyśl, czerwiec 1915Ulica Franciszkańska w czasach I wojny światowej
Podczaspierwszego rozbioru Polski w 1772 Przemyśl wraz z południową Małopolską przeszedł pod panowanieHabsburgów. Przemyśl stał się stolicą jednego z 20cyrkułów. Wkrótce nastąpiły liczne wyburzenia w tkance miasta. Rozebranoratusz i mury miejskie, a kasacji uległy zgromadzeniadominikanów, dominikanek,bonifratrów,karmelitów,jezuitów ibazylianów. Klasztor dominikanów przeznaczono na urząd cyrkułu, a w klasztorze dominikanek umieszczono szpital dla okupacyjnych wojsk austriackich. Nastał czas zastoju w rozwoju miasta, wzmagany powodziami (1836, 1837, 1849), zarazami (1831, 1849) i głodem (1830, 1847)[28].
Do końca panowania austriackiego Przemyśl pozostał trzecim co do wielkości i znaczenia miastemGalicji, po Lwowie i Krakowie.
Drewniany most, około 1865
Kościół reformatów i plac targowy, 1886
Widok z zamku, 1908
Plac na Bramie, 1911
W czasieI wojny światowej Przemyśl był oblegany dwukrotnie jako austro-węgierskaTwierdza Przemyśl. Jej dowódcą w tamtym okresie byłHerman Kusmanek. Było to najdłuższe oblężenie w trakcie I wojny światowej.Jęk płacz, wycie, sceny straszne się rozgrywają, mdleją ludzie (...). Kto upadnie, tego skopią. Wszystkich ładują na Morawy – komentowała ewakuację wsi wokół Przemyśla Helena Jabłońska[31].
Podczas wyzwalania Przemyśla z rąkukraińskich w listopadzie 1918 doszło do zamieszek anty-żydowskich, którzy zostali oskarżeni o sprzyjanie Ukraińcom.
Obiekty i instytucje związane z siłami zbrojnymi RP[32]:
Dowództwo Okręgu Korpusu Nr X
Główna składnica sanitarna Nr 2
10 Wojskowy Szpital Okręgowy
Wojskowy Sąd Okręgowy Nr. 10
Więzienie śledcze Nr. 10
Wojskowa Prokuratura Okręgowa Nr 10
Szefostwo Intendentury
Składnica materiału intendenckiego
Składnica Uzbrojenia Nr X
Centralny Skład Amunicji Nr 5
Składnica łączności Nr X
10 Składnica Sanitarna
Wojskowy Zakład Gospodarczy
Ekspozytura Wojskowej Kontroli Generalnej
Ośrodki zapasowe
10 Urząd Budownictwa Wojskowego
Zbrojownia Nr 5
Zarząd Fortyfikacji Wojskowych
Rejon Inżynierii i Saperów
Komenda Obozu Warownego
W okresie międzywojennym po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Przemyśl w dalszym ciągu był siedzibą dowództwa Okręgu X Korpusu, który swym zasięgiem obejmował blisko 10% terytorium II Rzeczypospolitej Polskiej, a na jego obszarze zamieszkiwało blisko 3,5 miliona osób.
Miasto było i wciąż jest również siedzibą diecezji przemyskiej. Choć w ówczesnym, przedwojennym czasie w Przemyślu liczebnie zdecydowanie dominowali Polacy (63,3% według spisu z 1931), to do czasuII wojny światowej miasto było także znacznym siedliskiem ludnościżydowskiej, która stanowiła według spisu z 1931 29,5% ludności miasta i posiadała 4synagogi (dwie, obecnie nieistniejące, zlokalizowane w starej dzielnicy żydowskiej w okolicy Rybiego Placu, kolejną przy ul.Słowackiego – obecnie biblioteka publiczna – oraz opuszczoną i będącą w stanie ruiny synagogę zasańską). Ale dla porównania, współcześnie Przemyśl jest zamieszkały w ponad 99% przez Polaków.
Pokampanii wrześniowej 1939 roku miasto zostało podzielone, ponieważ sowieccy i niemieccy okupanci ustalili granicę na tym odcinkuSanu. Prawobrzeżna, główna i większa część Przemyśla wraz ze starówką znalazła się pod okupacją sowiecką i została włączona doobwodu drohobyckiego na terenieUSRR (częśćZSRR), natomiast lewobrzeżna i mniejsza część Przemyśla, czyli przemyskieZasanie, znalazła się pod okupacją niemiecką i została włączona dodystryktu krakowskiego wGeneralnym Gubernatorstwie. W latach 1939–1941 Przemyśl funkcjonował jako dwa osobne miasta ze względu na podział dokonany przez okupantów, Przemyśl po stronie sowieckiej i tzw.Deutsch-Przemysl po stronie niemieckiej. Poagresji Niemiec na ZSRR, ziemie polskie (w tym prawobrzeżna część Przemyśla), które w latach 1939–1941 znajdowały się pod okupacją sowiecką, znalazły się pod okupacją niemiecką aż do 1944. Choć z większości polskich ziem Galicji, które dopiero po agresji niemieckiej na ZSRR znalazły się pod okupacją niemiecką utworzonoDystrykt Galicja, to poszerzono nieco dystrykt krakowski kosztem tych ziem, przez co prawobrzeżny Przemyśl, znajdujący się w latach 1939–1941 pod okupacją sowiecką, nie wszedł w skład Dystryktu Galicja, tylko w skład dystryktu krakowskiego, zaś miasto zostało ponownie zjednoczone w jedną całość (lewobrzeżne Zasanie z prawobrzeżem). Po zajęciu prawobrzeża Przemyśla Niemcy już od 1941 pozbywali się Żydów i wysyłali ich do obozów koncentracyjnych[31].
Podczas okupacji niemieckiej na terenie miasta znajdował się przejściowy obóz jeńców radzieckich (ku czci tych, którzy zostali pomordowani przy ul. Obozowej wzniesiono po wojnie pomnik).
W czasie II wojny światowej zniszczeniu uległo prawie 45% miasta, w szczególności dzielnica żydowska i przedmieścia. Zniszczona została katedra oraz fronton kościoła franciszkanów, naZasaniu spalone zostały budynki klasztoru i kościoła Benedyktynek[36].
W 2008 roku odbyła się zrealizowana przez Przemyskie Stowarzyszenie Rekonstrukcji Historycznej „X D.O.K.” rekonstrukcja walk o Przemyśl z 1939 roku[40]. W maju kolejnego roku członków stowarzyszenia można było oglądać w widowisku „A mury runą...”[41][42].
Marek Kuchciński (PiS), poseł na Sejm RP IV, V, VI, VII, VIII, IX i X kadencji, wicemarszałek Sejmu VI kadencji, były przewodniczący Klubu Parlamentarnego PiS, marszałek sejmu VIII kadencji
Marek Rząsa (PO), poseł na Sejm RP VI, VII, VIII, IX i X kadencji, samorządowiec
Andrzej Zapałowski (Konfederacja), poseł na Sejm RP III i X kadencji, były poseł do Parlamentu Europejskiego VI kadencji, nauczyciel akademicki.
W Przemyślu znajduje się największa liczba obiektów zabytkowych na obszarzewojewództwa podkarpackiego[63] oraz jedna z największych w skali ogólnopolskiej[potrzebny przypis]. Swoją siedzibę ma tutaj Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków.
Przemysł drzewny (Zakłady Płyt Pilśniowych „Fibris”), wytwórniafarb i pomocy szkolnych Pollena Astra, mechaniczny i automatyki przemysłowej (Polna, Fanina), kosmetyczny (Inglot), tkanin powlekanych (Sanwil). Ponadto ośrodek tradycyjnych rzemiosł –ludwisarstwa (ludwisarnia Felczyńskich) ifajczarstwa (fajka przemyska).
Wielokulturowy Festiwal „Galicja” (organizator: Fundacja „Dziedzictwo” przy współpracy UM Przemyśl)
Dni Patrona Miasta „Wincentiada” (organizator: Przemyskie Centrum Kultury i Nauki)
Turniej Satyry im. Ignacego Krasickiego „O Złotą Szpilę” (organizator: CK Przemyśl) – konkurs stworzony i prowadzony przez Barbarę Płocicę, założeniem turnieju jest wyłonienie najlepszych satyryków w czterech konkurencjach: teatralnej, recytacji, literackiej i plastycznej.
Festiwal „Agora” (organizator: CK Przemyśl)
Noc Iwana Kupały* (organizator: Związek Ukraińców w Polsce Koło w Przemyślu)
Podkarpacki Jarmark Turystyczny (otwarcie sezonu turystycznego w województwie)
Barbarossa – inscenizacja walk o miasto z okresu II wojny światowej
Święto mleka
Święto fajki(organizator: Przemyski Klub Fajki)
Święto wina i miodu
Jarmark Turystyczny
Salezjańskie Lato Muzyczne – festiwal muzyki organowej i kameralnej[79]
Wielkie Manewry Szwejkowskie[82] – impreza organizowana przez Przemyskie Stowarzyszenie Przyjaciół Dobrego Wojaka Szwejka, poszczególne edycje miały kryptonimy np. „Fantastyczne”[83], „Odłamkowe”[84], czy „Generalskie”[85].
Nowy Głos Przemyski[94] – wydawane na początku XX wieku.
Vorota – miesięcznik w języku ukraińskim
Moja Praca. Biuletyn Powiatowego Urzędu Pracy w Przemyślu. Wszystkie dotychczasowe numery „Mojej Pracy”, wwersji elektronicznej, dostępne są na stronie internetowej PUP Przemyśl.
zbór Przemyśl-Zachód (w tym grupa języka migowego),Sala Królestwa ul. Armii Krajowej 31[110][111].
Działalność Świadków Jehowy w mieście sięga lat 20. XX w., prowadzili ją wówczas wyznawcy zeLwowa i jego okolic. Od lat 50. XX w. tutejsi Świadkowie Jehowy utrzymywali konspiracyjne kontaktyze współwyznawcami na Ukrainie, którzy nadzorowali działalność Świadków Jehowy w całymZSRR. Utrzymywano z nimi stałą korespondencję, a listy przesyłano dzięki kolejarzom jeżdżącym na trasie z Przemyśla do Lwowa. Działalność ta nosiła kryptonimErika[112].
↑Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 8 listopada 2024 r. w sprawie rejestracji i oznaczania pojazdów, wymagań dla tablic rejestracyjnych oraz wzorów innych dokumentów związanych z rejestracją pojazdów (Dz. U. z 2024 r. poz. 1709).
↑W świetle lustracji przeprowadzonej w latach 1564–1565, Mateusz Fac, Początki i kształtowanie się grodowego starostwa przemyskiego (z uwzględnieniem kompetencji starostów i majątku domeny monarszej pod ich zarządem do końca XVI wieku), w: Rocznik Historyczno – Archiwalny, T. XXI, Przemyśl 2010, s. 14.
↑Bolesław Markowski, Administracja skarbowa w Polsce, Warszawa 1931, s. 29.
↑Dz. U. z 1920 r. Nr 117, poz. 768 – Ustawa z 3 grudnia 1920 o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy.
↑VIII. Okres wczesnośredniowieczny (VI - pierwsza połowa XIII w) 1. Podokres wczesnosłowiański (VI – VII w.), [w:]AdamA.KostekAdamA.,Panorama pradziejów i wczesnego średnowiecza regionu przemyskiego, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, 2016, s. 105,ISBN 978-83-60680-57-5 [dostęp 2025-01-01](pol.).
↑VIII. Okres wczesnośredniowieczny (VI - pierwsza połowa XIII w) 2. Podokres plemienny (VII/VIII – X w.) Wyodrębnienie się plemion, [w:]AdamA.KostekAdamA.,Panorama pradziejów i wczesnego średnowiecza regionu przemyskiego, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, 2016, s. 109,ISBN 978-83-60680-57-5 [dostęp 2025-01-01](pol.).
↑VIII. Okres wczesnośredniowieczny (VI - pierwsza połowa XIII w) 2. Podokres plemienny (VII/VIII – X w.) Grzywna żelazna z Radymna i kwestia ewentualnych kontaktów z obszarem Wielkich Moraw, [w:]AdamA.KostekAdamA.,Panorama pradziejów i wczesnego średnowiecza regionu przemyskiego, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, 2016, s. 118,ISBN 978-83-60680-57-5 [dostęp 2025-01-01](pol.).
↑VIII. Okres wczesnośredniowieczny (VI - pierwsza połowa XIII w) 2. Podokres plemienny (VII/VIII – X w.) Grzywna żelazna z Radymna i kwestia ewentualnych kontaktów z obszarem Wielkich Moraw Wiek X: Pierwsza połowa X w. Cmentarzysko starowęgierskie „odkrywające” relacje terenów nadsańskich z państwem węgierskim, [w:]AdamA.KostekAdamA.,Panorama pradziejów i wczesnego średnowiecza regionu przemyskiego, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, 2016, s. 121,ISBN 978-83-60680-57-5 [dostęp 2025-01-01](pol.).
↑VIII. Okres wczesnośredniowieczny (VI - pierwsza połowa XIII w) 2. Podokres plemienny (VII/VIII – X w.) Zależność trybutarna od Rusi Kijowskiej za panowania księcia igora (913-945), [w:]AdamA.KostekAdamA.,Panorama pradziejów i wczesnego średnowiecza regionu przemyskiego, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, 2016, s. 127,ISBN 978-83-60680-57-5 [dostęp 2025-01-01](pol.).
↑VIII. Okres wczesnośredniowieczny (VI - pierwsza połowa XIII w) 2. Podokres plemienny (VII/VIII – X w.) W obrębie państwa czeskiego, [w:]AdamA.KostekAdamA.,Panorama pradziejów i wczesnego średnowiecza regionu przemyskiego, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, 2016, s. 127,ISBN 978-83-60680-57-5 [dostęp 2025-01-01](pol.).
↑Dzieje, [w:]JanuszJ.PolaczekJanuszJ.,Zamek zwany Kazimierzowskim w Przemyślu, Przemyskie Centrum Kultury i Nauki ZAMEK, 2014, s. 20, ISBN ISBN,ISBN 83-89092-83-2 [dostęp 2025-01-01](pol.).{{Cytuj}} Nieprawidłowe/puste pola: "isbn".
↑VIII. Okres wczesnośredniowieczny (VI - pierwsza połowa XIII w) 2. Podokres plemienny (VII/VIII – X w.) Rok 981 – wyprawa Włodzimierza Wielkiego „na Lachów”, [w:]AdamA.KostekAdamA.,Panorama pradziejów i wczesnego średnowiecza regionu przemyskiego, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, 2016, s. 129,ISBN 978-83-60680-57-5 [dostęp 2025-01-01](pol.).
↑ab3. Podokres wczesnopaństwowy (X/XI – 1 poł. XIII w.) W ramach państwa Piastów, [w:]AdamA.KostekAdamA.,Panorama pradziejów i wczesnego średnowiecza regionu przemyskiego, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, 2016, s. 130,ISBN 978-83-60680-57-5 [dostęp 2025-01-01](pol.).
↑Wywód potwierdzający tożsamość miasta Primisz z Przemyślem zob. Kupfer F., Lewicki T. (wyd.),Źródła hebrajskie do dziejów Słowian i niektórych innych ludów środkowej i wschodniej Europy. Wyjątki z pism religijnych i prawniczych XI–XIII w., Wrocław-Warszawa 1956. Tam też edycja źródła.
↑T. Lewicki,Źródła hebrajskie i arabskie do dziejów Przemyśla, w: Rocznik Przemyski 11 (1967), s. 49–64; Nie wszyscy uczeni przyznają rację tym poglądom (szczególnie o „Primisz = Przemyśl”); zob. S. M. Kuczyński, op. cit.
↑M. Pawlikowski,Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże,Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
↑Maurycy Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce w 1507 r., w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1974, nr 3 (91), s. 14.
↑Stanisław Kryciński, Przemyśl i Pogórze Przemyskie, Pruszków – Olszanica 1997, s. 62.
↑A. Kunysz, Przemyśl tysiącletni gród nad Sanem, [w:]Przemyśl miasto zabytków i kultury, Kraków 1986, s. 35.
↑Leopold Franciszek (1844-1908)L.F.(1. 1. )HauserLeopold Franciszek (1844-1908)L.F.(1. 1. ),Monografia miasta Przemyśla, nakł. Księgarni Braci Jeleniów, 1883 [dostęp 2018-04-05]. Brak numerów stron w książce
↑abHistoria Przemyśla, [w:] Przemyśl - nasze miasto całą dobę [online], Przemysl24.pl, 14 kwietnia 2016 [dostęp 2022-11-02].
↑Sebastian Duda „Pupil i wróg Stalina”, „aleHistoria” 2016 str. 6 i 7.
↑abRada Ochrony Pomników Walki i MęczeństwaPrzewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Sport i Turystyka 1988,ISBN 83-217-2709-3, s. 587.
↑Deutsch-Przemysl – odrębne miasto utworzone z zagarniętej przez Niemiec prawobrzeżnej części PrzemyślaZasanie – istniał od 13 lipca 1940 do 15 listopada 1941, kiedy to został połączony ze zdobytą od ZSRR prawobrzeżną częścią Przemyśla w jedną gminą miejską.)
↑Rozporządzenie o utworzeniu gminy miejskiej Przemyśl, z dnia 1 listopada 1941 r. (Dziennik Rozporządzeń dla Generalnego Gubernatorstwa z dnia 30 listopada 1941 r., Krakau, Nr. 111, str. 658)
↑abcdDziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 9 października 1954 r., Nr. 9, Poz. 34
↑Uchwała Nr 14/55 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 26 kwietnia 1955 r. w sprawie zmiany granic miasta Przmyśla w województwie rzeszowskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie z dnia 26 marca 1956 r., Nr. 2, Poz. 7)
JerzyJ.MotylewiczJerzyJ.,Społeczeństwo Przemyśla w XVI i XVII wieku, Rzeszów: Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2005,ISBN 83-7338-162-7,OCLC830805726. Brak numerów stron w książce
Muzeum Narodowe Ziemie Przemyskiej (ed.):Tajemnice placu Berka Joselewicza w Przemyślu. Rezultaty badań archeologicznych w rejonie „żydowskiego miasta” (Katalog wystawy). Przemyśl 2006,ISBN 83-921500-9-0.
.jpg)
_(cropped).jpg)
_(cropped).jpg)
_(cropped).jpg)
_(cropped).jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.JPG)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
