Pobóg (Pobodze, Pobog, Pobożanie, Pobożanicz, Pobożany, Pobożenie, Pobożeny) –polskiherb szlachecki, noszącyzawołaniePobodze. Występował głównie naMazowszu oraz wziemi krakowskiej,sandomierskiej,sieradzkiej,łęczyckiej ipoznańskiej[1]. Najznamienitszym rodem herbu Pobóg sąKoniecpolscy. Członkowie tego rodu piastowali urzędy m.in. hetmana, kasztelana, wojewody. Inne znaczniejsze rodziny pieczętujące się Pobogiem i mające w swych szeregach posłów lub senatorów to też m.in. Rzyszczewscy, posiadający od połowy XIX wieku tytuł hrabiowski, Kossobudzcy, Ruszkowscy, Rokszyccy i Tołoczkowie.
Jan Długosz napisał o Pobogach –ad iracundiam proni, opisując ich w ten sposób jako skłonnych do gniewu, porywczych, wybuchowych[2].
Podkowa powinna być barkiem do góry stojąca, w polu błękitnym, srebrna, albo polerowna żelazna, na grzbiecie jej krzyż złocisty, nad hełmem hart do pół, jakby wyskakujący z korony, na prawą rękę, w obroży, a smyczą.
Wedłughrabiego,Jana Stanisława Mieroszewskiego, herby początkowo były pojedynczym znakiem na tarczy – w tym przypadku podkowa, a następnie (pod wpływem chrześcijaństwa) dodawano krzyże. W ten sposób powstały – w pierwszym z sześciu stopni pomnożenia herbów – takie herby, jak Pobóg,Tępa podkowa iJastrzebiec. Autor rozprawy naukowej – będący m.in. członkiem korespondentem Królewskiej Włoskiej Akademii Heraldycznej wPizie – dowodzi, iż przyrostkipo ido w nazwach herbów, oznaczają ziemie przyległe. Uważa, że obowiązkiem średniowiecznej nadbrzeżnej drużyny Pobogów była obrona ziem nad rzekąBug (po Bug), a jednocześnie zauważa, że nie zawsze ściśle przestrzegano zasad ortografii. Potwierdza to fakt występowania wielu rodzin zamieszkującychLubelszczyznę, pieczętujących się herbem Pobóg, m.in. Wierzchowskich. Tak było również w przypadku innych nadbrzeżnych drużyn rycerskich, których herby, często będące zawołaniem, stanowiły nazwy rzek, np. Śreniawa, Działosza, Łada, Pilawa, Przosna itp. lub jezior: herbBrodzic – jezioro Bród, herbDołęga – jezioro Łęgowo, herbDziałosza – jezioro Działyń[4].
Średniowieczne pieczęcie z tym herbem: 1353 Jakub z Dębna herbu Pobóg[6], 1396 Bartłomiej syn Bernarda z Chalina, 1413 Piotr z Popowa, 1419 Jakub Koniecpolski, wojewoda sieradzki. Najstarsza zapiska sądowa pochodzi z 1403 r. Pobogowie wystawili swoją chorągiew walczącą pod Grunwaldem w 1410 roku, o czym pisze Długosz.
Najwcześniejsze źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historykaJana Długosza. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie[7]:
Pobodze ex familia Accipitrum deriuata, babatum transversale album, cuius summitatem crux alba ornat, in campo rubeo defert.
Aktemunii horodelskiej w1413 r. herb Pobóg został przeniesiony na Litwę. Ród Pobogów reprezentował wojewoda sieradzki Jakub Koniecpolski, pieczęć została jednak przywieszona przez innego członka rodu – Piotra z Popowa. Adoptowany został bojar litewski Rało[8].
Kolebką rodu Pobogów było województwo sieradzkie, skąd wielu z nich wymigrowało przede wszystkim na ziemie wschodnie Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego na przełomie XV / XVI wieku.
Legenda herbowa, jaką możemy znaleźć uKaspra Niesieckiego, wiąże herb Pobóg bezpośrednio z herbemZagłoba, czyli pośrednio zJastrzębcem (pisownia oryginalna)[3]:
(...) Zagłobczyk, synowiec miał to być pierwszego Zagłobczyka (...) mając sobie za hańbę, odmianę starożytnego herbu nakazaną, włożoną od wszystkiego pokrewieństwa na stryja swego, za pewny exces, żeby tę niesławę z siebie i potomstwa swego zwalił, starał się jaką znaczną przysługą to naprawić: więc do cudzych krajów i postronnych dworów wyjechawszy, i tam przez jakiś czas dobrze się zaleciwszy, otrzymał od owych panów list przyczynny do Papieża, którym zachwalony, łatwo wymógł, że mu tam herb odmieniono, to jest wyrzuciwszy szablę, krzyż na wierzchu podniesiony, a and hełmem hart nadany, z listami potem papieskimi do Bolesława Chrobrego Króla do Polski wróciwszy, Król pochwaliwszy i potwierdziwszy tę odmianę, herb sam Poboż od pobożności jego nazwał.
Niesiecki przytacza też legendę, wedle której chart w klejnocie miał pochodzić z godła damy poślubionej przez pewnego Poboga[3].
Listaherbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnychherbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasielegitymacji szlachectwa przed zaborczymiheroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badaniagenealogiczne.
Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasieII wojny światowej (m.in. w czasiepowstania warszawskiego w1944 spłonęło ponad 90% zasobuArchiwum Głównego wWarszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi zHerbarza polskiego,Tadeusza Gajla (647 nazwisk[9]). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Pobóg. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnejRzeczypospolitej, tj.chłopów,mieszczan,szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniachHerbarza.Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Pobóg[10]:
Poboga używało także kilka rodzin pochodzenia obcego, m.in.tatarskiego.Stanisław Dziadulewicz wymienia tego herbu tatarskie rodziny Kuminów (Kuminowie), Abakowskich, Kotlewiczów, Mustaffów (Mustaffowie). Według niego Kuminowie byli rodziną książęcą; jej najstarszym znanym protoplastą miał być Mustafa Kumin. Mogli oni przybyć z Krymu (miałyby na to wskazywać posiadłości w mińszczyźnie i łączenie się z rodzinami przybyłymi z Perekopu). Przodkiem Kotlewiczów miał być żyjący koło roku 1500 muślim Ołtusz, który miał syna Kołtusza, a wnukiem jego miał być Tochtamysz Kotłajewicz. Potomkowie tego ostatniego patronimKotłajewicz mieli zamienić na nazwiskoKotłaj. Jeden z Kotłajów miał następnie przyjąć chrzest i spolszczyć nazwisko na Kotlewicz. Protoplastą Mustaffów miał być natomiast ataman tatarów wackich w roku 1528 – Uraz. Nazwisko Mustaffa ma pochodzić od wnuka lub prawnuka Uraza – Mustafy (figurujący w lustracji w roku 1631 Aleksander syn Mustafy miał zacząć używać imienia dziada i ojca jako nazwiska)[12].
Na Żmudzi istniała także szlachecka rodzina Serafinowiczów herbu Pobóg, mająca pochodzić od osiedlonych jeszcze za Jagiellonów tatarów żmudzkich. Według Kosińskiego potomkiem tej rodziny byłJan Lechoń[13].
Tołłoczkowie herbu Pobóg, zasłużone bojarstwo RusiCzarnej w Wielkim KsięstwieLitewskim, od schyłku średniowiecza dzielnie trwało w Tołłoczkach, Bilminach – w dolinie rzekiPrzerwa (zŁosośną dopływuNiemna), na straży – na zachodnich przedpolachGrodna[14].
Herbu Pobóg używano także na Pomorzu.Czarnowscy, z przydomkiem Nadolna, byli drobnoszlachecką rodzinąkaszubską. Z niej Wojciech Czarnowski wycisnął w 1570 roku pieczęć z Pobogiem na kwicie opłaty podatku z gniazdowegoCzarnowa. Kaszubskich Czarnowskich notowano też zherbem własnym, być może zSasem, herbem podobnym doherbu Rumlów (Czarnowski III) i niesłusznie z herbemGrabie (przynależał on mazowieckim Czarnowskim)[15]. Kolejna rodzina kaszubska tego herbu to Częstkowscy (Czeczkowscy, Czenkowscy, Czenstkowscy, Czerskowscy, Czękowskcy, Częstowscy). Nazwisko wzięli od wsiCzęstkowo, gdzie byli wzmiankowani od 1570. Rodzina używała przydomków Babka, Huli, Jark, Jarczyk, Małek (Malek), Maryka, Nagacz, Skórka, Wulf (Wolf), ale z Pobogiem heraldycy skojarzyli jedynie przydomki Skórka, Nagacz i Wulf. Wiarygodność przyporządkowania Częstkowskich z Kaszub do Poboga osłabia fakt, że istniała rodzina Czetkowskich zziemi dobrzyńskiej, herbu Pobóg[16].
↑Juliusz Karol Ostrowski: Księga herbowa rodów polskich. Warszawa: 1897-1906. Brak numerów stron w książce;Jan Długosz: Insignia seu Clenodia Regus et Regni Poloniae. Poznań: Z. Celichowski, 1885. Brak numerów stron w książce
↑Lidia Luchter-Krupińska, „Poczet pań i panów na Dębnie”, Tarnów 2005
↑O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413. – Ród Rały (Pobogów). „Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie”. VII, s. 212, 1924/5. Lwów.
↑abTadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406-539.ISBN 978-83-60597-10-1.
↑Stanisław Dziadulewicz: Herbarz rodzin tatarskich w Polsce. Wilno: Nakładem autora z zasiłkiem Komitetu Funduszu Kultury Narodowej, 1929, s. 188,366,415,427.
Zygmunt Celichowski: Jan Długosz, „Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae.Z kodeksu kórnickiego.”. Poznań: Zygmunt Celichowski, 1885.
Genealogia rodu Wierzchowskich herbu Pobóg, Opracowanie pod redakcją Lucjana Wierzchowskiego, Koszalin 2010 r.
Feliks Kiryk, Ryszard Kołodziejczyk,„Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego”, PWN Warszawa-Kraków 1978 r.
Leszek Wierzchowski, Sławomir Leonard Wysocki,Herbarz. Nadania godności szlacheckich i arystokratycznych w Polsce 1992 – 1995. Wydawnictwo SAPIENTIA, Kraków 1996
Z tym tematem związana jest kategoria:Pobogowie.