Mormi złocisty[26], mormi[27][l], kot złoty azjatycki[27], azjatycki kot złocisty (Catopuma temminckii) –gatunekdrapieżnegossaka zpodrodzinykotów (Felinae) w obrębierodzinykotowatych (Felidae), jeden z dwóch gatunków swego rodzaju opróczmormi borneańskiego. Wymienia się 3 podgatunki. Długość głowy i tułowia 66,2 do 105 cm, masa samic około 8,5 kg, samców do 15,7 kg. Cechuje się znaczną zmiennością ubarwienia, najczęściej złotego bądź czerwonobrązowego, niekiedy w ciapki, na twarzy nosi białe pasy. Zasiedla lasy Azji Południowo-Wschodniej i sprawnie się wspina, ale poluje na ziemi, głównie nagryzonie,koczkodanowate,kanczyle,łuskonośne,ptaki.Ciąża trwa 78–80 dni, matkarodzi najczęściej jedno kocię, rzadziej do trzech. Zagrażają mu wylesianie i polowania.
Długość głowy i tułowia mormi złocistego wynosi od 66,2 do 105 cm, czemu towarzyszy ogon mierzący pomiędzy 42,5 a 57,5 centymetra. Samiec osiąga masę ciała pomiędzy 12 a 15,7 kg, podczas gdy samica około 8,5 kg. W efekcie samiec waży więcej[28], jest też większy od samicy[29]. Czyni to mormi złocistego większym odmormi borneańskiego[30], nie wspominając o istotnie mniejszymlamparciku marmurkowym[31].
Mormi złociste wbrew swej nazwie różnią się kolorem futra. Może być ono jednobarwne: koloru złotego, brązu ciemnego, brązu bladego, cynamonu, szarości, jasnej czerwieni czy nawet czarne. Niekiedy też zdobią je ciemne ciapki i paski. Obserwuje się je w szczególności u mieszkańców niektórych części Chin[28] i Bhutanu. Mogą one tworzyć rozety. Mówi się wtedy o typie ocelota. Najczęściej jednak kolor futra to złoto czy czerwony brąz. Brzuszna strona klatki piersiowej, brzuch i wewnętrzna strona przednich kończyn są białe z lekkim plamkowaniem[29].
Zwraca uwagę ciemny tył uszu, zaokrąglonych i krótkich. Z kolei w środku mają one kolor bladoszary. Twarz zwierzęcia ma także białą linię biegnącą do dołu z rogu oka, niezbyt długą, jak również inną białą linię ciągnącą od okolic nosa, porównywaną przez Sunquistów z wąsem[28].
Zwierzę podwija koniec ogona[29]. Ogon w dystalnej jednej trzeciej nosi na dole białawą pręgę[28]. Koniec ogona i kończyn są zaś czarne[29].
W 1831 roku angielskietnograf iprzyrodnikBrian Houghton Hodgson opisał zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego nowy gatunek, umieszczając nowo opisany takson w rodzajuFelis i nadając mu epitet gatunkowymoormensis[2]. Obecnie uznawany on jest nie za osobny gatunek, ale podgatunek mormi złocistego[28]. Miejsce typowe to Nepal[8]. Holotyp to czaszka dorosłego samca (sygnatura BMNH:Mamm:GERM 118.a) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie[35]. Okaz typowy został przywieziony żywy do Wielkiej Brytanii jako podarunek premiera Nepalu[2].
C. temminckii czasami obejmujeC. badia jako podgatunek, ale analiza genetyczna wykazuje, że lepiej jest uważać te dwa gatunki za odrębne[36].
Mormi złocisty należy do rodzajumormi[28]. Do tego rodzaju należy jeszcze inny gatunek, mianowiciemormi borneański, słabo poznany i bardzo rzadki[30]. W przeszłości zdarzało się różnym autorom zaliczać do tego samego rodzaju równieżlamparcika marmurkowego[37], niemniej obecnie gatunek ten umieszczany jest w odrębnymmonotypowym rodzaju[31]. O odrębności świadczy odmienna budowaczaszki, ogona czystawu skokowego[25].
Jednak ostatnie oceny wspierają podział na dwa podgatunki[8][36], dlatego autorzyIllustrated Checklist of the Mammals of the World (kontynuacjiHandbook of the Mammals of the World) rozpoznają obecnie dwapodgatunki –C. t. temminckii iC. t. moormensis[36].
Mormi złocisty, choć poluje zwykle na ziemi, świetnie się wspina
Aktywność mormi złocistego przypada raczej na noc, wtedy też wykonano 69% przedstawiających go zdjęć. Niemniej aktywny jest również w dzień[28] i zmierzchem. Badania wParku Narodowym Phu Khieu wskazały dwa piki aktywności za dnia i wieczorem[25]. Wspina się świetnie, jednakże poluje prawdopodobnie na ziemi[28].
Rozród mormi złocistego nie został dobrze poznany. Wszystkie posiadane informacje pochodzą od zwierząt obserwowanych w niewoli[28]. Jest to i tak więcej niż w przypadku mormi borneańskiego, gatunku o rozrodzie nieznanym nauce[30].Cykl miesiączkowy zmierzony u jednej z samic trwał 39 dni, przy czym 6 dni trwałaruja. Powspółżyciu zsamcemsamica zachodzi wciążę trwającą jakieś 78–80 dni. Po tym czasiewydaje na świat najczęściej pojedyncze kocię, aczkolwiek opisywano mioty liczące do 3noworodków. Młode osiągają dojrzałość płciową w wieku 2 lat[28]. Pokolenie trwa 6–7 lat[25].
Zasięg gatunku obejmuje następujące państwa: Bangladesz, Bhutan, Chińska Republika Ludowa, Indie, Indonezja, Kambodża, Laos, Malezja, Mjanma, Nepal, Tajlandia, Wietnam. HistorycznieIUCN podaje wschodnie Himalaje aż do południowych i środkowych Chin, większość kontynentalnej Azji Południowo-Wschodniej i Sumatrę. Obecny zasięg podaje następująco. W obrębie Bangladeszu wyłącznieChittagong Hill Tracts(inne języki) na południowym wschodzie i granicę z indyjskąTripurą. W Indiach ssak zamieszkuje na północnym wschodzie państwa, autorzy podają stanyArunachal Pradesh,Asam,Nagaland,Bengal Zachodni,Meghalaya iMizoram, Tripura budzi wątpliwości. W Kambodży z szerokiego niegdyś zasięgu ostały się dwa obszary:Góry Kardamonowe iPark Narodowy Virachey, w Eastern Plains Landscape zwierzęcia nie udało się ponownie znaleźć. W Chinach także zasięg skurczył się znacznie, pozostało kilka miejsc w prowincjachGansu,Syczuan,Shaanxi,Junnan, ponadto wTybecie. Podobnie zasięg skurczył się w Laosie, ostając się na północy i w środku kraju, wKhammouane,Bolikhamxai,Houaphanh,Xaisomboun,Xaignabouli,Louang Namtha,Oudômxai. Dane z Bhutanu są ograniczone i wskazują na tereny położone wysoko, między 4000 a 5000 m nad poziomem morza. W Nepalu chodzi o północny wschód państwa, w tymPark Narodowy Makalu-Barun, Tinjure-Milke-Jaljale, Panchthar-Ilam-Taplejung iGaurishankar. W Tajlandii zasiedla szerokie obszary. Dane z Mjanmy są niekompletne, wskazują na obecność w Dawna-Tennasarim Range, Bago Yoma, Rakhine Yoma, na północy kotowaty ostał się w rezerwatach Htamanthi, Hukaung Valley i na południe od Parku Narodowego Hkakaborazi. Na Półwyspie Malajskim gatunek jest dalej szeroko spotykany. W Indonezji mormi złocisty zasiedla Sumatrę. W Singapurze go wytępiono, w Wietnamie zapewne też[25].
Tereny te leżą na wysokości od poziomu morza do około 4600 m nad nim[25].
Kotowate są hiperdrapieżnikami. Mormi złocisty także żywi się mięsem
Siedlisko mormi złocistego stanowiąnizinne tropikalne lasy deszczowe bądź podzwrotnikowe wilgotne lasy wiecznie zielone, ale także suche lasy liściaste. Ponadto autorzy wspominają o okazjonalnych doniesieniach z terenów trawiastych, skalistych[28] czy porosłych krzewami. Widywano tego ssaka w lasach pofragmentowanych czy zdegradowanych działalnością ludzką, pojedynczą samicę znaleziono w resztkach lasu pomiędzy dwiema plantacjami kawy[25]. Różni to mormi złocistego od swego borneańskiego krewniaka, bardziej prawdopodobnie uzależnionego od lasów[30]. Zwierzę wydaje się prowadzić tryb życia bardziej naziemny niżsympatryczne z nim kotowatepantera mglista,pantera sundajska czylamparcik marmurkowy[25].
Kotowate są hiperdrapieżnikami, ograniczającymi się w zasadzie do pokarmów mięsnych[38]. Dotyczy to również mormi złocistego. Na Półwyspie Malajskim w jadłospisie zwierzęcia odnotowanolutunga ciemnego,myszowate[28],jeżozwierzowate[25],kanczyle[28],mundżaki, niekiedy małessaki drapieżne[25],ptaki[28], zwłaszczakuraki,węże[25] ijaszczurki. Opisywano także zabijanie przez niegokóz,owiec, a nawet cielątwołów[28]. Masa zdobyczy zwykle wynosi mniej od 2 kg[25]. Odnośnie polowania występują wyłącznie informacje anegdotyczne[28] (to i tak więcej niż w przypadku mormi borneańskiego, o którego odżywianiu nie wiadomo kompletnie nic[30]), wedle których poluje on głównie na ziemi pomimo dobrej umiejętności wspinaczki[28].
Nie bardzo wiadomo, jakie zagęszczenie osiąga gatunek, dane z kamer wskazują na wartości podobne jak w przypadkupantery mglistej isundajskiej czylamparcika marmurkowego[25]. U tej pierwszej na 100 km² przypada między 0,3 a 5,14 osobnika[41], u sundajskiej od 0,8[42] do 1,9[43]. Poszczególne wyniki są jednak zmienne zależnie od miejsca. Odnotowane terytoria miały 33 km² u samicy i 48 km² u samca, zachodząc obszernie na terytoria sąsiadujących osobników[25].
Całkowita liczebność gatunku wynosi między 2000 a 12 000 osobników, najpewniej około 7000. Spada ona, w latach 2000–2020 aż o około 68%; szacuje się, że w latach 2020–2040 spadnie o kolejne 18%. Największe spadki dotyczą Wietnamu i Chin, gdzie notowano go co prawda w trzech prowincjach, ale w pojedynczych miejscach. Prawdopodobnie w obu tych państwach mormi nie przetrwa długo[25].
IUCN po raz pierwszy rozpoznała gatunek w 1986, jeszcze w rodzajuFelis, uznała jednakowoż status za nieokreślony (I). Ocenę taką powtórzyła w 1988, 1990 i 1994, w tym ostatnim umieszczając go już w rodzajuCatopuma. W 1996, powracając doFelis, organizacja uznała zwierzę za gatunek niższego ryzyka. W 2002 przyznała mu status gatunku narażonego na wyginięcie (VU), by w 2008 zmienić klasyfikację na gatunek bliski zagrożenia (NT), umieszczając go w tym ostatnim roku w rodzajuPardofelis. W 2015 powtórzono klasyfikację jako NT, zaś w 2025 powrócono do statusu VU. Gatunek jest ujęty w załączniku ICITES. Polowań zakazano w Bangladeszu, Chinach, Indiach, Indonezji, Kambodży, kontynentalnej Malezji, Mjanmie, Nepalu, Tajlandii i Wietnamie, nie zawsze jednak w krajach tych prawa się rzeczywiście przestrzega. Laos polowania limituje[25].
Zagrożenia czyhające na mormi złocistego to polowania i niszczenie jego siedlisk, w szczególności wobec niezwykle wysokiego tempa wylesiania w Azji Południowo-Wschodniej[25]. Lasy zmieniane są w tereny użytkowane przez człowieka, siedliska niszczą tamy. W niektórych okolicach wzmaga się zabijanie zwierzęcia, przez co uzyskuje się części jego ciała i skóry na sprzedaż[29]. Swego czasu zabroniono handlu produktami ztygrysa, w tym jego kośćmi, używanymi niegdyś na dużą skalę w medycynie ludowej. Zakaz handlu tygrysimi kośćmi spowodował zastępowanie ich kośćmi innych kotowatych[38], także mormi złocistego. Skóry zdarte z mormi złocistego specjalnie malowano, by wyglądały na tygrysie. Ponadto zabijany jest nie tylko celem zysku z handlu, ale także z zemsty za polowania na drób. Jest także zjadany. Polowania nasilone są zwłaszcza w Chinach i Wietnamie, ale poluje na niego też rdzenna ludność Bangladeszu[25].
↑Miejsce typowe:Dardżyling, Indie[4]; holotyp: być może w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; etymologia:łac.nigrescens,nigrescentis ‘czarniawy’, odnigrescere ‘być czarnym’, odniger ‘czarny’[5].
↑Miejsce typowe: Syczuan, Chińska Republika Ludowa[4][15];lektotypy: czaszki dorosłego samca i samicy (sygnatury ZIN O. 6333 i ZIN S. 6174) ze zbiorów Muzeum Zoologicznego przy Instytucie Zoologicznym Rosyjskiej Akademii Nauk w Petersburgu; okaz typowy zebrany w 1894 roku[15]; Piotr Pietrowicz Siemionow-Tian-Szanskij (1827–1914), rosyjski geograf, badacz Azji Środkowej w latach 1856–1857, entomolog[16].
↑Miejsce typowe: Syczuan, Chińska Republika Ludowa[4]; holotyp: skóra (sygnatura BMNH:Mamm:1908.6.13.2) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz typowy zebrał Mason Mitchell[18]; etymologia: Mason Mitchell, brytyjski ornitolog[19].
↑Miejsce typowe: Weishi, Junnan, Chińska Republika Ludowa[4]; skóra, być może w zbiorachMuzeum Historii Naturalnej w Berlinie[20]; etymologia: dr Rudolf Emil Mell (1878–1970) niemiecki entomolog, kolekcjoner, pedagog w Chinach[21].
↑Miejsce typowe: Tengueh, południowo-zachodni Junnan, Chińska Republika Ludowa[4][8]; holotyp: skóra, która znajdowała się wRoyal Asiatic Society Museum wSzanghaju[8].
↑Nowa nazwa dlaFelis (Catopuma) melliMatschie, 1922.
↑1899.12.27.1. [w:]Data Portal [on-line]. Natural Museum History. [dostęp 2024-12-24]. (ang.).
↑R.I. Pocock. The Marbled Cat (Pardofelis marmorata) and some other Oriental Species, with the Definition of a new Genus of the Pelidæ. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 102 (3), s. 749, 1932. (ang.).
↑W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 134.ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
↑abZwierzęta: encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 158.ISBN 83-01-14344-4.
↑abcdefghijklmnopqrs10. Asian Golden Cat, s. 141, w:M.E. & F.C.M.E.& F.C.SunquistM.E. & F.C.M.E.& F.C.,Family Felidae (Cats), [w:]D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy),Handbook of the Mammals of the World, t. 1. Carnivores, Barcelona: Lynx Edicions, 2009, s. 54–169,ISBN 978-84-96553-49-1(ang.).
↑abcde9. Bay Cat, s. 141, w:M.E. & F.C.M.E.& F.C.SunquistM.E. & F.C.M.E.& F.C.,Family Felidae (Cats), [w:]D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy),Handbook of the Mammals of the World, t. 1. Carnivores, Barcelona: Lynx Edicions, 2009, s. 54–169,ISBN 978-84-96553-49-1(ang.).
↑ab8. Marbled Cat, s. 141, w:M.E. & F.C.M.E.& F.C.SunquistM.E. & F.C.M.E.& F.C.,Family Felidae (Cats), [w:]D.E. Wilson & R.A.D.E.W.& R.A.Mittermeier,Handbook of the Mammals of the World, t. 1. Carnivores, Barcelona: Lynx Edicions, 2009, s. 54–169,ISBN 978-84-96553-49-1(ang.).
↑D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): SpeciesCatopuma temminckii. [w:]Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2022-03-27].
↑N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, J. Zijlstra & D. Huckaby: Catopuma temminckii (Vigors & Horsfield, 1827). [w:]ASM Mammal Diversity Database (Version 1.13) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2024-12-24]. (ang.).
↑1855.12.24.250. [w:]Data Portal [on-line]. Natural Museum History. [dostęp 2024-12-24]. (ang.).
↑GERM 118.a. [w:]Data Portal [on-line]. Natural Museum History. [dostęp 2024-12-24]. (ang.).
↑J.J.RossJ.J. i inni,Pardofelis marmorata, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2020, wersja 2019-3 [dostęp 2020-03-06](ang.).
↑abcM.E. & F.C.M.E.& F.C.SunquistM.E. & F.C.M.E.& F.C.,Family Felidae (Cats), [w:]D.E. Wilson & R.A.D.E.W.& R.A.Mittermeier,Handbook of the Mammals of the World, t. 1. Carnivores, Barcelona: Lynx Edicions, 2009, s. 54-,ISBN 978-84-96553-49-1(ang.).
↑B. Beolens, M. Watkins & M. Grayson: The Eponym Dictionary of Mammals. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 2009, s. 407–408.ISBN 978-0-8018-9304-9. (ang.).
↑L.L.GrassmanL.L. i inni,Neofelis nebulosa, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2021, wersja 2022-1 [dostęp 2022-03-24](ang.).
↑A.A.HearnA.A. i inni,Neofelis diardi, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2015, wersja 2024-2 [dostęp 2024-11-23](ang.).
