b.JPG) Awersłańcucha orderu (ekspozycja wSchatzkammer w Wiedniu) | |||
 Baretka | |||
| Ustanowiono | 10 stycznia 1430 | ||
|---|---|---|---|
| Kruszec | złoto | ||
| |||
Order Złotego Runa (hiszp.Orden del Toisón de Oro,łac.Ordo Velleris Aurei,niem.Orden vom Goldenen Vlies,fr.Ordre de la Toison d'Or), początkowo: Zakon Złotego Runa – najwyższe odznaczenie państwoweKrólestwa Hiszpanii oraz rycerskiorder domowy byłego austriackiego domu panującegoHabsburgów.
Zakon założony został jakozakon rycerski 10 stycznia 1430 weflamandzkim mieścieBrugia przez księciaBurgundii,Filipa Dobrego, jakoFraternité de chevalerie ou amiable compaignie de la Toison d'Or „na chwałę domu Burgundii, na cześćNajświętszej Maryi Panny iśw. Andrzeja, w celu obrony i rozpowszechniania wiary katolickiej, ku krzewieniu cnót i dobrego wychowania”. Po wygaśnięciu dynastii burgundzkiej godnośćwielkiego mistrza przeszła na cesarzaMaksymiliana I, którego wnukKarol V przekazał ją przy swej abdykacji w 1555 swemu synowi, królowi HiszpaniiFilipowi II, i hiszpańscy Habsburgowie byli do 1700 dziedzicznymi wielkimi mistrzami. Po wygaśnięciu tej gałęzi rodu godność przeszła na cesarza rzymskiegoKarola VI. Następcy jego z domu Habsburg-Lothringen są do dziś jako głowy rodu dziedzicznymi wielkimi mistrzami i suwerenami orderu. W latach 1932–2000 był takim szef roduOtto von Habsburg, od 2000 funkcję pełni jego najstarszy synarcyksiążęKarol.
Po upadkuAustro-Węgier (1918) roszczenia do godności wielkiego mistrza orderu zgłosił król BelgówAlbert I Koburg, który uważał, że Złote Runo powinno powrócić do swej burgundzkiej ojczyzny, czyliFlandrii. Możliwość przekazania skarbca orderu i praw do niego Belgii dyskutowano namiętnie nakonferencji wersalskiej, ale protest króla HiszpaniiAlfonsa XIII uratował order dla wygnanych Habsburgów. W roku 1953 Republika Austriacka uznała prawo Habsburgów do nadawania Złotego Runa jako orderu domowego.
Następca Habsburgów na tronie hiszpańskimFilip V obwołał się w 1713 wbrew ustaleniomsankcji pragmatycznej wielkim mistrzem hiszpańskiego Orderu Złotego Runa, który w 1847 przybrał charakterodznaczenia dynastycznego i nadawany być może osobom pochodzenia nieszlacheckiego i religii niekatolickiej. Nadawany był także w czasie krótkotrwałego panowaniaJózefa Bonaparte, który go nadał głównie członkom swej rodziny. Po wstąpieniu na tronFerdynanda VII (1813) wszystkie nadania Józefa Bonapartego zostały anulowane, jedynieEugeniusz de Beauharnais zachował order. Pierwszymprotestantem, który otrzymał order, był książęWellington. Order nadawał także królAmadeusz I Sabaudzki (9 nadań). Z przerwą w latach 1932–1975 (przy czym paru nadań dokonał w latach 60. XX wieku dziadek obecnego króla Filipa VI, wygnanyDon Juan de Borbón) order (Orden del Toisón de Oro) jest najwyższym odznaczeniem Hiszpanii. Wielkim mistrzem jest królFilip VI. Obecnie order ma 17 kawalerów (głównie głowy koronowane), wśród nich trzech niechrześcijan: cesarzaJaponiiAkihito, królaTajlandiiBhumibola i królaArabii SaudyjskiejAbdullah bin Abdulaziz Al Sauda. Jedyną osobą, która posiada oba ordery, habsburski i hiszpański, jest były król BelgiiAlbert II.
Nazwa i insygnia orderu symbolizują, nawiązując do wyprawyJazona doKolchidy, rycerskie dążenie do osiągnięcia wysokich celów.
Order do dziś dnia posiada oficjałów (urzędnikówkapituły): Herolda, Króla Herbów (Roy d'Armes) i Kanclerza. W pierwszych wiekach istnienia Orderu Złotego Runa nowo mianowani kawalerowie musieli w chwili jego otrzymania odesłać wszystkie inne ordery, które posiadali. Nakaz zniesiono dopiero w XIX wieku.
Członków mianować może tylko aktualny szef zakonu-orderu. Mogą nimi być tylko mężczyźni, którzy muszą wyznawać religię katolicką, mieć nieskazitelną reputację oraz wykazać się szlacheckim pochodzeniem od ośmiu pokoleń po mieczu i po kądzieli. Następca tronuAustro-Węgier stawał się rycerzem Złotego Runa w chwili narodzin, inni arcyksiążęta otrzymywali insygnia po uzyskaniu pełnoletniości (w wieku lat 18). Od 1421 do chwili obecnej nadano order około 1282 osobom. Spośród królów polskich otrzymał go jako jeden z pierwszychZygmunt III Waza, stąd widzimy łańcuch Zakonu Złotego Runa okalający herb królewski na wieżyZamku Królewskiego w Warszawie.
Złote Runo nie dzieli się na klasy. Jako jedyny spośród wysokich odznaczeń europejskich nie magwiazdy aniwstęgi orderowej. Insygniumaustriackie to zawieszona na złotym pierścieniu podobizna złotej skóry baranka z głową zwróconą na prawo i z widocznymi czterema nogami. Pierścień z kolei wisi na okrągłym czarnym lub niebieskim szlachetnym kamieniu (symbolukrzesiwa, skałki lub krzemienia), z którego z obu stron wychodzą złote, czerwono emaliowane promienie; nad nimi zaś góruje złota agrafa, w dolnej części której przedstawiona jest walka Jazona ze smokiem, zaś w górnej umieszczona jest dewiza dynastii burgundzkiejPRETIUM LABORUM NON VILE.
Insygniumhiszpańskie nie posiada na agrafie reliefu z walką Jazona ze smokiem ani dewizy burgundzkiej.
Order Złotego Runa noszony jest na szyi na ciemnoczerwonej wstędze lub nałańcuchu orderowym, który składa się z 28 emaliowanych na czarno owalnych „krzesiw”, z których po obu stronach wychodzą stylizowane wiązki płomieni i z 28 złotych pierścieni.
| Odmiana austriacka | Odmiana hiszpańska | |
 |  |  |
| Odznaka kawalera orderu | Odznaka wielkiego mistrza | Odznaka kawalera lub damy orderu |
 |
| Łańcuch Orderu Złotego Runa (austriacki i hiszpański) |
Z tym tematem związana jest kategoria:Odznaczeni Orderem Złotego Runa. Z tym tematem związana jest kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Złotego Runa.Order habsburski:
Order hiszpański:
| I Republika | |
|---|---|
| II Republika |
|
| Ordery domowe dynastii habsburskiej (od 1918) |
|
| Ordery dynastyczne | |
|---|---|
| Odznaczenia wojskowe | |
| Odznaczenia cywilne | |
| Zakony rycerskie | |
| Odznaczenia nienadawane i zniesione |
.svg)
| Rodzajodznaczenia | |
|---|---|
| Elementy insygniów | |
| Formy zredukowane |
|
| Lista odznaczeń w | |
| Lista baretek w | |
| Prawo | |
| System odznaczeń w Polsce |
