Ałmaz (ros.Алмаз, Diament) – tajnyradziecki program kosmiczny budowy wojskowych załogowychstacji kosmicznych. Ze względu na militarny charakter programu, którego głównym celem byłzwiad wojskowy, oficjalnie był on włączony w cywilny program kosmicznySalut. Z siedmiu stacji Salut umieszczonych na orbicie w latach 1971-1982, trzy należały do programu Ałmaz, jednak nosiły one nazwę i kolejne numery stacji Salut – były to stacjeSalut 2,3 i5.
Plany stacji kosmicznej Ałmaz powstały w Związku Radzieckim w 1964 r., a trzy lata później projekt ten został przyjęty do realizacji w zakładach OKB-52Władimira Czełomieja. Początkowo jego koncepcja polegała na zbudowaniu trzech elementów:
(1) 20-tonowej stacji kosmicznej, na której miała przebywać trzyosobowa załoga wyposażona w aparaty Agat przeznaczone do wykonywania zdjęć obiektów wojskowych,
(2)systemu TKS - dużychstatków kosmicznych wielokrotnego użytku do przewożenia załóg i ładunków na orbitę i z powrotem na Ziemię,
(3) rakiet nośnychProton, które miały wynosić te stacje i statki transportowe wprzestrzeń kosmiczną.
Dodatkowo stacja miała być wyposażona w niewielką kapsułę-lądownik, która mogła być wystrzelona ze stacji i szybko dotrzeć na Ziemię z filmami wywiadowczymi i innymi niewielkimi ładunkami.
Stacja Ałmaz składała się z trzech podstawowych części[1]:
Ałmazy umieszczano na orbitach o początkowych parametrach:perygeum 220 km,apogeum 260 km,inklinacja 51,6° (jedynie Salut 5 na 51,1°).
Załogi stacji miały być wymieniane oraz zaopatrywane na orbicie za pomocą dwumodułowych statków załogowo-transportowychTKS o masie około 20 t, wynoszonych również rakietą Proton. Ałmaz w połączeniu ze statkami TKS miał dopiero tworzyć docelową konfigurację stacji, jednak opóźnienia w ich konstruowaniu i wprowadzeniu do eksploatacji sięgnęły kilku lat i nie zostały one już użyte w programie Ałmaz, który w międzyczasie został zakończony. Zostały one zastąpione statkami załogowymiSojuz, które tylko w ograniczonym zakresie mogły spełnić oczekiwania związane z wielofunkcyjnymi statkami TKS. Wszystkie wystrzelone stacje Ałmaz posiadały tylko jeden węzeł cumowniczy.
Ze względu na wojskowy charakter programu stacje Ałmaz wyposażone miały być w uzbrojenie obronne w postaci umieszczonego frontalnie zmodyfikowanegodziałka rewolwerowegoR-23[potrzebny przypis] zaprojektowanego pierwotnie na potrzeby bombowcaTu-22 (według innego źródła było to działko Nudelmann NR-23 mm[2]).
System uzbrojenia został zamontowany i przetestowany na stacji Ałmaz 2,poprzez wystrzelenie 20 186-gramowych pocisków kaliber 23 mm poruszających się z prędkością względną 850 m/s[potrzebny przypis]. Broń zamontowana była na stałe, bez możliwości regulacji; aby ją wycelować należało manewrować całą stacją[2]. Ponieważ taki sposób montażu mógł spowodować groźne dla załogi wibracje kadłuba, strzelań na stacji dokonano dopiero po opuszczeniu jej przez kosmonautów[2].
Stacja programu Ałmaz była jedyną znaną uzbrojoną załogową konstrukcją w historii lotów kosmicznych.
Stacje Ałmaz były podobne do Salutów rozmiarami, masą i pojemnością, co wynikało z możliwości rakietyProton – jej udźwigu i dopuszczalnych rozmiarów ładunku. Istniały jednak duże różnice pomiędzy tymi konstrukcjami.
Właściwe stacje Salut, technicznie oznaczane jako DOS (ros.Dołgowriemiennaja Orbitalnaja Stancija), zostały zaprojektowane i były wytwarzane przez zakłady konstrukcyjno-produkcyjneSiergieja Korolowa –OKB-1, zaś stacje Ałmaz (niekiedy oznaczane jako OPS,Орбитальная Пилотируемая Станция), były projektowane i wytwarzane w zakładach OKB-52 Czełomieja, który był głównym rywalem Korolowa jeśli idzie o wiodącą pozycję w radzieckim programie kosmicznym. W rzeczywistości konstrukcje DOS powstały na bazie wcześniej zaprojektowanych i przygotowanych OPS. Ze względu na opóźnienia wojskowego programu, dokonano transferu technologii do programu cywilnego, gdzie gotowe kadłuby zostały wyposażone w elementy takie jak silniki i panele słoneczne pochodzące ze statków Sojuz, a następnie po zmontowaniu wysłane na orbitę.
Masa całkowita Salutów wynosiła 18,9 t, długość 13,1 (Salut 1 i 4) i 16 m (Salut 6 i 7), średnica 4,15 m. Zasilanie odbywało się zbaterii słonecznych (Salut 1 miał 4 panele o łącznej mocy ok. 10 kW, zaś wszystkie późniejsze trzy panele o łącznej mocy ok. 20 kW). Objętość dostępnych dla załogi sekcji hermetyzowanych wynosiła 47, a łączna 83 m³. Natomiast Ałmazy miały masę 19 t, długość 11,1 m, średnicę 4,1 m. Zasilanie także odbywało się z baterii słonecznych (moc 12 kW), a łączna objętość dostępnych dla załogi sekcji hermetyzowanych wynosiła około 45 m³.
Jeśli idzie o kształt stacji, to przede wszystkim Ałmaz był złożony z dwóch cylindrów, podczas gdy Salut z trzech. Poniżej znajduje się porównanie zewnętrznego wyglądu stacji Ałmaz (po lewej) i Salut 6 (po prawej):
Osobny artykuł:Salut 2.25.04.1973 nastąpiła utrata kontroli nad stacją.
Osobny artykuł:Salut 3.Do stacji zacumowały dwa statki załogowe:Sojuz 14[3] iSojuz 15[4]. Ponadto wysłano na Ziemię kapsułę z materiałami zwiadowczymi.
Osobny artykuł:Salut 5.Do stacji zacumowały trzy statki załogowe:Sojuz 21[5],Sojuz 23[6] iSojuz 24[7]. Ponadto wysłano na Ziemię kapsułę z materiałami zwiadowczymi.
Trwały przygotowania do umieszczenia na orbicie czwartej stacji Ałmaz (OPS-4), jednak do tego już nie doszło, gdyż program został zakończony. Przyczyniły się do tego liczne trudności techniczne, których szczegóły nie zostały ujawnione, jak i konflikty w obrębie dwuosobowych załóg[8]. Jako główną przyczynę podaje się jednak śmierć w 1976 r. marszałkaAndrieja Grieczki, który był głównym patronem Czełomieja i jego biura konstrukcyjnego. Formalnie program Ałmaz został anulowany w 1981 r.
Wydaje się jednak, że przede wszystkim radzieccy wojskowi doszli do wniosku, że załogowe stacje wywiadowcze stanowią rozwiązanie nieefektywne i bardzo kosztowne, podczas gdy wraz z rozwojem techniki bezpilotowe satelity są w stanie znacznie łatwiej osiągnąć podobne cele. Do podobnych wniosków wcześniej doszli wojskowi amerykańscy rezygnując w 1969 r. z realizacji programu wojskowej stacjiMOL.
W 2010 r. firmaExcalibur Almaz zakupiła od Rosji dwa niedokończone egzemplarze stacji Ałmaz informując, że jej celem jest doprowadzenie tych statków do stanu używalności i wykorzystanie ich do rozwojuturystyki orbitalnej[9]. Firma prowadziła szeroką kampanię promocyjną, jednak po kilku latach jej działalność całkowicie zamarła[10].
| Aktywne |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Zakończone |
| ||||
| Anulowane |
| ||||
| Projektowane |
| ||||
| Planowane |
|
.svg)