Święto zostało ustanowione na pamiątkę przybyciaChrystusa doJerozolimy. Rozpoczyna okres przygotowania duchowego do świąt, będącego wyciszeniem, skupieniem i przeżywaniem męki Chrystusa. Pierwsze znane zapisy dotyczące święta pochodzą z dziennika pątniczkiEgerii, a datowane są na lata osiemdziesiąte IV wieku. Z Jerozolimy procesja Niedzieli Palmowej rozprzestrzeniła się na kraje chrześcijańskiego Wschodu[2]. Niedziela Palmowa obchodzona jest w Polsce odśredniowiecza. Według obrzędówkatolickich tego dnia wierni przynoszą do kościołapalemki, symbol odradzającego się życia.
W wieczór poprzedzający wjazd Jezusa do Jerozolimy (Na sześć dni przedPaschą) odbyła się wBetanii w domuSzymona Trędowategouczta (J 12, 1-11). Wjazd Jezusa do Jerozolimy opisali wszyscy Ewangeliści (Mt 21,1-11; Mk 11,1-11; Łk 19,29-40; J 12,12-19). Będąc w okolicyBetfage, Chrystus polecił swoim dwóm uczniom, by poszli do pobliskiej wsi i przyprowadzili znajdującego się tam osła (w Ewangelii św. Mateusza mowa jest o oślicy i osiołku). Na pytania, czemu to robią, Jezus kazał im odpowiedzieć:Pan go potrzebuje. Gdy to zrobili, Chrystus dosiadł osiołka i na nim wjechał do Jerozolimy. Lud wyszedł mu na spotkanie, słał pod nogi płaszcze i gałązki, wykrzykując:Hosanna! Błogosławiony Ten, który przychodzi w imię Pańskie. Błogosławione królestwo ojca naszego Dawida, które przychodzi. Hosanna na wysokościach! Wydarzenie to miało być spełnieniem słów ze Starego Testamentu:Raduj się wielce, Córo Syjonu, wołaj radośnie, Córo Jeruzalem! Oto Król twój idzie do ciebie, sprawiedliwy i zwycięski. Pokorny – jedzie na osiołku, na oślątku, źrebięciu oślicy (Za 9,9).
Bogate tradycje ma wykonywanie palm wielkanocnych od VII wieku święconych w Niedzielę Palmową, co zapoczątkował Kościół francuski. Święcenie własnoręcznie wykonanych palm w rozbudowanej formie zachowało się m.in. naKurpiach w parafiachLipniki orazŁyse, wMałopolsce wLipnicy Murowanej i wLimanowej a także wNysie. W wielu miejscowościach odbywają się coroczne konkursy na najdłuższą i najpiękniej wykonaną palmę[5]. Palmy w Polsce osiągają wysokość od kilkunastu centymetrów do kilkudziesięciu metrów (wymóg konkursowy – muszą samodzielnie stać). Palmy wykonuje się z różnych materiałów, wykonując rozmaite elementy dekoracyjne.
Charakterystyczne typy w Polsce to przede wszystkim:
palma wileńska – z różnych rodzajów traw i drobnych kwiatów, suszonych i barwionych na różne kolory ciasno owiniętych wokół kijka/w formie wałeczka[6], długość od 20 do 50–70 cm, spopularyzowana przezCepelię[7], popularna szczególnie w dużych miastach;
palma kurpiowska – z bibułowych ręcznie wykonywanych kwiatów, przymocowanych do leszczynowego (lub z młodej sosny) pręta oplecionego dodatkowo borówką, jałowcem, bukszpanem; długość od 2 metrów do 10 metrów[8];
palma z południa Polski – kilkunastometrowe pręty wierzbowe, wiklinowe albo leszczynowe przewiązane rytmicznie szpagatem lub rzemieniem; na górze czub ze sztucznych kolorowych kwiatów, bazi, bukszpanu, cisu; doczepione kolorowe wstążki[9].
Poza Polską zwyczaj ten przetrwał w południowychNiemczech (palemki wykonane z bukszpanu i bazi) oraz wAustrii (palemki z bazi, ostrokrzewu lub bukszpanu, ozdobione wstążkami)[10].
Zwyczaje i przesądy związane z palemkami:
połknięcie bazi z poświęconej palmy miało zagwarantować brak bólu głowy i chorób gardła[11]. Pierwotnie mógł być to zabieg magiczny zapewniający płodność[12].
palemki zatykano za świętym obrazem w domu, a zimą spalano, by popiołu użyć następnie w czasieŚrody Popielcowej[13].
palm nie można było trzymać „do góry nogami” –by nie gziły się krowy[14]
w zależności od regionu poświęconą palmą obijano na pomyślność boki zwierząt w gospodarstwie albo wręcz przeciwnie (muchy by się trzymały tych krów)[14]
z poświęconych palm wyjmowano gałązki wierzbowe i utworzone z nich krzyżyki zatykano w glebie na zasianych polach – miało to chronić przyszłe zbiory przed suszą, burzą itp.[15]
Procesje w Niedzielę Palmową były obecne od pierwszych wieków chrześcijaństwa – zapoczątkowane w Jerozolimie, rozpowszechniły się na innych terenach. W Polsce tradycją Niedzieli Palmowej była m.in. procesja zJezuskiem Palmowym. Obecnie w Polsce zachowana jest w niewielu miejscowościach (Szydłowcu,Tokarni wpowiecie myślenickim iNowym Stawie wpowiecie malborskim). W Tokarni powrócono do tej właśnie tradycji (zaniechanej w XVIII wieku) obnoszenia figury Jezusa na osiołku podczas procesji z palmami[16].
Istotnym elementem tego dnia są też tzw. procesje do pól, np. konne w województwachopolskim iśląskim[17].
Dawnym zwyczajem sąPucheroki, czyli przebierańcy w wysokich czapkach przyozdobionych bibułowymi wstążkami, odwiedzający z oracjami domy rano w Niedzielę Palmową. Zwyczaj jest nadal żywy we wsiach podkrakowskich, m.in. wBibicach,Zielonkach iTrojanowicach[18].
↑IzabelaI.KaczyńskaIzabelaI.,Polska: Festyny, Turnieje, Zloty, Jarmarki, Sport i Turystyka Muza SA, 2006,ISBN 83-7319-885-7,ISBN 978-83-7319-885-2. Brak numerów stron w książce
↑BarbaraB.OgrodowskaBarbaraB.,Święta polskie: tradycja i obyczaj, Alfa, 1996, s. 173.
.JPG)
