_spacecraft.jpg)
Sojuz (ros. Союз, „związek”) – seriaradzieckich orazrosyjskichpojazdów kosmicznych. Program zapoczątkowano we wczesnych latach sześćdziesiątych jako część radzieckiego programu lądowania naKsiężycu. Do programu zalicza się zarównokapsuła, jak irakieta nośna, obie pod nazwą „Sojuz”. Należy przy tym zaznaczyć, że nazwaProgram Sojuz ściśle rzecz biorąc odnosi się jedynie do pierwszych lotów kapsuł, mających na celu przygotowanie do lotów na Księżyc. Od misjiSojuz 11 loty realizowano w ramach innych programów –Ałmaz,Salut,Mir iISS.
.jpg)
Z lądowania na Księżycu zrezygnowano, kiedy piętrzące się problemy techniczne uczyniły oczywistym fakt, że Amerykanie dotrą na niego pierwsi. Sojuz przetrwał jednak koniec radzieckich marzeń o Księżycu i rozwinął się w serię cywilnych i wojskowych pojazdów, wykorzystywanych głównie wspólnie ze stacjami kosmicznymi.
Osobny artykuł:Sojuz (pojazd kosmiczny).Kapsuły Sojuz są produkowane od prawie 50 lat – w tym czasie zbudowano ponad 240 pojazdów[1]. Sojuzy okazały się najbardziej długowiecznym załogowym pojazdem kosmicznym w historii. Długowieczność zawdzięczają między innymi łatwości modyfikacji, modernizacji i przystosowywania do różnorodnych misji.
Podstawowym założeniem konstrukcyjnym była minimalizacja całkowitej masy pojazdu. W tym celu postanowiono przede wszystkim zmniejszyć do minimum masę lądownika pojazdu. Cel osiągnięto dwutorowo. Po pierwsze, wszystkie systemy niepotrzebne w fazie wchodzenia w atmosferę i lądowania umieszczono w osobnym, odrzucanym module mieszkalnym, połączonym z modułem lądownika włazem. Każdy kilogram masy oszczędzony w ten sposób odejmuje nawet dwa kilogramy od ogólnej masy pojazdu – moduł mieszkalny nie musi być chroniony przez ciężkąosłonę termiczną ani wyposażony w spadochrony hamujące. Po drugie, lądownik miał mieć kształt o najlepszym stosunku powierzchni do objętości – kula lub kształt możliwie zbliżony do kuli. Ostatecznie zdecydowano się na półkulę zakończoną stożkiem, który łączył ją z półkulistą osłoną termiczną.
Rezultatem był wyjątkowo udany pojazd. Amerykańska kapsułaApollo, przy masie 5000 kg dawała załodze 6 metrów sześciennych przestrzeni życiowej. Oprócz kapsuły pojazd posiadał także moduł serwisowy, zapewniający pojazdowi m.in. napęd, zasilanie i łączność, dodający 1800 kg do całkowitej masy pojazdu podczas misji wokółksiężycowej. Sojuz zapewniał załodze podczas takiej samej misji 9 metrów sześciennych przestrzeni życiowej, śluzę powietrzną i moduł serwisowy – o łącznej masie równej masie samej kapsuły Apollo, bez modułu serwisowego. Niemniej to porównanie nie uwzględnia modułu księżycowego lub możliwych do zastosowania w jego miejsce dodatkowych rozwiązań.
Kapsuły Sojuz przeszły w swojej historii wiele modyfikacji – można je podzielić na kilka generacji. Sojuzy o numerach od1 do11 (1967–1971) były generacją pierwszą – przenosiły trzyosobową załogę bez skafandrów kosmicznych. Miały charakterystycznie wygięte panele słoneczne i korzystały z systemu automatycznego dokowaniaIgła, wymagającego korzystania z anten radarowych. Do generacji tej zaliczały się zarówno oryginalne kapsuły Sojuz, jak i kapsuły przystosowane dodokowania ze stacjami orbitalnymiprogramu Salut. Pierwszych 9 egzemplarzy tej generacji nie było wyposażonych w wewnętrzną śluzę i przejście załogi na pokład stacji wiązało się z odbyciemspaceru kosmicznego.
Druga generacja, obejmująca pojazdy od numeru12 do40 (1973–1981), służyła wyłącznie do transportu załóg nastację kosmiczną. Pojazdy były pozbawione baterii słonecznych, korzystały zamiast tego z akumulatorów. Załoga, dwuosobowa, przez cały lot miała na sobie skafandry kosmiczne.
Trzecią generację stanowiły pojazdy klasySojuz-T (1976–1986). Wykorzystywały nowo zaprojektowane, płaskie panele słoneczne i ponownie mogły przewozić trzyosobową załogę, w skafandrach. Pojazd wykorzystany w programieApollo-Sojuz był prototypem trzeciej generacji Sojuzów.
Sojuz-TM stanowił czwartą generację pojazdu (1986–2003) i był wykorzystywany głównie do transportowania załóg na stacjęMir. Wyposażono je w nowy system automatycznego dokowania,Kurs.
Sojuz-TMA (2003–2012) i jego ulepszona wersjaSojuz-TMA-M (2010–2016) to projekty opracowane jako transport dla załogi i kapsuły ratunkoweMiędzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS). Wyposażone w nowe wyświetlacze komputerów pokładowych, nowe spadochrony i wiele drobnych usprawnień.
Sojuz-MS (od 2016) to prawdopodobnie ostatnia wersja pojazdu, jest przeznaczona do obsługi ISS. Pierwszy lot (Sojuz MS-01) odbył się w lipcu 2016 r.
Kapsuła Sojuz stanowiła podstawę dla wielu pojazdów, z których wiele nigdy nie weszło do służby. Kapsuła w swoim najwcześniejszym kształcie miała w założeniu być w stanie odbyć podróż na Księżyc bez konieczności wykorzystania ogromnejrakiety nośnej, takiej jakSaturn V czy radzieckaN1, wykonując zamiast tego serię manewrów dokowania z pozostawionymi uprzednio na orbicie górnymi stopniami rakiety nośnej Sojuz i wykorzystując ich paliwo do rozpędzenia się.Innym programem rozwojowym był pojazdZond, który miał pozwolić dwóm kosmonautom na wykonanie przelotu wokółksiężycowego. Planowano także kilka wariantów wojskowych – włącznie z „niszczycielami”, ale nigdy nie zrealizowano tych projektów.
Najbardziej udanym programem pochodnym programu Sojuz jest seria automatycznych pojazdów transportowychProgress, posiadająca system nawigacyjny i system automatycznego dokowania z kapsuły Sojuz, nie zawierający jednak modułu załogowego.
Osobny artykuł:Sojuz (rakieta).Służąca obecnie rakieta nośnaSojuz 2 stanowi bezpośrednie rozwinięcie rakietyR-7 – pierwszego na świeciemiędzykontynentalnego pocisku balistycznego. Rakieta składa się z czterech odrzucanych rakiet wspomagających, stanowiących w terminologii rosyjskiej jej pierwszy stopień, oraz dwustopniowej, centralnej rakiety nośnej. Różne odmiany rakiet Sojuz pozostają w służbie w Związku Radzieckim i Rosji od ponad 40 lat, a na podstawie umowy między Rosją aEuropejską Agencją Kosmiczną od 2011 rokuSojuz 2 rozpoczęła loty zeuropejskiego ośrodka lotów kosmicznych wGujanie Francuskiej. Do roku 2000 wystrzelono łącznie 1628 rakiet należących do wszystkich wariantów rakiety R-7, przy 97,5% współczynniku niezawodności. R-7 / Sojuz stanowi więc najpowszechniej wykorzystywaną i jedną z najbardziej udanych rakiet w historii.
Obecnie pojazdy Sojuz stanowią podstawę rosyjskiego programu kosmicznego. Po katastrofie amerykańskiegopromu kosmicznegoColumbia orazostatnim locie promuAtlantis stanowiły jedyny sposób transportowania załóg na Międzynarodową Stację Kosmiczną. Dopiero w 2020 r. zyskały konkurencję w postaci statkówCrew Dragon.
W sierpniu 2005 roku firmaSpace Adventures, specjalizująca się w organizowaniukosmicznej turystyki, ogłosiła plany przywrócenia Sojuzowi jego oryginalnej roli i wykorzystania zmodyfikowanej kapsuły do wokółksiężycowych lotów turystycznych.
Osobny artykuł:Lista startów statków kosmicznych typu Sojuz.| Loty 1 - 5 | Loty 6 - 10 | Loty 11 - 15 | Loty 16 - 20 | Loty 21 - 25 | Od lotu 26 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1.Kosmos 133 | 6.Kosmos 212 | 11.Kosmos 434 | 16.Kosmos 656 | 21.Kosmos 869 | 26.Sojuz MS-14 |
| 2. katastrofa na starcie | 7.Kosmos 213 | 12.Kosmos 496 | 17.Kosmos 670 | 22.Kosmos 1001 | |
| 3.Kosmos 140 | 8.Kosmos 238 | 13.Kosmos 573 | 18.Kosmos 672 | 23.Kosmos 1074 | |
| 4.Kosmos 186 | 9.Sojuz 2 | 14.Kosmos 613 | 19.Kosmos 772 | 24.Sojuz T-1 | |
| 5.Kosmos 188 | 10.Kosmos 379 | 15.Kosmos 638 | 20.Sojuz 20 | 25.Sojuz TM-1 |
| Sojuz 7K-OK (1966–1971) | |
|---|---|
| Sojuz 7KT-OK (1971) | |
| Sojuz 7K-T (1973–1981) | |
| Sojuz 7K-TM (1975–1976) | |
| Sojuz-T (1976–1986) | |
| Sojuz-TM (1986–2003) | |
| Sojuz-TMA (2003–2012) | |
| Sojuz-TMA-M (2010–2016) | |
| Sojuz-MS (2016–trwa) | |
| Loty planowane | |
| Loty bezzałogowe | |
| Rakiety nośne |
