Nintendo Entertainment System (w skrócieNES) –konsola gier wideotrzeciej generacji wyprodukowana przezjapońskie przedsiębiorstwoNintendo. Po raz pierwszy zaprezentowana 15 lipca 1983 roku na rynku japońskim jakoNintendo Family Computer, znana także jakoFamicom. Nintendo Entertainment System, będąca jej przebudowaną wersją, była w kolejnych latach wprowadzana na rynku poza Japonią (wEuropie Zachodniej w roku 1986[7] a w Polsce w roku 1994[4]). Powstały również wersjeSamurai na rynek indyjski iHyundai Comboy na rynek południowokoreański, które ze względu na ograniczenia prawne, były dystrybuowane pod zmienionymi nazwami.[8][9] Na konsolę wydano takie gry, jakSuper Mario Bros.,The Legend of Zelda czy teżMetroid. Jako jedna z najlepiej sprzedających się konsol w tamtym okresie, istotnie przyczyniła się do rewitalizacjiamerykańskiego rynku gier pozapaści w 1983 roku[10]. Sprzedano 61,9 miliona konsol i 500 milionów gier.[11]
Po fali sukcesówgier na automaty, na początku lat 80. Nintendo postanowiło zbudować konsolę opartą nakartridżach. Istotny wpływ na powstanie sprzętu miała konkurencyjna względemAtari 2600 konsolaColecoVision[12]. Pierwotnie projekt został nazwanyGamecom a system miał zaprojektowaćMasayuki Uemura. Jedną z kluczowych decyzji była rezygnacja z popularnego w tym czasie joysticka na rzecz kwadratowego pada kierunkowego. Poskutkowało to tym, że Nintendo zarejestrowało patent na D-Pad i przez kolejne 20 lat większość producentów wypuszczała zaokrąglone kontrolery. Mniej efektywnymi decyzjami były brak opcji odłączenia pada co spowodowało problemy z naprawą oraz dodanie mikrofonu w celu tworzenia popularnych w tamtym czasie gier karaoke, jednak rzadko która gra obsługiwała tą możliwość. Uemura postanowił nadać muzyce cichy ton, który w domowym zaciszu miał sprawdzić się znacznie lepiej niż głośne automaty. Dużą zagwozdką okazał się chip LSI, którego nikt nie chciał wyprodukować, ze względu na wzmożony popyt na chipy komputerowe. Z pomocą przyszła spółka Ricoh. W międzyczasie, zmianie uległa nazwa naFamily Computer w skrócieFamicom, co zostało zasugerowane przez żonę producenta oraz nadano jej czerwono-biały kolor, wzorowany na garderobie ówczesnego prezesa Nintendo.[1][13]
Porównanie konsoli NES z różnych regionów. Od góry: japoński Famicom, europejski model NES i amerykański model NES
Konsola zadebiutowała 15 lipca 1983 roku, w czasie gdy na rynku było 6 konkurencyjnych maszyn. Najważniejsze toSG-1000 odSegi, debiutująca dokładnie w tym samym czasie orazCassette Vision, najpopularniejsza konsola w kraju produkcjiEpoch. Pierwsze egzemplarze Famicoma miały liczne błędy w oprogramowaniu, co przyczyniło się do zatrzymania dostaw przed świętami, skutecznie obniżając sprzedaż. Masayuki Uemura uznał ilość sprzedanych egzemplarzy za dość średnią i zaczął szukać możliwości wydania sprzętu w Stanach Zjednoczonych. Jednak po naprawie błędów, urządzenie zaczęło osiągać rewelacyjne wyniki sprzedając prawie 3 miliony sztuk do 1985 roku. Pierwsze tytuły były w większości prostymi grami i konwersjami z automatów jakDonkey Kong,Donkey Kong Jr. iPopeye. Pierwotnie gry miały być produkowane tylko przez Nintendo ale w 1984 roku wynegocjowano umowę z Namco i Hudson Soft na wydawanie gier z 30% marżą, co stało się później podstawą wydawania gier na przeróżne platformy. Wraz z sukcesem gier projektowanym w latach 1985-1986 przezShigeru Miyamoto, czyliSuper Mario Bros.,The Legend of Zelda,Metroid czyKid Icarus, coraz więcej producentów rozważało wydawanie gier na Famicoma. Nintendo nałożyło wiele ograniczeń jak limit wydawanych tytułów, zakaz wydawania gier na inne platform czy marża za produkcję kartridża, jednak możliwość ogromnych zysków nie powstrzymała wydawców.[1][13][14][15]
Takie decyzje spowodowały iż do 1987 roku w Japonii było już 12 milionów konsol. Pojawiły się przystawki jakNintendo Family Computer Disk System wydany na przełomie lat 1985/1986, pozwalający na wydawanie gier na tańszych i bardziej pojemnych dyskietkach posiadających m.in opcję zapisu oraz możliwość kopiowania zawartości w sklepach za niewielką opłatą. Wraz z Sharp Twin Famicom (połączeniem Famicoma i Disk System) sprzedano ponad 6 milionów urządzeń. Mniej popularnym okazał sięFamily Computer Network System, modem wydany w 1988 roku służący za serwis informacyjny na temat m.in bieżących wiadomości, pogody, giełdy czy kodów do gier, którego posiadało tylko 130 000 osób. W 1993 roku dokonano modyfikacji w budowie i wydano tę konsolę ponownie.[16][17] Głównym celem zmian w modelu oznaczonym jakoHVC-101 było zastosowaniekompozytowego wyjścia sygnału AV, które od początku lat dziewięćdziesiątych zaczęło być stosowane w japońskich odbiornikach telewizyjnych. Zmieniono również wygląd konsoli i kontrolerów, a także umożliwiono ich odłączanie, które w pierwotnej wersji były zamocowane na stałe. Od zastosowanego wyjścia sygnału nowy model jest nazywanyAV Famicom.[12] System wycofano we wrześniu 2003 roku, sprzedając 19 milionów egzemplarzy.[6][18]
W momencie premiery Famicoma, rynek konsol w USA przechodził zapaść. Wielu sprzedawców miało magazyny pełne niesprzedanych konsol i gier, ponieważ klienci byli zdegustowani jakością i ilością oferty, więc rynkiem zaczęły rządzić komputery. Nintendo of America musiało ich przekonać do zakupu systemu, który odniesie sukces. Rozpoczęto testy rynku wprowadzając Nintendo VS. System, czyli połączenie automatu do gier z Famicomem, który przyjęto pozytywnie. W pierwotnym założeniu sprzęt miał zostać wydany pod nazwą Nintendo Advanced Video System (AVS) z dołączono do zestawu klawiaturą. Choć AVS zaprezentowano na targach CES w styczniu 1985 roku, to pomysł został odrzucony w ramach tańszej alternatywy. Oprócz nowej nazwy -Nintendo Entertainment System, zmianie uległa obudowa konsoli i system wkładania kartridżów (zwiększono liczbę pinów kartridża z 60 do 72), mające przypominać zdobywające popularność odtwarzacze i kasety VHS. Dodatkowe piny wykorzystywane były do dodanego w tej konsoli zabezpieczenia uniemożliwiającego uruchomienie nielicencjonowanych gier oraz gier z innego regionu. Zrezygnowano z nazwy konsola na rzeczControl Deck oraz gier naGame Paks. 18 października 1985 roku rozpoczęto testową sprzedaż na terenie Nowego Jorku, udostępniając 50 000 urządzeń, połowę z tego co wyprodukowano. Od początku 1986 roku, NES wkroczył do kolejnych miast Stanów aż we wrześniu 1986 roku doszło do ogólnokrajowej premiery. W momencie wydania udostępniono 17 gier na które składało sięDuck Hunt,Gyromite,10-Yard Fight,Baseball,Clu Clu Land,Donkey Kong Jr. Math,Excitebike,Golf,Hogan’s Alley,Ice Climber,Kung Fu,Mach Rider,Pinball,Stack-Up,Tennis,Wild Gunman,Wrecking Crew a sama konsola była sprzedawana z pistoletem świetlnymNES Zapper. Symbolem innowacyjności stał się R.O.B, robotyczna zabawka kompatybilna z kilkoma tytułami.[1][13][19][2][20]
Konsola okazała się być sukcesem w USA, gdzie do 1990 roku, 30% gospodarstw posiadało tę konsolę (prawie 10 milionów sztuk), co przekładało się na sprzedaż 10:1 względem konkurencji (Sega Master System iAtari 7800). Powstanie pieczęci Nintendo, mającej poświadczać o jakości gier wydawanych na sprzęt, po latach niekontrolowania rynku poprzedniej generacji, pozwoliło odbudować wiarę klientów oraz odsprzedawców w rynek konsol. W 1992 roku, w celu zachęcenia klientów do kupna następcy czyliSuper Nintendo, NESa sprzedawano o 10 dolarów drożej, co przy porównaniu możliwości obydwu systemów, wychodziło znacznie lepiej dla SNESa. W 1993 roku wAmeryce Północnej pojawiła się odnowiona wersja konsoli o mniejszej, podobnej do Famicoma AV obudowie. Konsola oznaczona była jakoNES-101. W konsoli zrezygnowano z układu uniemożliwiającego uruchamianie nielicencjonowanych i sprowadzanych gier. Pozbawiona była także złącza AV ale jednocześnie oferowana w niższej cenie. Konsola miała być całkowicie zgodna z poprzednią wersją, jednakże nie działał na niej modułGame Genie skonstruowany przez firmęCodemasters i sprzedawany przezGaloob Toys, który umożliwiał stosowanie w grach kodów i rozpoczynanie gry w dowolnym momencie. System wycofano w 1995 roku.[1][21][22][23]
Do 1990 roku Nintendo nie posiadało oddziału zajmującego się Europą, zamiast tego dystrybucję powierzono licencjonowanym dystrybutorom. Konsola została wydana w 1986 roku przez Bergsala AB, tylko w Skandynawii, rok później trafiła do Wielkiej Brytanii, Irlandii i Włoszech za sprawą spółki zabawkarskiejMattel. Wraz z konsolą na rynek trafiło 10 tytułów -Popeye,Baseball,Excitebike,Mario Bros.,Gyromite,Ice Climber,Pinball,Tennis,Stack-Up iDonkey Kong Jr. Math. W kolejnych latach konsolę wydano również we Francji za pośrednictwem ASD, Hiszpanii przez Spaco, Portugalii przez Concentra, Niemczech Zachodnich przez Bienengräber, Krajach Beneluksu przezBandai, Grecji i Cyprze przez Itochu, Szwajcarii, Austrii i Europie Środkowo-Wschodniej przez Stadlbauer. Konsola wyglądała tak samo jak model amerykański, również styl marketingu został wzięty z tego kraju, co okazało się złym rozwiązaniem. Sega Master System reklamowana w bardziej młodzieżowy sposób okazała się być dużym hitem sprzedając 7 milion egzemplarzy, a NES ze swoją kampanią skierowaną do rodzin tylko 6 milionów. Pomimo to udało się uzyskać lepsze rezultaty w krajach Skandynawskich i Niemczech a w Wielkiej Brytanii sprzedaż z Master System była od 1990 roku na identycznym poziomie. W niektórych krajach, sporym problemem okazało się być piractwo.[3][24][25][26][27]Ostatnią grą na NES-a byłThe Lion King wydany w maju 1995 roku[28][29].
W Polsce, Nintendo Entertainment System zdobyło dużą popularność za sprawą nielicencjonowanego klona o nazwiePegasus, wydanego w 1991 roku przezBobmark International, który w kolejnych latach stał się synonimem wszystkich klonów 8-bitowego Nintendo[30]. Sam sprzęt był wzorowany na japońskim wydaniu konsoli a gwałtowny wzrost popularności Pegasusa nastąpił na przełomie lat 1992 i 1993. Jedną z przyczyn tego zjawiska był substytucyjny charakter tanich gier telewizyjnych wobec komputerów. Innym ważnym powodem była masowa promocja i dostępność w porównaniu z innymi konsolami.[31] 8-bitowego Pegasusa wydano w trzech wersjach - MT-777DX, Super Pegasus i IQ-502 oraz udostępniono klony innych urządzeń pod tą marką -Pegasus Game Boy (klon Game Boya) iPower Pegasus (klon Sega Mega Drive)[32]. Choć w 1994 roku w wyniku ustawy o prawach autorskich, Bobmark zakończył sprzedaż nielegalnych kartridży na rzecz tych na licencji od m.inCodemasters to na rynku nadal można było z łatwością kupić nielegalne wersje gier oraz pojawiło się wiele nowych klonów sprzedawanych pod zmienionymi nazwami jak Terminator 2 czy Fenix Family Game.[33][34][35] Ostatnie informacje na temat sprzedaży Pegasusa pochodzą z 1999 roku, gdy właściciela spółki dystrybuującej zmienili branżę działania, jednak kolejne klony jak PolyStation czy Gold Leopard King dalej pojawiały się rynku w kolejnych latach.[30][34][36][37]Pegasus jak i jego klony cieszyły się popularnością w podobnym stopniu jak konsola NES w USA czy Europie Zachodniej.[38] Samych "oryginalnych" Pegasusów sprzedano ponad 1 milion a liczba ta nie w uwzględnia jego podróbek[39].
W Polsce istniała również możliwość legalnego nabycia oryginalnej konsoli. Przedsiębiorstwo Entertainment Systems Poland zaprezentowało ją 6 października 1994 roku na konferencji Nintendo w hotelu Sobieski, wraz z 16-bitowym Super Nintendo i przenośnym Game Boyem[5]. Nintendo wiedziało o istnieniu w Polsce konsoli Pegasus i innych klonów już od 1992 roku, jednak nie zdecydowało się wtedy na konkurencję z Bobmark International z powodu braku ustawy o prawach autorskich, co było przyczyną wysokiego piractwa, ocenianego przez korporację na ok. 90 procent rynku[40][41]. Dystrybutorzy próbowali walczyć z piractwem m.in. obniżkami cen urządzenia oraz gier oraz podejmując działania prawna przeciw piratom głównie na terenie największych miast. Ostatnie egzemplarze rozeszły się w 1996[42][43], choć walkę z piractwem prowadzono jeszcze na początku lat 2000.[44]
Popularny w krajach byłego ZSRR, Dendy Classic 2 znany w Polsce jak Pegasus IQ-502Wiele z późniejszych klonów wyglądało jak nowsze konsole
Pod koniec lat 80. rozpoczęto produkcję klonów konsoli[45]. W wielu krajach Azji, Afryki, Europy Środkowo-Wschodniej, Ameryki Południowej i Środkowej dużą popularność zdobyły klony Famicoma, głównie dzięki swej niskiej cenie oraz łatwej dostępności w sklepach z elektroniką i zabawkami oraz targowiskach.[45]Podróbki konsol i gier dystrybuowano także w krajach wysoko rozwiniętych jak Europa Zachodnia, Ameryka Północna i Oceania, jednak ze względu na bardzo dobrą ochronę praw autorskich w tych regionach, importerzy byli często i efektywnie ścigani przez prawo.
Rosja i kraje byłego ZSRR - największą popularność zdobyła marka Dendy sprzedawana przez przedsiębiorstwo informatyczne Steepler od grudnia 1992 roku. Prócz świetnie zrealizowanej kampanii reklamowej, Dendy stało się synonimem gier wideo do tego stopnia, że w planach była produkcja serialu animowanego ze słoniem, będącym maskotką konsoli. Aż do wycofania w 1998 roku, sprzedano około 6 miliona egzemplarzy. W miarę rozrostu rynku na scenie pojawili się inni dystrybutorzy dysponujący zorganizowaną siecią dealerską tak jak Steepler a byli to m.in Kenga, Bitman i Subor, choć nie osiągnęli oni tak dużych wyników. W wielu krajach byłego ZSRR pojawiły się również lokalni konkurenci jak Zhiliton w krajach bałtyckich czy Jippy na Ukrainie. W listopadzie 1994 roku Steepler dogadał się z Nintendo, podpisując umowę na wyłączną sprzedaż konsol Super Nintendo i Game Boy w krajach byłego ZSRR, przy czym Nintendo nie rościło sobie praw do Dendy. Choć dystrybutorów innych klonów nie ścigano to modnym było rejestrowanie własnych znaków towarowych a piraci potrafili pozywać siebie nawzajem za ich łamanie. Na przełomie lat 90. i 2000., konsole 8-bitowe zaczęły tracić popularność na rzecz klonów Sega Mega Drive oraz marki PlayStation, jednak do dzisiaj istnieją nowe wersje jak np. New Game.[46][47][48][49][50][51][52]
Chiny - kraj ten był i jest jednym z czołowych producentów pirackich konsol. Do końca 1993 roku w Chinach było około 20 milionów pirackich kopii Famicoma a w samym Pekinie 50% rodzin posiadało klona Nintendo. Najpopularniejszą konsola był Xiǎo Bàwáng (小霸王) produkowany przezSubor a niektóre modele reklamowałJackie Chan.[53][54]
Tajwan - podobnie jak kontynentalne Chiny, było to miejsce gdzie istniało największe zagłębię produkujące pirackie konsole wysyłane za granice. W 1994 roku, od 100 do 200 przedsiębiorstw było podejrzanych o nielegalne produkowanie i handlowanie towarem Nintendo.[53]
Europa Zachodnia - największe skupisko klonów NESa można było znaleźć w Hiszpanii, Włoszech i Islandii gdzie klony takie jak NASA, MARgame czy Action Set były sprzedawane przez zwykłe sklepy.[55][56] W innych krajach jak Wielka Brytania, Dania czy Niemcy klony te były widywane w małych sklepach czy bazarach. Ze względu na dobrze wdrożoną ustawę o prawach autorskich, osoby powiązane z handlem takimi rzeczami często aresztowano.[57][58]
Stany Zjednoczone - w latach 90. głośną sprawą był pozew Nintendo of America przeciw NTDEC, tajwańskiemu producentowi gier i konsol, który utworzył swoje przedstawicielstwo w USA celem handlu nielegalnymi rzeczami.[59]
Azja - popularne marki to Micro Genius (Azja Południowo-Wschodnia[45], Turcja[60], Iran[61]), Rinco (Bliski Wschód)[62], Super Megason (Izrael)[53], Family (Tajlandia)[63] i kilkadziesiąt niezależnych od siebie marek funkcjonujących w Indiach czy Korei Południowej.[64][65] Klony te dotarły także do tak zamkniętych miejsc jak Korea Północna.[66]
Europa Środkowo-Wschodnia - prócz lokalnych marek jak Pegasus w Polsce, Dendy w byłym ZSRR i mniejszy klonów w poszczególnych krajach, największa rozpoznawalność zdobył Terminator 2, klon wzorowany na Sega Mega Drive, który był również sprzedawany w niektórych krajach Europy Zachodniej, Azji czy Afryki.[45]
Ameryka Południowa - największe łamanie prawa odbywało się w pięciu krajach. Pierwszy z nich, Wenezuela posiadała spółkę Nintendo de Venezuela C.A, podająca się za oficjalne Nintendo, która sprzedała ponad 1 milion sztuk konsol do 1993 roku. W 1999 roku amerykański oddział Nintendo wygrał z właścicielami. W Brazylii popularnym modelem był Phantom System produkcji Gradiente. W 1993 Nintendo of America dogadało się z dystrybutorem klonów odnośnie oficjalnej produkcji systemów Nintendo w brazylijskich fabryka, ponadto rozpoczęto akcję przeciw innym sprzedawcą. W Argentynie początkową popularność zdobyła seria Electrolab, choć konkurencja ze strony innych piratów była z roku na rok coraz większa. Pomimo walki z piractwem, sprzedawano nawet 200 000 klonów Famicoma rocznie. Paragwaj i Panama ze względu na położenie i znajdujący się tam port były miejscami tranzytowymi z Azji do krajów Ameryki Południowej. Ponadto podjęto także akcje przeciw piractwu w Chile, Urugwaju i Meksyku.[53][67][68]
NES Classic Edition – zminiaturyzowana wersja konsoli
W roku 2003 wygasły patenty związane z konsolą Famicom oraz w 2005 roku z konsolą NES[69], dzięki czemu klony tych konsoli stały się legalne. Pozwoliło to na powstanie nowych klonów takich jak Hyperkin Retron, AVS i innych, sprzedawanych między innymi na terenieUnii Europejskiej, USA i Japonii. W listopadzie 2016 roku Nintendo wydało konsolęNES Classic Edition, będącą miniaturowym NES-em z preinstalowanymi grami oraz jego japoński odpowiednik – Classic Mini: Family Computer. Sprzedano ponad 1,5 mln egzemplarzy sprzętu[70].
Wspiera grafikę w rozdzielczości 256 x 224px w standardzieNTSC, rozdzielczości 256 x 240 px w standardziePAL. Obsługuje do 64spritów o rozmiarach 8 x 8 lub 8 x 16 pikseli. Umożliwia generowanie 53 kolorów, w tym 5 odcieni szarości, z czego 25 może być wyświetlanych równocześnie, 4 na sprite'a.Karta dźwiękowa zapewniała wsparcie dla 5-kanałowego dźwięku mono tj. 1 kanał szumów, 1 kanałDMC i 3 dźwiękowe[71].
Pierwszy model Famicoma posiadał dwagamepady przymocowane na stałe, gdzie w jednym zamiast przycisków start i select znajdował się mikrofon. W pozostałych modelach gamepady były odłączane i nie posiadały mikrofonu. Poza pierwszym modelem urządzenia te posiadały dwa 7-pinowe gniazda kontrolerów. Wersja dla rynku japońskiego była dodatkowo wyposażona w 15-pinowe męski złączeFamicon Expansion Port. Famicom posiadał także wyjście AV typu RF, a w wybranych modelachcomposite video zdźwiękiem mono. Famicom wspierał także wiele dodatkowych akcesoriów, jakpistolet świetlny (Zapper / Video Shooting Series Gun HVC-005), klawiaturę Family BASIC (72 klawisze w japońskim układzie QWERTY), winylową matęFamily Fun Fitness z 12 obszarami czułymi na dotyk, rękawicę z wbudowanym kontrolerem Power Glove, robotaFamily Computer Robot (takżeR.O.B) oraz dodatkową pamięćFamicom Disk System.
