Oktawian August (właśc.Gajusz Oktawiusz Turyn,łac.Gaius Octavius Thurinus, poadopcjiGaius Iulius Caesar Octavianus Gajusz Juliusz Cezar Oktawian; ur.23 września63 p.n.e. wRzymie, zm.19 sierpnia14 n.e. wNoli) – pierwszycesarz rzymski. Panował od 16 stycznia 27 roku p.n.e. do śmierci jakoImperator Caesar Augustus. Po śmierci zaliczony został w poczet bogów jakoDivus Augustus. SynGajusza Oktawiusza iAtii Starszej, wnuk siostryJuliusza Cezara i jego adoptowany testamentem syn.
Gajusz Oktawiusz urodził się w Rzymie, za konsulatuMarka Tuliusza Cycerona iGajusza Antoniusza w dziewiątym dniu przed kalendami października, na krótko przed wschodem słońca. PrzydomekThurinus nadano mu jeszcze w niemowlęctwie, być może w nawiązaniu do miejsca pochodzenia przodków, chociaż popularna była również wersja o zwycięskiej walce ze zbiegłymi niewolnikami, jaką miał w okolicach Thurium stoczyć tuż po jego urodzeniu ojciec Oktawiana[2]. Jego babką ze strony matki była Julia, siostra Cezara[2]. Urodził się w znaku Wagi, ale ze względów politycznych nazodiakalnego opiekuna wybrał Koziorożca[3].
Ojca utracił, gdy miał cztery lata. Jako 12-latek wygłosił mowę nad grobem babki, a w cztery lata później przywdział togę męską[2] i został hojnie obdarowany łupami wojennymi podczastriumfu Cezara nad Afryką. Gdy ten ostatni wyruszył w roku 45 p.n.e. doHiszpanii przeciw synom Pompejusza, Oktawian − choć jeszcze słaby po przebytej chorobie − wyruszył za nim, czym zdobył sobie zaufanie dyktatora[2].
Gdy dowiedział się o śmierci Cezara i wyznaczeniu jego na spadkobiercę, długo wahał się, co robić, na koniec jednak udał się do pretora rzymskiegoGajusza Antoniusza i oznajmił, że dziedzictwo przyjmuje[2].
Po zabójstwie Cezara (15 marca 44 roku p.n.e.)Marek Juniusz Brutus iGajusz Kasjusz Longinus, którzy nie mieli żadnego planu działania, zajęli Kapitol, ale wkrótce − wobec postawy Marka Antoniusza, ludu i weteranów − opuścili Rzym udając się na Wschód, gdzie mieli objąć namiestnictwa prowincji. W tym samym celuDecymus Juniusz Brutus wyjechał doGalii Przedalpejskiej. Marek Antoniusz ruszył za nim i zacząłoblegać Mutinę, by „odzyskać swoją” prowincję[4]. Na scenie pojawił się także Oktawian, który także zaczął werbować weteranów Cezara. Wspierał goCyceron wygłaszając płomienne mowy przeciwko Antoniuszowi, tzw.filipiki (na wzór mówDemostenesa przeciwFilipowi II)[5]. Marek Antoniusz został pokonany przez wojska konsulów w roku 43 p.n.e., ale obaj pod koniec kwietnia tego samego roku ponieśli śmierć i widmo wojny domowej stało się znów realne. Oktawian wchodząc siłą do Rzymu przeforsował swój wybór nakonsula, następnie ruszył na północ, bowiem Marek Antoniusz iMarek Emiliusz Lepidus (namiestnikGalii Narbońskiej) przekroczyliAlpy i znaleźli się w Italii. Oktawian zastąpił im drogę podBononią, gdzie − pod presją żołnierzy obu stron − zawiązalidrugi triumwirat[5]. Różnica pomiędzypierwszym triumwiratem a drugim polegała na akceptacji przymierza Oktawiana przezsenat. By pozbyć się przeciwników ogłoszono listęproskrybowanych, na której znalazło się 300senatorów (między innymi Cyceron) i 2000ekwitów[6].
W roku 42 p.n.e. Oktawian i Antoniusz pokonali zabójców Cezara w dwudniowej bitwiepod Filippi (pokonani wodzowie popełnili samobójstwo). Od tej pory droga do kariery politycznej i władzy była otwarta[5].
W roku 40 p.n.e. wBrundisium doszło do podziału imperium rzymskiego na trzy części. Oktawian dostał prowincje zachodnie i Italię, Marek Antoniusz prowincje wschodnie, a Marek Emiliusz Lepidus Afrykę. Głównym zadaniem Oktawiana stały się nadania ziemi dla weteranów w Italii, co oznaczało konieczność wywłaszczenia 18 italskich miast[7]. Wywłaszczeni, mimo obietnicy odszkodowań ze skarbu państwa, głośno protestowali, podjudzani przez najbliższą rodzinę Antoniusza. Wybuchła nowa wojna domowa zwanaperuzyńską, bowiem główne jej działania to oblężenie miastaPeruzja. Wygłodzona Peruzja ostatecznie skapitulowała, Oktawian wydał swoim żołnierzom miasto, które prawie doszczętnie spłonęło[6]. W tym samym roku w Rzymie wybuchły rozruchy, bowiemSekstus Pompejusz, który kilka lat wcześniej opanowałSycylię,Sardynię iKorsykę, odciął dostawy zboża z Afryki[5].
W 37 roku p.n.e., podczas spotkania wTarencie, Antoniusz i Oktawian postanowili przedłużyć triumwirat na kolejne pięć lat. Zgodnie z ich wolą królemJudei zostałHerod Wielki[8], mianowany przez senat trzy lata wcześniej.
W roku 36 p.n.e. wojska Oktawiana pod dowództwem Marka Agrypy pokonałySekstusa Pompejusza. W tym samym roku Oktawian odebrał Lepidusowi Afrykę i wykluczył go z triumwiratu, ale pozwolił zachować tytułnajwyższego kapłana[9].
Znak Augusta –Koziorożec na jego denarze z 18-16 p.n.e.
Marek Antoniusz rozwiódł się z siostrą OktawianaOktawią i poślubił królową EgiptuKleopatrę. Od tej pory drogi triumwirów ostatecznie rozeszły się.
Oktawian przekonałwestalki do wydania mu testamentu Antoniusza, z którego wynikało, że zapisał on niektóre wschodnie prowincje rzymskie dzieciom swoim i Kleopatry, a takżeCezarionowi, synowi Kleopatry i Juliusza Cezara. Doprowadziło to do wybuchu wojny. W 31 roku p.n.e. doszło do bitwy morskiej podAkcjum. Siłami Oktawiana kierował Marek Agryppa. Zwyciężył Oktawian, Antoniusz i Kleopatra uciekli doAleksandrii, gdzie w krótkich odstępach czasu popełnili samobójstwo. Oktawian kazał zamordowaćCezariona, a dzieci Antoniusza i Kleopatry oddał pod opiekę Oktawii. W roku 30 p.n.e.Egipt stał się prowincją rzymską, a Oktawian uzyskał władzę dyktatorską nad całym imperium i odbył (w sierpniu 29 roku p.n.e.) potrójny triumf[10].
Po zwycięstwie Oktawian stał się jedynym imperatorem. W roku 29 p.n.e. wprowadził nowy cenzus polityczny, na mocy którego w Senacie zasiadali wyłącznie jego stronnicy; on sam stał sięprinceps senatus. 16 stycznia 27 roku p.n.e. Senat rzymski przyznał mu, na wniosek Plankusa, tytułAugusta. W ten sposób Oktawian stał się pierwszymcesarzem rzymskim, jakkolwiek przy zachowaniu wszelkich pozorów ciągłości ustroju republikańskiego (np. sprawował wielokrotnie urządkonsula (w latach 31-23 p.n.e.). Używał oficjalnej tytulaturyImperator Caesar Divi filius Augustus. August sprawował pełnię władzy, skupiając w swych rękach kilka różnych urzędów oraz rozmaite kompetencje nadzwyczajne, nadane dożywotnio przez Senat. Jego rządy były rodzajem dyktatury wojskowej pod pozorem utrzymania republiki. Obdarzony władzą przez senat i wojsko, mógł prezentować się jako elekt społeczeństwa rzymskiego[11].
Oktawian podzielił prowincje na senatorskie i cesarskie:
senatorskie: prowincje wewnętrzne, zespolone z Rzymem – np. Azja i Afryka, nie stacjonowało w nich wojsko (tylko jeden legion w Afryce), zarządzane były przezprokonsulów i propretorów
cesarskie: niedawno zdobyte (np. Galia) wymagające stałej armii, zarządzane przezlegati pro praetore – legatów orazprokuratorów (w mniejszych prowincjach).
Posąg młodego Oktawiana, datowany na 30 rok p.n.e.
Ściągał jednak podatki także z prowincji cesarskich. Od roku 23 p.n.e. miał władzę wojskową nad wszystkimi prowincjami i całą armią (imperium proconsulare)[12].
23 czerwca 23 roku p.n.e. otrzymał także władzę cywilną cenzora i trybuna ludowego, która gwarantowała mu nietykalność, czylitribunicia potestas. 6 marca 12 roku p.n.e. został wybrany najwyższym kapłanem (Pontifex Maximus) po śmierci dotychczasowego piastuna tej godności,Lepidusa. Był to dożywotni urząd najwyższego zwierzchnika rzymskich kultów religijnych. Dnia5 lutego2 p.n.e. August przyjął na prośbę senatu i ludu rzymskiego tytułPater Patriae – Ojciec Ojczyzny.1 sierpnia tego samego roku uroczyście otworzył świątynię Marsa Ultora, której zbudowanie ślubował przed czterdziestu laty, na polubitwy pod Filippi.
Reforma armii:
Legiony – wojsko zawodowe (20 lat służby), liczące pod koniec życia Augusta 150 tysięcy żołnierzy, ze stałym wyposażeniem weteranów, do którego rzadko byli wcielani ludzie z prowincji.
Auxilia – wojska z prowincji, oddziały posiłkowe, głównie oparte na jeździe. Żołnierze po odbyciu służby otrzymywali obywatelstwo rzymskie. Oficerami byli ekwici.
Cohortes urbanae – kohorty miejskie, paramilitarne oddziały o charakterze policji miejskiej w Rzymie, na czele których stał prefekt miasta(praefectus urbi)
Reforma finansowa poprzez utworzenie funduszy celowych, takich jak:
Aerarium – skarbiec senacki
Aerarium militare – skarbiec wojskowy
Patrimonium Caesaris – majątek prywatny cesarza
Ponadto zastąpiono dziesięcinę bezpośrednim opodatkowaniem pieniężnym –stipendium.
usunięcie Zgromadzenia Ludowego
Oktawian powiększył państwo o nowe prowincje:Egipt,Panonię iDalmację-Illyricum. Nie miał potomka męskiego. Na następcę wybrałTyberiusza, syna swojej trzeciej żonyLiwii, którego adoptował. WybudowałMauzoleum Augusta – mauzoleum dynastii Julijsko-klaudyjskiej.
Po jego śmierci zapanował przez dwa wiekiPax Romana – pokój rzymski.
Okres panowania Oktawiana jest określany często mianempax Romana. Panuje ogólny pogląd, że był to okres względnego spokoju, pozbawiony walk. Tak naprawdę jednak na terenach przygranicznych bez przerwy toczono walki i to na każdym krańcu rozległego imperium.
W samej Afryce do walk nie dochodziło, jedynieJuba II (stojący na czeleMauretanii (dzisiejszeMaroko) był wasalem Rzymu.
W Hiszpanii toczono nieudane walki zAsturiami iKantabrami, w tym celu przekupiono także ich wodza,Korokotta. W latach26–24 p.n.e. August toczył z tymi plemionami iberyjskimi wojnę, lecz w końcu rozbił je doszczętnieAgryppa.
WGaliiDruzus podbił w latach12-9 p.n.e. tereny aż do rzekiŁaby, jednak wkrótce zmarł po upadku z konia.
W15 p.n.e. utworzono w dzisiejszych południowych Niemczech i AustriiNoricum iRecję. Następnie tereny te podbijał Tyberiusz, jednak wybuchłopowstanie iliro-panońskie. Po jego stłumieniu władzę wGermanii zachodniej miałWarus, który wpadł w zasadzkę w9 r. Jego legiony zostały doszczętnie rozbite, on sam popełnił samobójstwo i w konsekwencji Rzym musiał z terenów nadłabskich zrezygnować.
W walkach oMezję (dzisiejszą Serbię i Bułgarię) odznaczył się Krassus, wnuk byłegotriumwira, zachodnią jej część przyłączając do imperium, wschodnią doTracji, będącej wasalem Rzymu do roku46. ZdobytoDalmację iPanonię.
WAzji Mniejszej podbił środkowąGalację,Kapadocja stała się wasalem,Armenia częściowo była uzależniona.Do Rzymu należałaCylicja iSyria.Palestyna była początkowo wasalem pod władząHeroda Wielkiego, później z jej części utworzono prowincję rzymską Judeę a na pozostałym obszarze utrzymano dwie zależne od Rzymu tetrarchie. „Krwawa granica” przebiegała z Partami.
Rola społeczności rzymskiej i urzędów w dobie panowania Augusta
Był to najwyższy organ ustawodawczy i sądowniczy (wobec innych senatorów) liczący 600 osób. Do stanu senatorskiego zaliczano dziedzicznie całą rodzinę senatora, jednak obowiązywała ich granica cenzusu majątkowego wynosząca milion sestercji. Senat miał prawo bicia miedzianej monety, a zarządcy prowincji otrzymywali pensję za swoją funkcję. August jednak nie ufał senatorom, zabronił im opuszczać bez jego zgody Italię, a na posiedzenia przychodził w zbroi.
August ufał im bardziej niż senatorom, gdyż nie byli oni związani z dawnym ustrojem republikańskim. Umożliwił im awans na urząd senatora lecz ich także obowiązywała granica cenzusu majątkowego wynosząca 400 000 sesterców. Z ekwitów wywodzili się głównie urzędnicy, prokuratorowie iprefekci.
August był wobec nich nieufny. Organizował dla nich igrzyska i zwiększył rozdawnictwo zboża do 200 000 mieszkańców. Umocnił pozycję wielkich właścicieli ziemskich kosztem uboższych rolników i wskutek wyzysku pracy niewolników – był to jeden z pierwszych etapów powstawanialatyfundiów.
Italikowie:
Stopniowo dopuszczani do urzędu ekwickiego, a nawet senatorskiego. Zaprzestano konfiskaty ziemi dla weteranów.
August ograniczył nadawanie obywatelstwa rzymskiego i zahamował proces awansu politycznego arystokracji prowincjonalnej. Utrzymał jednak proces „racjonalnego wyzysku”, a nie rabunkowej polityki, jak miało to miejsce w okresierepubliki. Ludność prowincjonalną podzielono na dwie grupy:
Wolną – tzw.peregrini – byli to głównie mieszkańcy miast greckich,
Okres panowania Oktawiana uznawany jest za złoty wiek literatury rzymskiej. Tworzyli wówczas m.in.Horacy iWergiliusz – ten ostatni otrzymał od Oktawiana Augusta zlecenie na napisanie narodowego eposu dla Rzymian, który legitymizowałby władzę Oktawiana i jednoczył lud wokół tradycyjnych wierzeń i historii legendarnej. Tak powstałaEneida.
Oktawian w czasie swego panowania doprowadził do umocnienia roli rodziny w państwie. Karano senatorów iekwitów za bezżeństwo i bezdzietność odebraniem prawa dziedziczenia. Rodzinom wielodzietnym nadawano liczne przywileje. Dodatkowo wprowadzono ustawy przeciwko cudzołóstwu, rozpuście i zbytkowi.
Odbudował świątynie, wzniósł sanktuaria bóstw „opiekunów rodu julijskiego” i jego samego, m.in. Wenus Rodzicielki na Forum Juliusza, Marsa Mściciela na Forum Augusta, Victorii, Apollo w Palatynie (którego uważał za osobistego opiekuna, zwłaszcza poBitwie pod Akcjum),Romulusa – założyciela Rzymu orazEneasza, praprzodka Juliuszów. Usunięto natomiast bóstwa wschodnie i zakazano ich kultu.
Samego Oktawiana uznano za syna bogaCezara, tzw.divi filius. Czczono „genius augusta”, czyli jego boską cząstkę, zwłaszcza w kapliczkach na skrzyżowaniach ulic, oboklarów. Na Wschodzie Imperium Rzymskiego występował jeszcze bardziej wyraźny kult jego osoby. Wzniesiono świątynieRomy i Augusta wPergamonie. Jego kult występował także wBitynii,Galacji iSmyrnie, jednak częściej składano ofiary w jego intencji (pro salute).
Już po śmierci, która nastąpiła w roku 14, został uznany przez Senat za boga.Liwia Druzylla została jego kapłanką, aGermanikflamen divi Augusti. Powołano 21 senatorów doSodales Augustii, którego zadaniem było nadzorowanie nowego kultu.
Zgodnie z jego wolą Liwia otrzymała tytułaugusty i od tego czasu była nazywana Julią Augustą[13][14].
Podczas rządów Augusta zawiązywano wielokrotnie spiski na życie cesarza. Pierwszy zorganizował Faniusz Cepion. Kolejny zorganizowany przez Pompejusza w 23 p.n.e., w którym brali udział wpływowi senatorowie, wraz z konsulemWarronem. Sprzysiężenie upadło dzięki udaremnieniu go przezMecenasa. Spiskowców ukarano śmiercią. Kolejny zamach na cesarza zorganizowano podczas jego pobytu na Wschodzie w roku 19 p.n.e. Na jego czele stał Egnacjusz Rufus, który prawdopodobnie z osobistych animozji do cesarza chciał pozbawić go życia. Najbardziej niebezpieczny zamach miał miejsce w 2 roku p.n.e. W spisku brali udział wysocy urzędnicy, senatorowie i przedstawiciele wybitnych rodów arystokratycznych. Wiele wskazuje na to, że w nieudany zamach stanu wmieszana była również córka władcy,Julia. Część spiskowców skazano na śmierć, innych na dożywotniezesłanie. Kolejny zamach zorganizował w 4 roku n.e.Korneliusz Cynna, wnukPompejusza Wielkiego. Cynna uniknął kary dzięki wstawiennictwu żony Augusta,Liwii orazTyberiusza, który w tym czasie został wyznaczony na następcę Augusta. Ostatnim zorganizowanym zamachem na życie cesarza był spisekEmiliusza Paulusa i Plaucjusza Rufusa. Spiskowcy zostali skazani na wygnanie[15].
Znane są liczne przedstawienia posągowe Oktawiana Augusta, choć wątpliwości budzi to, czy są one w istocieportretami, czy raczej idealizowanymi sylwetkami. W drugim przypadku należałoby przyjąć, że duża część z nich nie przedstawia w rzeczywistości Oktawiana Augusta. Rzeźby Oktawiana różniły się w zależności od regionu – w Egipcie tworzono je na miejscową modłę, w Rzymie natomiast cesarz podkreślał szczególnie swoją rolę jakonajwyższego kapłana. August prezentował się także jako głowa państwa isenator. Tego rodzaju posągi ukazywały go w todze z purpurowym szlakiem.
Najbardziej typowym przedstawieniem Augusta jestposąg odnaleziony w ruinach willi cesarzowejLiwii wPrima Porta. Rzeźba ta przedstawia Augusta w zdobionej zbroi, z gołymi stopami (atrybut boskości)[16].
W młodości otrzymał gruntowne wykształcenie filozoficzne, retoryczne i literackie. Karierę mówcy rozpoczął w 12 roku życia wygłaszając na pogrzebie swojej babki Julii mowę na cześć zmarłej. W jego dorobku literackim znajdowało się:
co najmniej kilkanaście mów, w tym kilka pogrzebowych;
pismo filozoficzneZachęta do filozofii (Hortationes ad philosophiam);
pismo polemiczneOdpowiedź dla Brutusa o Katonie (Rescripta Bruto de Catone);
biografia Druzusa (Drusi vita);
Aureus z podobizną Augusta
zbiory listów do rodziny, przyjaciół, senatu, miast;
kilkadziesiąt edyktów cesarskich;
13 ksiąg pamiętników zatytułowanychCommentarii de vita sua;
sprawozdanie o stanie państwa (Breviarium totius imperii);
skrócony wykaz własnych dokonań (Index rerum a se gestarum), znany też jako „Dokonania boskiego Augusta” (Res gestae divi Augusti);
zbiór okolicznościowych fraszek;
poemat heksametryczny pt. „Sycylia” (Sicilia);
tragedia pt. „Ajas” (Aiax).
Prawie nic z tego nie zachowało się do naszych czasów, znamy jedynie garść fragmentów, zwłaszcza korespondencji i pamiętników.
Z twórczości Augusta wymienionej powyżej zachowało się w całości tylko jedno pismo, za to niemal w oryginale. Jest toIndex rerum a se gestarum, którego tekst (wraz z greckim przekładem) odnaleziono wyryty na zewnętrznej ścianie świątyni Augusta i Romy w Ancyrze (obecnieAnkara). Jest on znany szerzej jako tak zwaneMonumentum Ancyranum.
Co do tragedii „Ajas”, jej losy znamy dzięki przekazanemu przezSwetoniusza bon motowi Augusta. Jak wiadomo, bohater grecki imieniem Ajas zakończył życie rzucając się na własny miecz; z drugiej natomiast strony używanych w starożytności kart papirusowych nie dawało się podrzeć, gdyż były zbyt mocne, nieudane teksty zmywano więc z nich mokrą gąbką. Wiadomo było, że August rozpoczął z wielkim zapałem pracę nad tragedią, więc po jakimś czasie ktoś z przyjaciół zapytał, co porabia Ajas. Na to August: „Mój Ajas rzucił się na gąbkę”.
Z Oktawianem wiąże się także pochodzenie kilku sentencji aforyzmów. Według tradycji władca na łożu śmierci miał użyć zwrotu, którym rzymscy aktorzy kończyli przedstawienia:acta est fabula (sztuka odegrana)[17]. Według innych źródeł jego ostatnie słowa to:Plaudite cives, comoedia finita est (klaszczcie obywatele, komedia skończona)[18][19].
Zasięg imperium rzymskiego za panowania Augusta. Żółty kolor oznacza tereny imperium w roku 31 p.n.e. Poszczególne kolory zielone pokazują zdobyte tereny przez Augusta, kolor różowy to tereny zależne, przyłączone w późniejszych latach.
Klaus Bringmann: Historia Republiki Rzymskiej: Od początków do czasów Augusta. Wydawnictwo Poznańskie, 2010.ISBN 978-83-7177-700-4. Brak numerów stron w książce
Maria Jaczynowska: Studia z dziejów antycznego Rzymu. Uniwersytet Mikołaja Kopernika.ISBN 83-231-1518-4. Brak numerów stron w książce
Maria Jaczynowska, Marcin Pawlak: Starożytny Rzym. TRIO, 2011.ISBN 978-83-743-6264-1. Brak numerów stron w książce
Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia Starożytna. TRIO, 2010.ISBN 978-83-743-6221-4. Brak numerów stron w książce
Aleksander Krawczuk: Cesarz August. Wrocław: 1973. Brak numerów stron w książce
Aleksander Krawczuk: Kronika starożytnego Rzymu. Warszawa: Iskry, 1986.ISBN 83-207-1432-X.
Pat Southern: Oktawian August. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2003.ISBN 83-06-02912-7. Brak numerów stron w książce
Colin Wells: Cesarstwo rzymskie. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005. Brak numerów stron w książce
Józef Wolski: Historia powszechna: Starożytność. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971.
.png)
