Ten artykuł dotyczy szachów. Zobacz też:inne znaczenia tego słowa.
W tym artykule użytonotacji algebraicznej w celu opisania szachowych posunięć.| a | b | c | d | e | f | g | h | ||
| 8 |     | 8 | |||||||
| 7 | 7 | ||||||||
| 6 | 6 | ||||||||
| 5 | 5 | ||||||||
| 4 | 4 | ||||||||
| 3 | 3 | ||||||||
| 2 | 2 | ||||||||
| 1 | 1 | ||||||||
| a | b | c | d | e | f | g | h | ||
Pat – sytuacja wszachach, w której jeden z graczy nie może wykonać posunięcia zgodnego zzasadami, ale jegokról nie jestszachowany (to znaczy nie jest atakowany przezbierkę przeciwnika). Zgodnie z przepisami gry pat kończy partię remisem.
Pat powstaje wtedy, gdy żadna bierka (nie tylko król) nie może wykonać prawidłowego ruchu. Im mniej bierek na szachownicy, tym większe jest więc prawdopodobieństwo doprowadzenia do sytuacji patowej. Pat odgrywa bardzo dużą rolę wgrze końcowej. Jedyną obroną samotnego króla przeciwko królowi zpionem jest niedopuszczenie dopromocji piona przez zajęcie w odpowiedniej chwili jego pola przemiany. Na diagramie po prawej stronie ruch przypada na czarne, które nie mogą wykonać dozwolonego posunięcia. Pozycja jest patowa, więc partia kończy się remisem.
Pat znany jest również w innych wariantach szachów i w grach pokrewnych. Wszatrandżu, poprzedniku nowoczesnych szachów, pat był wygraną strony, która zapatowała przeciwnika. Ta reguła była stosowana także później w szachach, lecz gdy grano ze stawką pieniężną, pat dawał połowę kwoty należnej zwycięzcy. Bywało również odwrotnie: w Anglii obowiązywała reguła, że pat jest porażką strony patującej (wedługHistorii szachówH.J.R. Murraya, Oxford University Press, 1913). Współcześnie stosowana reguła została powszechnie przyjęta za obowiązującą nie później niż na początku XIX wieku.
Pat można również opisać szerzej jako szczególny rodzaj pozycji, w której gra zostaje zatrzymana nie dlatego, że jedna ze stron poniosła porażkę, lecz dlatego, że zgodnie z regułami szachów żadna legalna kontynuacja nie jest możliwa. Kluczowe jest to, że król strony będącej w kolejce do ruchunie jest szachowany, leczwszystkie jej bierki – w tym król – nie mają żadnego poprawnego posunięcia. W takiej sytuacji rozgrywka natychmiast kończy się remisem, niezależnie od wcześniejszego przebiegu partii czy przewagi materialnej jednej ze stron[1].
Pat najczęściej powstaje:
Pat stanowi istotny element techniki końcówek. W wielu klasycznych pozycjach to właśnie motyw pata umożliwia słabszej stronie uratowanie pół punktu. Dobrym przykładem jest końcówkakról i pion przeciw królowi, w której strona broniąca się próbuje zmusić przeciwnika do doprowadzenia do pata przy polu przemiany piona[1].
W różnych epokach i kulturach inaczej oceniano znaczenie pata[1].
W dzisiejszych szachach pat jest kluczowym mechanizmem równoważącym strategię gry końcowej. Zmusza silniejszą stronę do precyzji i pokazuje, że nawet minimalna mobilność figur może decydować o wyniku. Jest także często wykorzystywany jako motyw obronny na najwyższym poziomie turniejowym, a jego zrozumienie należy do podstaw szachowej techniki[1].
| a | b | c | d | e | f | g | h | ||
| 8 |      | 8 | |||||||
| 7 | 7 | ||||||||
| 6 | 6 | ||||||||
| 5 | 5 | ||||||||
| 4 | 4 | ||||||||
| 3 | 3 | ||||||||
| 2 | 2 | ||||||||
| 1 | 1 | ||||||||
| a | b | c | d | e | f | g | h | ||
Pat może powstać również we wcześniejszych fazach gry, przy większej liczbie bierek na szachownicy. Na diagramie przedstawiono pozycję z partii rozegranej w 1994 roku międzyBorisem Gelfandem aWładimirem Kramnikiem[1], w której czarne zagrały:
Jeśli białe zabiją niebronionąwieżę, czarne poświęcą swojegohetmana w celu uzyskania pata:
Białe są zmuszone zabić„wściekłego hetmana”, skutkiem czego powstaje pat. (W partii białe zagrały 68.d5, partia zakończyła się remisem.)
 | Zobacz hasłopat w Wikisłowniku |
| narzędzia |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| ruchy (posunięcia) | |||||
| sytuacje | |||||
| inne zagadnienia |
