Zobacz też:inne jednostki pływające o tej nazwie. Bliźniacza jednostka „Nieugiętego” –ORP „Zawzięty” | |
| Klasa | |
|---|---|
| Projekt | |
| Oznaczenie NATO | Kronstadt |
| Historia | |
| Stocznia | |
| Położenie stępki | 17 stycznia 1953 |
| Wodowanie | 9 kwietnia 1953 |
 Marynarka Wojenna ZSRR | |
| Nazwa | BO-412[a] |
| Wejście do służby | 14 grudnia 1953 |
| Wycofanie ze służby | 1955 |
 Marynarka Wojenna (PRL) | |
| Nazwa | ORP „Nieugięty” |
| Wejście do służby | 27 maja 1955 |
| Wycofanie ze służby | 10 października 1972 |
| Dane taktyczno-techniczne | |
| Wyporność | standardowa: 302tony |
| Długość | |
| Szerokość | 6,6 m |
| Zanurzenie | 2,2 m |
| Napęd | |
| 3silniki wysokoprężne 9D o łącznej mocy 2427 kW (3300 KM) 3śruby | |
| Prędkość | 18,7węzła |
| Zasięg | 3000 Mm przy prędkości 8,5 węzła |
| Uzbrojenie | |
| 1działokal. 85 mm 90-K L/52 2 działka kal. 37 mm70-K(inne języki) L/73 (2 x I) 6wkm 2M-1 kal. 12,7 mm (3 x II) 2 rakietowembgRBU-1200(inne języki) 2 miotacze i 2 zrzutniebg, ew. 18min | |
| Wyposażenie | |
| trał kontaktowy KPT-1 radiostacja R-609 sonar Tamir-11 radar Lin’ | |
| Załoga | 54-55 |
ORP Nieugięty –polskiścigacz okrętów podwodnych z okresuzimnej wojny, a wcześniejradziecki BO-412[a], jeden z ośmiu pozyskanych przez Polskę okrętów projektu122bis. Okręt zostałzwodowany 9 kwietnia 1953 roku w stoczninumer 340(inne języki) wZielenodolsku, a do służby wMarynarce Wojennej ZSRR przyjęto go w grudniu tego roku. W 1955 roku jednostka zostaławydzierżawiona przez Polskę i 27 maja tego roku weszła w składMarynarki Wojennej. Okręt, oznaczony podczas służbyznakami burtowymi DS-42 i następnie 362, został skreślony z listy floty w październiku 1972 roku. Był ostatnim ścigaczem proj. 122bis wycofanym ze służby w Polsce.
Prace nad dużymścigaczem okrętów podwodnych, będącym rozwinięciem ścigaczyproj. 122A(inne języki), rozpoczęły się wZSRR w 1943 roku[1]. Ostateczny projekt jednostki o numerze122bis powstał w biurze konstrukcyjnym CKB-51 wGorki w 1944 roku[1]. W porównaniu do poprzedników nowe okręty miały większą wyporność, doskonalsze uzbrojenieZOP i wzmocnionykadłub, a przez to wzrosła ich dzielność morska[1]. W 1946 roku rozpoczęto ich produkcję seryjną, budując łącznie 227 okrętów[2].
Na początku lat 50. XX wieku wPaństwowej Komisji Planowania Gospodarczego iSztabie Generalnym Wojska Polskiego zapadły decyzje o rozpoczęciulicencyjnej budowy ścigaczy projektu 122bis w polskich stoczniach[3][4]. W styczniu 1953 roku przygotowana wZielenodolsku dokumentacja techniczna (pod oznaczeniem proj. 125) dotarła do Polski, jednak kłopoty z uruchomieniem produkcji okrętów wymusiły w październiku 1954 roku decyzję o rezygnacji z ich budowy w kraju[3][4]. W zamian postanowiono zakupić lubwydzierżawić w ZSRR gotowe jednostki tego typu[3][4].
BO-412 (ros. Bolszoj Ochotnik –Большой Охотник – „duży ścigacz”) zbudowany został w stoczninumer 340(inne języki) w Zielenodolsku (nr budowy 573)[5][6].Stępkę okrętu położono 17 stycznia 1953 roku, azwodowany został 9 kwietnia 1953 roku[2][7]. BO-418 także powstał w stoczni numer 340 w Zielenodolsku (nr budowy 579); jego stępkę położono 4 kwietnia 1953 roku, a wodowanie odbyło się 19 czerwca tego roku[8].
Okręt był dużym, pełnomorskim ścigaczem okrętów podwodnych[1].Długość całkowita wynosiła 52,2metra (49,5 metra nakonstrukcyjnej linii wodnej),szerokość 6,6 metra izanurzenie 2,2 metra[5][9]. Kadłub podzielony był na dziesięćprzedziałów wodoszczelnych i miał na większej częścidno podwójne[10].Wyporność standardowa wynosiła 302tony, a pełna 336 ton[9][b].
Okręt napędzany był przez trzysilniki wysokoprężne 9D o mocy 809 kW (1100 KM) każdy, z których dwa zewnętrzne umieszczone były w maszynownidziobowej, a środkowy – w przedzialerufowym[11][12][c]. Trzywały napędowe, połączone z silnikamisprzęgłami zębatymi typu 4MA, poruszały trzema trójłopatowymiśrubami o średnicy 1,13 metra każda[13]. Maksymalna prędkość okrętu wynosiła 18,7węzła[11][9], a ekonomiczna 12 węzłów[14]. Okręt zabierał 18 ton paliwa, co pozwalało osiągnąć zasięg wynoszący 3000 Mm przy prędkości 8,5 węzła lub 399 Mm przy prędkości 18,5 węzła[11][13]. Energię elektryczną zapewniały dwageneratory wysokoprężne DG-18[2][13].Autonomiczność wynosiła 10dób[2][13].
Uzbrojenie artyleryjskie jednostki stanowiło umieszczone na dziobie osłonięte tarczą pancerną pojedynczedziałokalibru 85 mm L/52 90-K, z zapasem amunicji wynoszącym 230 sztuk[11][13].Kąty ostrzału wynosiły 0–155° na każdą burtę,kąt podniesienia lufy od -5 do +85°,donośność pozioma 15 500 metrów (pionowa 10 500 metrów), a teoretycznaszybkostrzelność 18 strz./min[15]. W części rufowej znajdowały się dwa pojedynczedziałka plot. kal. 37 mm70-K(inne języki) L/73 (również osłonięte tarczami pancernymi), z zapasem amunicji wynoszącym 1000 sztuk na lufę[11][13]. Kąt podniesienia lufy wynosił od -10 do +85°, donośność pozioma 8400 metrów (pionowa 5000 metrów), a teoretyczna szybkostrzelność 150 strz./min[16]. Prócz tego na okręcie zamontowano trzy podwójne stanowiskawielkokalibrowych karabinów maszynowych 2M-1 kal. 12,7 mm L/79, z zapasem 2000 sztuk amunicji na lufę (jedno na dziobie, za działem kal. 85 mm i dwa za kominem na pokładzie przy burtach)[11][17]. Kąt podniesienia lufy wynosił od -10 do +90°, donośność pozioma 3500 metrów (pionowa 1500 metrów), a teoretyczna szybkostrzelność 250 strz./min[16]. BrońZOP stanowiły dwa rakietowemiotacze bomb głębinowychRBU-1200(inne języki) na dziobie jednostki (z zapasem 32 bomb RGB-1, a później RGB-12), dwa miotacze typu BMB-1 i dwie zrzutniebomb głębinowych B-1 (z łącznym zapasem 30 bomb)[11][17]. Alternatywnie okręt mógł przenosić do 18min[5][17].
Wyposażenie uzupełniałtrał kontaktowy KPT-1,fumator DA-3 i 10świec dymnych MDSz[17]. Wyposażenie radioelektroniczne obejmowałoradiostację R-609, dwakompasy magnetyczne,żyrokompas Kurs-4,log 1R-2,echosondę NEŁ-3,sonar Tamir-11 orazradar Lin’[11][18].
Załoga okrętu składała się z 54–55oficerów,podoficerów i marynarzy[5][14][d].
BO-412 został przyjęty do służby wMarynarce Wojennej ZSRR 14 grudnia 1953 roku[2]. Okręt służył początkowo w 8. (północnej)Flocie Bałtyckiej[19][20]. W latach 1954–1955 na ścigaczu wymieniono stację radiolokacyjną na nowszy model Lin’ oraz sonar Tamir-10 na Tamir-11[19]. W 1955 roku jednostka zostaławydzierżawiona przez Polskę na okres siedmiu lat (wraz z bliźniaczymi ścigaczami „Czujny”, „Zawzięty” i „Zwrotny”), na podstawie umowy zawartej we wrześniu 1954 roku[5][19]. Roczny koszt dzierżawy został określony na 375 tys.rubli[19].
27 maja 1955 roku ścigacz pod nazwąORP „Nieugięty” został uroczyście przyjęty w składMarynarki Wojennej, w obecności dowódcy MWkmdr.Zdzisława Studzińskiego)[3][21][e]. Nazwa okrętu nawiązywała do cechy charakteru, jaką m.in. powinien charakteryzować się żołnierz[8]. Pierwszym polskim dowódcą jednostki zostałppor. mar. Henryk Lewandowski[11][14]. 24 czerwca „Nieugięty” wziął udział w uroczystych obchodachŚwięta Morza wGdyni[22]. Podczas pierwszych trzech miesięcy służby na jednostce przebywała grupa marynarzy radzieckich, pozostałych w celu szkolenia polskiej załogi[19]. Okręt zoznaczeniem burtowym DS-42 (od „Duży Ścigacz”) wszedł w skład I grupy poszukująco-uderzeniowej Dywizjonu Dozorowców i Dużych Ścigaczy Brygady Obrony Wodnego Rejonu Głównej Bazy, stacjonując naHelu[11][23]. Zadaniem jednostki było poszukiwanie i zwalczanie wrogich okrętów podwodnych oraz eskorta własnych okrętów, zespołówdesantowych i statków handlowych[22].
ORP „Nieugięty”, podobnie jak trzy bliźniacze jednostki, został przejęty w złym stanie technicznym, co wymusiło przerwanie szkolenia załogi i przeprowadzenie w 1956 roku remontu wStoczni Marynarki Wojennej w Gdyni[24]. W czerwcu „Nieugięty” uczestniczył w obchodach Święta Morza wSzczecinie iŚwinoujściu[22]. 10 lipca na pokładzie ścigacza rejs poGdańsku odbyła delegacja rząduCzechosłowacji, a między 16 a 19 lipca okręt odbył rejs nawigacyjny na trasie Hel –Ustka[22]. W dniach 21-25 lipca 1956 roku „Nieugięty” wraz z „Zawziętym” towarzyszyły okrętowi szkolnemu „Zetempowiec” w rejsie naMorze Północne, opuszczając go po przebyciuCieśnin Duńskich[22]. Na początku września okręt uczestniczył w ćwiczeniach Brygady Obrony Wodnego Rejonu Głównej Bazy[22]. Pod koniec roku ORP „Nieugięty” zdobył tytułnajlepszego okrętu Marynarki Wojennej w swojej klasie[22].
W czerwcu 1957 roku „Nieugięty”, „Czujny” i „Zwrotny” wzięły udział w ćwiczeniach trzech bałtyckich flotUkładu Warszawskiego[22]. 5 lipca 1957 roku zespół okrętów MW pod dowództwemkmdr. por.Ludwika Zaborskiego (OORP „Nieugięty”, „Zwrotny” i „Błyskawica”) z kurtuazyjną wizytą przebywał wSztokholmie[22][25][f]. W sierpniu okręt udał się na Morze Północne, by eskortować wracające z rejsu nawigacyjnego do kraju dwa okręty podwodne typuM[22]. We wrześniu ścigacz pełnił służbę na zachodnim wybrzeżu, bazując w Świnoujściu iKołobrzegu[22]. Pod koniec roku OORP „Nieugięty”, „Czujny” i „Zwrotny” uczestniczyły w akcji ratowniczej okrętu podwodnego „Kaszub”, który wszedł namieliznę nieopodalKrynicy Morskiej[22].
W czerwcu 1958 roku OORP „Nieugięty”, „Czujny” i „Zwinny” uczestniczyły w uroczystych obchodach Dni Morza w Gdyni[26]. We wrześniu „Nieugięty” i „Zwrotny” wyszły na Morze Północne na spotkanie okrętu szkolnego „Gryf”[26]. W tym roku wyposażenie radioelektroniczne jednostki uzupełniono osystem rozpoznawczy „swój-obcy” typu Kremnij-2, składający się z urządzenia nadawczego Fakieł-MZ i odbiorczego Fakieł-MO[27].
W połowie marca 1959 roku „Nieugięty”, „Zwrotny” i „Zręczny” odbyły rejs nawigacyjny wzdłuż wybrzeżySzwecji, z opłynięciemBornholmu i zawinięciem do Świnoujścia[26]. W czerwcu okręt uczestniczył w paradzie z okazji obchodów Dni Morza w Szczecinie, obserwowanej przez I sekretarza KC PZPRWładysława Gomułkę, premieraJózefa Cyrankiewicza, ministra obrony narodowej gen. broniMariana Spychalskiego, dowódcę MWkadm. Zdzisława Studzińskiego i I sekretarzaBułgarskiej Partii KomunistycznejTodora Żiwkowa[26]. W listopadzie jednostka trafiła na remont w Stoczni Marynarki Wojennej w Gdyni[26].
4 stycznia 1960 roku numer burtowy okrętu został zmieniony na 362[2][28][g]. W tym roku „Nieugięty” także wziął udział w paradzie z okazji Dni Morza, tym razem w Gdyni, a następnie został udostępniony do zwiedzania przymolo w Sopocie[26].
Od stycznia 1961 roku okręt włączono do Dywizjonu Ścigaczy, nadal bazując na Helu[28][29]. W kwietniu „Nieugięty” odbył rejs nawigacyjny wzdłuż wybrzeży Szwecji, zawijając do Świnoujścia, Szczecina i Ustki[30]. W drugiej połowie maja sześć ścigaczy proj. 122bis (OORP „Nieugięty”, „Czujny”, „Wytrwały”, „Zręczny”, „Zwinny” i „Zwrotny”) wzięło udział w ćwiczeniach artyleryjskich pod Ustką[30]. Od 1 sierpnia do 23 grudnia ścigacz był remontowany w Stoczni Marynarki Wojennej w Gdyni (28 grudnia także awaryjnie trafił dodoku)[30].
W kwietniu 1962 roku zakończył się kolejny remont okrętu[30]. Między 7 a 14 maja wszystkie polskie ścigacze proj. 122bis (z dowódcą Dywizjonu Ścigaczy zaokrętowanym na „Czujnym”) wzięły udział w rejsie nawigacyjno-szkoleniowym wzdłuż południowego wybrzeża Morza Bałtyckiego na trasie od Helu poprzez Kołobrzeg, Świnoujście, Szczecin (do którego zawinęło pięć okrętów),Sassnitz iWarnemünde (gdzie dotarły trzy jednostki, w tym „Nieugięty”); trasa powrotna prowadziła przez Ustkę na Hel[30]. Od 17 do 21 maja cały Dywizjon Ścigaczy uczestniczył w ćwiczeniach osłony desantu i zabezpieczenia jego przebiegu; pod koniec maja i 7 czerwca ścigacze przeprowadziły ćwiczenia artyleryjskie[30]. W czerwcu okręt z okazji Dni Morza został udostępniony do zwiedzania przyBramie Zielonej w Gdańsku[31]. Od 28 września do 7 października siedem okrętów proj. 122bis (z „Nieugiętym”, a bez „Groźnego”) wzięło udział w manewrach sił morskichUkładu Warszawskiego oznaczonych kryptonimem Bałtyk 62, które odbyły się u wybrzeży Polski iNiemieckiej Republiki Demokratycznej[31]. 10 grudnia o godzinie 23:00 podczas silnegosztormu okręt zerwał się zcum i zaczął dryfować po porcie, jednak załoga opanowała sytuację i dobiła do burty „Zręcznego”[31]. W 1962 roku, po zakończeniu okresu dzierżawy, jednostka wraz z pozostałymi siedmioma ścigaczami została zakupiona przez polski rząd od ZSRR (łączny koszt ośmiu okrętów wyniósł 200 tys.zł)[8][28].
W czerwcu 1963 roku „Nieugięty” i „Zręczny” uczestniczyły w ćwiczeniach Brygady Obrony Wodnego Rejonu Głównej Bazy oraz całej floty, a w połowie sierpnia obie jednostki wzięły udział w manewrach bałtyckich państw Układu Warszawskiego[32]. 1 maja te same okręty zostały udostępnione publiczności do zwiedzania w Gdańsku[32]. W czerwcu ORP „Nieugięty” pełnił rolę gospodarza podczas wizyty okrętów szwedzkich w Gdyni[32]. Między 20 września a 16 listopada na okręcie odbywało się szkolenie marynarzy-rezerwistów[32]. Od 1 grudnia 1963 roku do 28 kwietnia 1964 roku okręt przebywał w stoczni, przechodząc remont bieżący[33].
27 maja 1964 roku OORP „Nieugięty” i „Czujny” uczestniczyły w pokazowym ćwiczeniu zorganizowanym dla przedstawicieli prasy[32]. Na przełomie czerwca i lipca, podczas inspekcji Brygady Obrony Wodnego Rejonu Głównej Bazy, „Nieugięty” i „Czujny” demonstrowały alarmowe nocne ładowanie bomb głębinowych w morzu, a następnie eskortowały grupętransportowców zmierzających na redę Ustki[32]. W trakcie ćwiczebnego ataku na wykryty okręt podwodny jedna z rakietowych bomb głębinowych nie odpaliła i z narażeniem życia została rozbrojona przezpor. mar. Henryka Porzycza[32]. W dniach 1–4 września „Nieugięty” wziął udział w ćwiczeniach polegających na pobieraniu zaopatrzenia w morzu[32]. Od 9 do 15 września OORP „Nieugięty”, „Czujny” i „Groźny” odbyły rejs nawigacyjny po Bałtyku, podczas którego w warunkach sztormowych doszło do sporych uszkodzeń i zniszczeń wyposażenia okrętów[32]. W tym samym składzie ścigacze uczestniczyły w dniach 3–11 listopada w następnym rejsie nawigacyjnym, który po opłynięciuGotlandii i Bornholmu zakończył się w Świnoujściu[32]. Kolejny pobyt w stoczni „Nieugięty” zaliczył od 1 grudnia 1964 roku do 1 października 1965 roku, przechodząc remont średni (wiązało się to z przeniesieniem jednostki do II rezerwy i zmniejszeniem członków załogi do kilkunastu osób)[33]. 1 czerwca 1965 roku przyporządkowano do 11 Dywizjonu Ścigaczy9. Flotylli Obrony Wybrzeża[11][28].
Okręt powrócił do czynnej służby dopiero 26 lutego 1966 roku[33]. W czerwcu kolejno „Czujny”, „Zwrotny” i „Nieugięty” dozorowały rejon Cieśnin Duńskich[34]. Również we wrześniu ścigacze „Nieugięty”, „Czujny” i „Zręczny” uczestniczyły w rejsach dozorowych w zachodniej części Morza Bałtyckiego[35].
W dniach 8–13 maja 1967 roku 11 Dywizjon Ścigaczy (bez uszkodzonych „Wytrwałego” i „Zawziętego”) wziął udział w ćwiczeniach 9. Flotylli Obrony Wybrzeża. Obejmowały one prócz zwalczania okrętów podwodnych także nocne strzelania, stawianie min, eskortękonwojów czy działania w strefie skażeńbronią masowego rażenia[35]. Z powodu zaostrzenia sytuacji międzynarodowej w wyniku wybuchutrzeciej wojny izraelsko-arabskiej w czerwcu podniesiono stan gotowości bojowej ścigaczy, intensyfikując rejsy dozorowe (m.in. w dniach 15–30 czerwca w rejonie Ustki patrolowały „Czujny”, „Wytrwały” i „Groźny”, a od 24 lipca do 10 sierpnia „Zręczny”, „Nieugięty” i „Groźny”)[36]. W nocy z 1 na 2 sierpnia „Nieugięty” wykrył w pobliżu polskichwód terytorialnychniemieckie niszczyciele, śledząc je przez kilka następnych dni[36]. W dniach 12–20 lipca sześć ścigaczy 11. Dywizjonu (prócz „Zwinnego” i „Zawziętego”) wzięło udział w ćwiczeniach całej polskiej floty pod kryptonimem Neptun-67[36]. Na przełomie sierpnia i września jednostka wraz wszystkimi pozostałymi ścigaczami proj. 122bis wzięła udział we wspólnych zVolksmarine ćwiczeniach Wrzesień-67[36]. 18 listopada przystanie morza 8 z pokładu pełniącego dyżur bojowy ścigacza fala zmyła jednego z załogantów, którego nie udało się uratować[36].
W dniach 19–24 lutego 1968 roku okręt z rezerwistami na pokładzie wziął udział w ćwiczeniach 9. Flotylli Obrony Wybrzeża, doskonaląc działania ZOP w warunkach użycia broni masowego rażenia[36]. Z powodu pogarszającego się stanu technicznego okrętów proj. 122bis Dowódca MW rozkazem nr 030/DMW z 6 maja 1968 roku wprowadził ograniczenia w eksploatacji zużytych jednostek: mogły pływać dostanu morza 6 i przy maksymalnej sile wiatru 8° B, a „całą naprzód” mogły utrzymywać jedynie przez godzinę i to w wyjątkowych wypadkach[37]. W dniach 10–16 lipca wszystkie duże ścigacze uczestniczyły w ćwiczeniach polskiej floty, a pod koniec miesiąca w manewrach sił Układu Warszawskiego pod kryptonimem Północ 68[38].
Od 12 do 18 maja 1969 roku OORP „Nieugięty”, „Zwinny” i „Zręczny” z dowódcą 11 Dywizjonu Ścigaczy wzięły udział w rejsie nawigacyjnym w rejon Cieśnin Duńskich z przejściem przezSund iWielki Bełt, zawijając do Warnemünde,Stralsundu i Świnoujścia[38]. Od 10 lipca do 12 sierpnia kolejno „Nieugięty”, „Zwinny” i „Zręczny” dozorowały rejon Cieśnin Duńskich[37]. Od 14 do 28 września sześć ścigaczy z 11 Dywizjonu (oprócz „Groźnego” i „Zawziętego”) uczestniczyło w wielkich manewrach flot Układu Warszawskiego „Odra – Nysa 69”. Prócz zadań ZOP okręty ćwiczyły eskortowanie konwojów i sił głównych oraz niszczeniezagród minowych, a na koniec wzięły udział wdesancie na plażach pod Ustką[39].
Na przełomie maja i czerwca 1970 roku kolejno „Nieugięty”, „Czujny” i „Zwrotny” dozorowały rejon Cieśnin Duńskich[39]. Między 7 a 15 lipca te same okręty wzięły udział w rejsie nawigacyjnym, opływając Gotlandię i zawijając doKłajpedy orazTallinna[39]. 28 czerwca OORP „Nieugięty”, „Czujny”, „Zawzięty” i „Zwrotny” wzięły udział w paradzie z okazji 25-lecia istnienia Marynarki Wojennej PRL[39].
Od 4 stycznia do 10 marca 1971 roku okręt przebywał w stoczni, przechodząc remont[39]. W końcówce maja „Nieugięty” uczestniczył w zabezpieczeniu strzelań rakietowych podBałtyjskiem[39]. W pierwszej połowie lipca jednostka wzięła udział w manewrach flot Układu Warszawskiego pod kryptonimem Sojuz-71[39]. Od 12 lipca do 28 sierpnia ścigacz został włączony do Zespołu Okrętów SzkolnychWyższej Szkoły Marynarki Wojennej[39].
ORP „Nieugięty” został skreślony z listy floty 10 października 1972 roku, rozkazem Dowódcy MW nr 054/Org. z 4 października[39]. Po raz ostatni polską banderęopuszczono na nim 21 listopada tego roku[11][39][h]. Był ostatnim ścigaczem proj. 122bis wycofanym ze służby[39].
Zestawienie zostało opracowane na podstawieRochowicz 2017 ↓, s. 30 iWierzykowski 2017 ↓, s. 133:
