Zajmował się, egzegezą krytyczną i literalną oraz egzegezę alegoryczną. W zasadniczy sposób przyczynił się do ukształtowania tradycji teologicznejSzkoły Aleksandryjskiej. Znany jest również jako twórca, odrzuconej później przezMagisterium, teoriipreegzystencji dusz. Ogół poglądów mu przypisywanych nazywany jestorygenizmem.
Orygenes urodził się około 186 roku wAleksandrii, jako syn Leonidesa[1], który prawdopodobnie był obywatelem rzymskim[2]. Miał sześcioro młodszego rodzeństwa[1]. Podstawową edukację odebrał w domu – od ojca, który był wykształcony[3]. Około 200 roku jego ojciec został aresztowany (w wyniku rozporządzeniaSeptymiusza Sewera zabraniającym przyjmowaniachrztu) a następnieścięty[4]. Sam Orygenes został ochrzczony w dzieciństwie, więc jego dekretcesarza nie obejmował[2]. Ponieważ rzymskie prawo zakazywało samotnej kobiecie zajmować się dziećmi, Orygenes i jego rodzeństwo zostali przygarnięci przez inne chrześcijańskie rodziny[2]. Wkrótce potem popadł w konflikt ze swoimi opiekunami i w wieku około szesnastu lat otworzył powtórnie szkołę swego ojca[5]. Dzięki protekcjimiejscowego biskupaDemetriusza I został nauczycielem katechumenów[6]. Wkrótce potem skupił się wyłącznie na nauczaniu, zastawiając część książek ojca[7]. W celu zachowywania czystości, miał wtedy uczynić sięeunuchem, jednak prawdziwość tego czynu bywa kwestionowana, m.in. przezHenry’ego Chadwicka czyMariusza Szrama[8][9].
W 215 roku rozpoczął studia filozoficzne pod kierunkiemneoplatończykaAmmoniosa Sakkasa, gdzie poznał swojego przyszłego współpracownika,Heraklasa[7]. Oprócz nauczania podróżował po,Rzymie,Palestynie,Grecji czyArabii, szukając rękopisówPisma Świętego[10]. W czasie podrózy poznał między innymiJulię Mamaeę, matkę cesarzaAleksandra Sewera orazHipolita Rzymskiego[11]. Dzięki nawróceniu gnostyckiego bogacza Ambrożego, Orygenes zyskał źródło finansowania papirusów i kopistek, do przepisywania jego dzieł[11]. Dzięki temu podjął się pracy nad swoimmagnum opus:Hexaplą – krytycznym wydaniemStarego Testamentu oraz traktatemO zasadach[12]. Przebywając wCezarei Palestyńskiej wygłosił kazania, które spotkały się z uznaniem[13]. Gdy dowiedział się o tym Demetriusz, wprowadził zakaz głoszenia kazań przez świeckich[14]. Około 230 roku, ponownie przebywając w Cezarei, tamtejszybiskupTeoktyst i biskupJerozolimyAleksander, udzielili muświęceń kapłańskich, aby mógł bez przeszkód głosić kazania[15]. Spowodowało to gniew Demetriusza, który zwołałsynod na którym żądał unieważnienia święceń przyjętych bez zgody miejscowego biskupa i dobrowolnej kastracji oraz zarzucił Orygenesowi kontrowersyjne, wręcz heretyckie tezy[16]. Synod przegłosował te wnioski, a Orygenes w 232 roku wyjechał z Aleksandrii do Cezarei[17].
Założył tam własną szkołę i skupiał się na nauczaniu i pisaniu traktatów i listów, a także brał udział w synodach jako ekspert[18]. Działająca przy szkolebiblioteka miała opinię najlepszej biblioteki teologicznej w końcu starożytności[19]. Jego uczniami byliGrzegorz Cudotwórca i jego brat Atenodor[20]. Około 245 roku zgodził się aby jego kazania były stenografowane[21]. W latach 250-251, za panowaniaDecjusza rozpoczęły sięprześladowania chrześcijan, których ofiarą padł także Orygenes[22]. Został wtrącony do więzienia i był torturowany[22]. Pomimo że przeżył ten epizod, to jego stan zdrowia znacznie się pogorszył i wkrótce potem zmarł[22]. Miało to miejsce około 253 roku wCezarei alboTyrze[23].
Orygenes na średniowiecznej miniaturze (ze zbioru homilii wyd. przez klasztorBenedyktynów wSchäftlarn)
Orygenes wiele studiował, pisał, wykładał, komentował Pismo Święte, a także oddawał się dziełom miłosierdzia. Często pomagało mu w pisaniu aż siedmiu kopistów naraz[25]. Był znany ze swej solidności, sumienności i pracowitości. Ze względu na skuteczność swojej argumentacji zyskał przydomek „Stalowy”[26]. Jednak jedynie część jego twórczości zachowała się do współczesności i to przeważnie w przekładach łacińskichRufina iHieronima[27].
Analizując Pismo Święte stosowałegzegetyczną metodęalegorii[28]. Uważał bowiem, że głównym autorem Biblii jest nieskończony Bóg, przez co sens Pisma również jest nieskończony[29]. Twierdził, że dosłowny sens niektórych opowieści nie istnieje[30]. Jego interpretacjastworzenia świata opierała się na założeniu, że Bóg od zawsze chciał stworzyć istoty rozumne, a ich „projekt” istniał od zawsze[31]. Po buncie aniołów, miał stworzyćZiemię na której zamieszkałyby istoty nieoddalone od Boga, aupadłe anioły miały zamieszkać pod ziemią[32]. Orygenes poandto miał nadzieję, że każdy człowiek dostąpi zbawienia, prawdopodobnie poza szatanem[33]. Teorię tę nazwanoapokatastaza[33]. Zaznaczył to w swoim dzielePrzeciw Celsusowi[34].
W zakresie studiów nad człowiekiem, Orygenes utrzymywał, że drogą do doskonałości jest ciągła współpraca zTrójcą Świętą[35]. AnalizującKsięgę Rodzaju zauważył, że początkowym zamiarem Boga było stworzenie człowieka „na swój obraz i podobieństwo” (Rdz 1,26 w przekładach Biblii.), jednak ostatecznie stworzył tylko „na swój obraz” (Rdz 1,27 w przekładach Biblii.). Orygenes twierdził, że Bóg stworzył człowieka „na swój obraz”, a „podobieństwo” pozostawił człowiekowi jako zadanie do osiągnięcia[36]. Za fundamentalną drogę do doskonałości uważałmodlitwę[37].
Orygenes przyczynił się do rozwoju wielu tematówteologicznych. Jednym z nich byłaMariologia, która Orygenesowi zawdzięcza wiele ujęć. Niektóre jednak musiały zostać później skorygowane. Jego wypowiedzi na tematdziewictwa Marii, jejBożego Macierzyństwa itp. są rozrzucone wśród jego różnych dzieł egzegetycznych. Szczególnie wiele Orygenes mówił o Marii wHomiliach o Ewangelii św. Łukasza[38].
Klemens Aleksandryjski (150–215) i Orygenes – inaczej niż np.Ireneusz z Lyonu iTertulian – rozróżniali wśród chrześcijan dwie grupy: wiernych zadowalających się prostymi prawdami wiary, pozostających w swoich różnych mniejszych lub większych grzesznych przyzwyczajeniach oraz wiernych duchowych,mistyków i świętych, oświecanych światłem Chrystusa, które wlewa w ich dusze głębszą wiedzę i mądrość Bożą[39]. Według Orygenesa tylko ci ostatni mogą być uważani za Kościół Boży, podczas gdy ci pierwsi są jedynie tymi,którzy wzywają imienia Boga[40]. Stąd podejście Orygenesa do teologii nazywane jest czasem«gnozą chrześcijańską» – mimo iż z prądami synkretycznej,ezoterycznej gnozy ten typ uprawiania teologii łączy jedynie nazwa. Podział wiernych pozostanie także w niebie, podczas gdy nieoświeceni zostaną po prostu zbawieni, duchowi wierni otrzymają ponadto wieniec chwały[41]. Do grupy nieoświeconych wewnętrznie Orygenes zaliczał także osoby, które zostawszy wdowami lub wdowcami nie potrafiły żyć w ewangelicznej powściągliwości i wstępowały ponownie w związek małżeński. Drugi związek nie jest bowiem zgodny z naturą Adama, pierwszego człowieka. Nie mógłby on powiedzieć o drugiej żonie:Ta dopiero jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała! (Rdz 2,23). Również Abraham i Jakub, mimo iż mieli więcej żon, do grobu złożeni zostali jedynie z pierwszymi żonami[42]. Orygenes nie szedł tak daleko, jak Tertulian, który w późniejszym okresie uważał, że ponowne małżeństwo osób owdowiałych jest cudzołóstwem, sądził jednak, że Chrystus nie zaliczy ich w niebie do zgromadzenia nowo narodzonych i Kościoła nieskalanych, lecz jedynie zbawi ich w swoim Imieniu[41].
Kontrowersje obejmowały również jego poglądy na temat relacji wTrójcy Świętej, Syna i Ojca. Twierdził, żeJezus Chrystus jest współwieczny Ojcu, a nie został stworzony na początku czasów[45].
Augustyn z Hippony krytykował jego poglądy wyrażone w traktacie „O zasadach” 1,6 na temat możliwości powrotudiabła do Boga. RównieżJulianowi z Eklanum, w „Niedokończonym dziele przeciwko drugiej odpowiedzi Juliana” 6,10 wypominał, że trwając w swoim przekonaniu o naturalnych zdolnościach ludzkiejwolnej woli do nawrócenia, „przywrócisz nam błąd Orygenesa” (Origenis nobis instaurabis errorem). Jak komentował Agostino Trapé, teplatońskie idee Aleksandryjczyka, Augustyn krytykował, wychodząc z założeń rozumu ichrześcijańskiej wiary[46].
Bronili Orygenesa i przechowywali jego pismaPamfil z Cezarei (zm. 309) orazEuzebiusz z Cezarei. Napisali teżObronę Orygenesa, z której zachowała się jedynie I księga w tłumaczeniu Rufina (PG 17, 541-616). Wspomina o niejSokrates Scholastyk w swejHistorii Kościoła III,7[47]. Był to okres, kiedy wiele dogmatów nie zostało jeszcze sformułowanych przezMagisterium; dokonano tego później, na wielkichsoborach. Niektóre poglądy Orygenesa, na czele z teoriąpreegzystencji dusz, zostały potępione w VI wieku naSoborze Konstantynopolskim II za rządówJustyniana[43].
Nieortodoksyjność niektórych opiniiteologicznych Orygenesa nie umniejsza doniosłości jego pism i jego znaczenia dla myśli chrześcijańskiej. Następujące jego teksty trafiły do katolickiejLiturgii godzin w oficjum czytań: „Homilia do Księgi Jozuego”, „Homilia do Księgi Kapłańskiej”, i „Wezwanie do męczeństwa”[48].
↑Marek Starowieyski: Mariologia Orygenesa. W: Orygenes: Homilie o Ewangelii św. Łukasza. S. Kalinkowski (przekład i opr.). Warszawa: Wydawnictwo ATK, 1986, s. 5-6, seria: Pisma Starochrześcijańskich Pisarzy 36.
↑Henri Crouzel: Origène et la «connaisance mystique». Brugia: Desclée De Brouwer, 1961, s. 474-493. (fr.).
↑abWielka historia świata. T. 8: Grecja: Filozofia epoki klasycznej – Hellenowie na Zachodzie. Warszawa: Oxford Educational, 2005, s. 303.ISBN 83-7425-033-X. (pol.).
