 | |||
| Czas | 167–160 p.n.e. | ||
|---|---|---|---|
| Terytorium | |||
| Przyczyna | bunt przeciwko rządom Seleucydów i ich polityce hellenizacji Judei | ||
| Wynik | sukces powstańców, niepodległość Judei pod rządami dynastii hasmonejskiej | ||
| Strony konfliktu | |||
| |||
| Dowódcy | |||
| |||
Powstanie Machabeuszów, równieżpowstanie hasmonejskie[1] –żydowskie powstanie narodowowyzwoleńcze w latach 167–160 p.n.e., skierowane przeciwko rządzącej zSyriihellenistycznej dynastiiSeleucydów. Powstanie wybuchło wskutek wydanego przezAntiocha IV rozkazu wybudowania wŚwiątyni Jerozolimskiej ołtarzaZeusa i stworzenia przez niego aparatu urzędniczego, który miałby pilnować składania mu ofiar.
Od III wieku p.n.e. o wpływy wJudei walczyli ze sobą spadkobiercyAleksandra Macedońskiego –Ptolemeusze i Seleucydzi. Ostatecznie obszar ten został włączony do państwa Seleucydów, co pozytywnie zostało przyjęte przez ludność żydowską. Za panowaniaAntiocha III Judea uzyskała autonomię, a jej ludność – prawo do zachowania swoich tradycji narodowych. Władzę administracyjną sprawowaliarcykapłani i Rada Starszych, a sanktuarium świątynne było zwolnione z płacenia podatków[2].
W pierwszej połowie II wieku p.n.e. sytuacja w Judei uległa pogorszeniu. Zachodnia polityka ekspansywna i układy dynastyczne Antiocha III przyciągnęły uwagęRzymu, który na ten czas zażegnał już niebezpieczeństwo od południa, odniósłszy zwycięstwo nadKartaginą wdrugiej wojnie punickiej. W latach 191–190 p.n.e. Antioch III poniósł kilka klęsk i został zmuszony do płacenia trybutu, co spowodowało konieczność podniesienia podatków. Jego następca,Seleukos IV, panujący w latach 187–175 p.n.e. dopuścił się prawdopodobnie plądrowania Świątyni, aby spłacić długi ojca.
Społeczeństwo żydowskie w przeddzień wybuchu powstania było podzielone na dwa obozy, które różniły się poglądem nahellenizm. Pierwszy, progrecki, reprezentowali postępowi zamożni kupcy i arystokracja. Drugi obóz bezwarunkowo go odrzucał[3] i był zgodny w tej materii z popularnym wśród chłopstwa i biedoty miejskiej ugrupowaniemchasidim[4]. Wśród bogatszej warstwy żydowskiej nie było jednak jednolitego spojrzenia na panującą sytuację polityczną w kraju. Część przychylna była Ptolemeuszom, niegdysiejszym władcomPalestyny i niechętnie przyjmowała rządy Seleucydów. Około 180 roku p.n.e. arcykapłanOniasz III został pozbawiony urzędu wskutek oskarżenia o zamiar wykorzystania świątynnych oszczędności na rzecz przywrócenia władzy Ptolemeuszy. Jego bratJezus Jazon, zwolennik panującego Antiocha IV, wkupił się w łaski władcy i został mianowany następcą Oniasza, po czym podjął kroki ku hellenizacjiJerozolimy. Nazwa miasta została zmieniona na Antiochię Judejską, powstało w nim takżegymnasion, gdzie ćwiczyli nieobrzezani chłopcy żydowscy. Niepopularne wśród ludności działania Jazona zakończyły się jego wygnaniem w 172 roku p.n.e. Kolejny arcykapłan,Menelaos, przekazał Seleucydom bogate dary ze Świątyni łącznie ze sprzętem sakralnym i zezwolił na stacjonowanie w Jerozolimie garnizonu syryjskiego w nowo wybudowanej twierdzyAkrze. Wykorzystawszy zaangażowanie Antiocha IV wEgipcie, w 170 roku p.n.e. do Jerozolimy powrócił Jazon, który na wygnaniu diametralnie zmienił swoje poglądy na hellenizm i panujących Seleucydów. Zastąpił Menelaosa na urzędzie arcykapłana, po czym wypędził z Akry syryjskich żołnierzy[5].
Na wieść o tym Antioch IV, podejrzewający Jazona o układy zaleksandryjskimi żydami i palestyńskim ruchemchasidim, odpowiedzialnym za zamieszki w kraju, opuścił Egipt i najechał Jerozolimę, burząc mury, plądrując Świątynię i przywracając na arcykapłana Menelaosa oraz garnizon w Akrze. W latach 169–167 p.n.e. Antioch IV zakazał żydowskich praktyk religijnych i poświęcił Świątynię Jerozolimską Zeusowi Olimpijskiemu, co praktycznie – z punktu widzenia naturalnego procesu unifikacji wierzeń w świecie hellenistycznym isynkretyzmu religijnemu – oznaczało zakaz wyznawaniajudaizmu i doprowadziło w następnym roku do wybuchu powstania[6].
Bodźcem do wybuchu powstania posłużyła odmowa złożenia ofiary pogańskiemu bóstwu przezMatatiasza z rodu Hasmoneuszy i zabicie przez niego Żyda, który zamierzał taką ofiarę złożyć. W obawie przed ściganiem władz Matatiasz ukrył się ze swoimi pięcioma synami w górach Gofna nieopodalBet-Choron. Do powstańców przyłączyli się inni Żydzi, przeważnie z niższych warstw społecznych, oraz przedstawicielechasydów. W 166 roku p.n.e., po śmierci Matatiasza, dowództwo nad powstańcami objąłJuda Machabeusz, przekształcając rebelię w walkę partyzancką. Pod wodzą Judy powstańcy pokonali wojska Seleucydów i zajęli Jerozolimę, dokonując rzezi na zwolennikach hellenizmu[7].
W 164 roku p.n.e. dokonano oczyszczenia i ponownego poświęcenia Świątyni Jerozolimskiej, a na pamiątkę tego wydarzenia ustanowiono Święto Świateł –Chanuka[7]. W 162 roku p.n.e. na urząd arcykapłana został wybranyJakim Alkimos. Mając poglądy hellenistyczne w stopniu umiarkowanym, Alkimos wystąpił przeciwko chasydom, skazując sześćdziesięciu z nich na śmierć[8].
Po odzyskaniu Jerozolimy Juda Machabeusz przystąpił do pertraktacji z Rzymem, w którego interesach było osłabienie Seleucydów. Zginął w 160 roku p.n.e. podczas walki, a dowódcą powstania został jego bratJonatan, który zdołał uzyskać dostęp doMorza Śródziemnego zJafą. Wskutek pertraktacji z Seleucydami Jonatan otrzymał tytuł wielkorządcy Judei, w zamian obiecując im pomoc wojskową. W praktyce oznaczało to przyznanie Judei niepodległości. W 152 roku p.n.e. Jonatan objął także urząd arcykapłana, łącząc w swoich rękach władzę świecką i religijną. Zginął podczas walk w 142 roku p.n.e.[9] Za jego następcy,Szymona Machabeusza, Seleucydzi uznali niezależność Judei po tym, jak w latach 142–141 p.n.e. wojska żydowskie wypędziły z twierdzy Akra garnizon syryjski i zdobyły twierdzęGezer[10]. Szymon przyjął tytuł arcykapłana i etnarchy – władcy narodu[11].
Osobny artykuł:Państwo Machabeuszy.
