Nerpa obrączkowana
| Pusa hispida[1] |
| (Schreber, 1775) |
|
 |
| Systematyka |
| Domena | eukarionty |
|---|
| Królestwo | zwierzęta |
|---|
| Typ | strunowce |
|---|
| Podtyp | kręgowce |
|---|
| Gromada | ssaki |
|---|
| Podgromada | żyworodne |
|---|
| Infragromada | łożyskowce |
|---|
| Rząd | drapieżne |
|---|
| Podrząd | psokształtne |
|---|
| Infrarząd | Arctoidea |
|---|
| Parworząd | płetwonogie |
|---|
| Rodzina | fokowate |
|---|
| Rodzaj | nerpa |
|---|
| Gatunek | nerpa obrączkowana |
|---|
| Synonimy |
|---|
- Phoca hispidaSchreber, 1775[2]
- Phoca foetidaFabricius, 1776[3]
- Phoca vitulina β.botnicaJ.F. Gmelin, 1788[4]
- Phoca ochotensisPallas, 1811[5]
- Phoca annellataNilsson, 1820[6]
- Phoca communis var.octonataKutorga, 1839[7]
- Phoca communis var.undulataKutorga, 1839[8]
- Phoca nummularisTemminck, 1844[9]
- Phoca foetida var.ladogensisNordqvist, 1899[10]
- Phoca (Pusa) hispida gichigensisJ.A. Allen, 1902[11]
- Pusa hispida pygmaeaZukowsky, 1921[12]
- Phoca hispida pomororumSmirnov, 1929[13]
- Phoca hispida pomororum natio rochmistroviSmirnov, 1929[13]
- Phoca hispida birulaiSmirnov, 1929[14]
- Phoca hispida krascheninikoviNaumov & Smirnov, 1936[15]
- Phoca hispida beaufortianaR.M. Anderson, 1943[16]
- Phoca hispida soperiAnderson, 1943[17]
|
|
| Podgatunki |
|---|
- P. h. hispida(Schreber, 1775)
- P. h. botnica(J.F. Gmelin, 1788)
- P. h. ladogensis(Nordqvist, 1899)
- P. h. ochotensis(Pallas, 1811)
|
|
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[18] |
|
| Zasięg występowania |
 |
|
|
|
Nerpa obrączkowana[19], nerpa[a][20], foka obrączkowana[20] (Pusa hispida) –gatunekdrapieżnegossaka zrodzinyfokowatych (Phocidae).
Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadaminazewnictwa binominalnego opisał w 1775 roku niemieckiprzyrodnikJohann Christian Daniel von Schreber nadając mu nazwęPhoca hispida[2].Miejsca typowe toGrenlandia iLabrador[21].
Zaproponowano kilka podgatunków w oparciu o izolację geograficzną[22]. AutorzyIllustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają pięćpodgatunków[22], lecz w 2025 roku podgatuneksaimensis został podniesiony do rangi odrębnego gatunku[23]. Podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócznominatywnego) przedstawia poniższa tabelka:
- Pusa: wedługHouttuyna[25] iMüllera[26] jest to po prostugrenlandzkie słowo oznaczające fokę. Scopoli najwyraźniej zaczerpnął tę nazwę odAndersona, która to według Fabriciusa została niepoprawnie przeliterowana jakoPusa. Fabricus podaje nazwęPuirse jako jedno z grenlandzkich nazw nerpy[27].
- hispida:łac. hispidus „włochaty, szczeciniasty”[28].
- botnica: Zatoka Botnicka, Morze Bałtyckie[4].
- ladogensis: Ładoga, Rosja[29].
- ochotensis: Morze Ochockie, Rosja[5][30].
Występuje wokół bieguna w przybrzeżnych wodachOceanu Arktycznego, dzięki grubszej podskórnej warstwie tłuszczu, lepiej chroniącej przed zimnem, sięga znacznie dalej na północ odfoki pospolitej. Pospolicie występuje u brzegówGrenlandii iSpitsbergenu oraz wMorzu Białym. W postaci izolowanej populacji (podgatunki nerpy) występuje w północnej części Morza Bałtyckiego oraz jako relikt z czasów epoki lodowcowej w słodkowodnych jeziorachŁadoga. U polskich brzegów wyjątkowo spotyka się nerpy z populacji północno-bałtyckiej. W Polsce foka obrączkowana jest objętaochroną gatunkową.
W XIX wieku wBałtyku było ich ok. 200 tysięcy, a obecnie tylko około 8 tys.[31]
Zasięg występowania w zależności od podgatunku[22][19]:
- P. hispida hispida –nerpa obrączkowana –Ocean Arktyczny.
- P. hispida botnica –nerpa botnicka – Morze Bałtyckie.
- P. hispida ladogensis –nerpa ładodzka – jezioro Ładoga (zachodnia Rosja).
- P. hispida ochotensis –nerpa ochocka – Morze Ochockie i północnaJaponia (Hokkaido).
Długość ciała 110–160 cm; masa ciała około 50–90 kg[32].Noworodki osiągają długość 60–65 cm i ciężar 4,5–5,5 kg[32]. Cechy charakterystyczne: żółtawobiałe, koliste plamy pokrywające ciało, brzuch jednolicie żółtawobiały z niewielką ilością ciemnych plam;włosy zatokowe brązowe.
Tryb życia: Nerpa wykazuje szereg interesujących przystosowań do bytowania w ekstremalnych warunkach zasiedlanego przez nią środowiska. Masa odkładanego tłuszczu może stanowić połowę masy ciała, dzięki czemu warstwa izolująca jest nie tylko wyjątkowo gruba, ale również stanowi pokaźne zapasy energetyczne na okres niedoboru pokarmu. Taki zły okres nadchodzi wraz z lodem odcinającym nerpy od najlepszych terenów łowieckich. Nerpy starają się przetrwać ten trudny czas najlepiej, jak tylko jest to możliwe. Dzięki ciągłemu nurkowaniu utrzymują drożne przeręble oddechowe, do wykonania których przystępują już jesienią, gdy lód jest jeszcze cienki. Oddech zwierzęcia powoduje ponowne roztapianie tworzącej się tafli lodowej. Gdy lód zostanie pokryty śniegiem, jego właściwości izolujące osłabiają działanie mrozu i nerpy łatwiej mogą przebijać się przez swoją przerębel. W zasiedlonym przez siebieterytorium nerpa ma więcej takich otworów oddechowych. Największy z nich jest stale poszerzany aż do momentu, gdy foka może się przez niego przecisnąć. Wtedy wygrzebuje w śniegu jamę, którą wykorzystuje na spoczynek. W takiej jamie, której długość może dochodzić do 10 m, na przełomie marca i kwietnia przychodzą na świat młode.
Pokarm: polują nadorsze,skorupiaki iślimaki. W poszukiwaniu pokarmu nurkują na głębokość do 300 m. W czasie nurkowania, pomimo związanego z nim wysiłku, tętno ulega znacznemu obniżeniu – ze 150 do 10 uderzeń na minutę. Zanim nerpa się zanurzy robi głęboki wydech unikając w ten sposób przy szybkim wynurzaniu się mroczków płytkiej wody (shallow water blackout).
Ruja w warunkach Morza Bałtyckiego rozpoczyna się późnią wiosną, od końca marca do lipca. Ciąża trwa 330-340 dni. Samice foki obrączkowanej osiągają dojrzałość płciową w wieku 5 lat, a samce w wieku 7 lat[33].
WCzerwonej księdze gatunków zagrożonychMiędzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów została zaliczona do kategorii LC (ang. least concern „najmniejszej troski”)[18].
Nerpa obrączkowana określana przez polskiego ustawodawcę jako foka obrączkowana (Phoca hispida) podlega w Polsce ścisłej ochronie gatunkowej[34].
Dla przypomnienia faktu o trwających od niespełna 20 lat prób odbudowy populacji ssaków Bałtyku w roku 2009Poczta Polska przygotowała serię czterech znaczków, prezentujących mieszkańców Bałtyku w jednej scenerii wybrzeża, na której przedstawione sąmorświn,foka szara,foka pospolita i foka obrączkowana[35].
- ↑Nazwanerpa używana jest również w odniesieniu do rodzajuPusa.
- ↑Pusa hispida, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑abJ.Ch.D. von Schreber: Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen. Erlangen: Expedition des Schreber’schen säugthier- und des Esper’schen Schmetterlingswerkes, 1775, s. ryc.lxxxvi,312. (niem.).
- ↑O.F. Müller: Zoologiae Danicae prodromus. Seu Animalium Daniae et Norvegiae indigenarum; characteres, nomina, et synonyma imprimis popularium. Havniae: typis Hallageriis, 1776, s. viii. (łac.).
- ↑abJ.F. Gmelin: Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 13. Cz. 1. Lipsiae: Impensis Georg. Emanuel. Beer., 1788, s. 63. (łac.).
- ↑abP.S. Pallas: Zoographia Rosso-Asiatica: sistens omnium animalium in extenso Imperio Rossico, et adjacentibus maribus observatorum recensionem, domicilia, mores et descriptiones, anatomen atque icones plurimorum. T. 1. Petropoli: Ex Officina caes. Academiae Scientiarum, 1811, s. 117. (łac.).
- ↑S. Nilsson: Skandinavisk Fauna en Handbok for Jagare och Zoologer. Cz. 1: Daggande djuren. Lund: Trycki uti Bolingska Boktryckeriet, 1820, s. 365. (szw.).
- ↑Kutorga 1839 ↓, s. 189.
- ↑Kutorga 1839 ↓, s. 191.
- ↑C.J. Temminck: Les Mammifères Marins. W: P.F. von Siebold: Fauna japonica, sive, Descriptio animalium, quae in itinere per Japoniam, jussu et auspiciis, superiorum, qui summum in India Batava imperium tenent, suscepto, annis 1823-1830. Lugduni Batavorum: Apud A. Arnz et Socios, 1842, s. 43. (fr.).
- ↑O.F. Nordqvist. Beitrag zur kenntniss der isolirten formen der ringelrobbe (Phoca foetida Fabr.). „Acta Societatis Pro Fauna et Flora Fennica”. 15 (7), s. 33, 1899. (niem.).
- ↑J.A. Allen. The hair seals (family Phocidae) of the North Pacific Ocean and Bering Sea. „Bulletin of the American Museum of Natural History”. 16 (34), s. 478, 1902. (ang.).
- ↑L. Zukowsky. Beitrag zur Kenntnis von Pusa hispida pygmaea. „Archiv für Naturgeschichte”. Abteilung A. 87 (10), s. 183, 1921. (niem.).
- ↑abSmirnov 1929 ↓, s. 95.
- ↑Smirnov 1929 ↓, s. 96.
- ↑С.П. Наумов & Н.А.С.П.Н.& Н.А. Смирнов С.П. Наумов & Н.А.С.П.Н.& Н.А.,Материалы по систематике и географическому распространению Phocidae северной части Тихого океана, [w:]Морские млекопитающие Дальнего Востока, „Труды ВНИРО”, 3, 1936, s. 182 (ros. • ang.).typ?
- ↑Anderson 1943 ↓, s. 25.
- ↑Anderson 1943 ↓, s. 27.
- ↑abL.L. Lowry L.L.,Pusa hispida, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2016, wersja 2022-1 [dostęp 2022-08-19] (ang.).
- ↑abNazwy zwyczajowe za:W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 154.ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑abK. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 213, seria: Mały słownik zoologiczny.ISBN 83-214-0637-8.
- ↑D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): SpeciesPusa hispida. [w:]Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2022-08-19].
- ↑abcC.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 446.ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.).
- ↑A. Löytynoja, J. Pohjoismäki, M. Valtonen, J. Laakkonen, W. Morita, M. Kunnasranta, R. Väinölä, M.T. Olsen, P. Auvinen & J. Jernvall. Deep origins, distinct adaptations, and species-level status indicated for a glacial relict seal. „Proceedings of the National Academy of Sciences”. 122 (25), s. e2503368122, 2025.DOI:10.1073/pnas.2503368122. (ang.).
- ↑abcJ.R. Ellerman & T.C.S. Morrison-Scott: Checklist of Palaearctic and Indian mammals 1758 to 1946. Wyd. 2. London: Trustees of the British Museum (Natural History), 1966, s. 329. (ang.).
- ↑M. Houttuyn: Natuurlyke historie: of, Uitvoerige beschryving der dieren, planten, en mineraalen. T. 1. Cz. 2. Amsterdam: By F. Houttuyn, 1761, s. 15. (niem.).
- ↑P.L.S. Müller: Des Ritters Carl von Linné Königlich Schwedischen Leibarztes &c. &c. Vollständiges Natursystem: nach der zwölften lateinischen Ausgabe, und nach Anleitung des holländischen Houttuynischen Werks, mit einer ausführlichen Erklärung. Cz. 1. Nürnberg: bey Gabriel Nicolaus Raspe, 1773, s. 199. (niem.).
- ↑T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 598, 1904. (ang.).
- ↑The Key to Scientific Names ↓,hispida [dostęp 2022-08-19] .
- ↑Nordqvist 1899 ↓, s. 33.
- ↑The Key to Scientific Names ↓,ochotensis [dostęp 2022-08-19] .
- ↑Foka też chce odpocząć na bałtyckiej plaży.
- ↑abB. Stewart: Family Phocidae (Earless Seals). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 4: Sea Mammals. Barcelona: Lynx Edicions, 2014, s. 182–183.ISBN 978-84-96553-93-4. (ang.).
- ↑SławomirS. Wąsik SławomirS.,Ssaki Polski od A do Ż, Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2011, s. 34,ISBN 978-83-7073-674-3 [dostęp 2023-09-29] .
- ↑Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2016 r., poz. 2183). [dostęp 2017-01-16].
- ↑Poczta Polska, Numer katalogowy 4283 – 4286, data wydania: 31.07.2009[1].
- S. Kutorga. Zur naturgeschichte der Phoca communis F. Cuvier. „Bulletin de la Société impériale des naturalistes de Moscou”. 12 (2), s. 178–193, 1839. (niem.).
- N.A. Smirnov. Diagnoses of some geographical varieties of the Ringed Seal (Phoca hispida Schreb.). „Доклады Академии наук СССР”. 4, s. 94–96, 1929. (ang.).
- R.M. Anderson. Two new seals from arctic Canada with key to the Canadian forms of hair seals (family Phocidae). „Annual Report of the Provancher Society of Natural History, Québec”. 1943, s. 23–47, 1943. (ang.).
- The Key to Scientific Names,J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billermanet al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).
Identyfikatory zewnętrzne:
