Korona, najważniejszy atrybutmonarchy (tu:chrześcijańska korona Królestwa Włoch)
Monarchia (łac.monarchia, zestgr.μοναρχία,monarchía „jedynowładztwo”, od μόναρχος „jedyny władca”, od μόνοςmonos „jeden” i ἀρχόςarchós „początek”[1]) – forma rządów, w którejgłową państwa jest jedna osoba, nazywanamonarchą, niewybierana w sposóbrepublikański. Zazwyczaj:
Obecnie w wielu państwach z takowym ustrojem politycznym monarcha pełni jedynie funkcje reprezentacyjne[2]. Kierowanie przez niego polityką jest znikome lub żadne.
W początkachstarożytności monarcha zyskał praktycznie nieograniczoną władzę (w ustrojudespotycznym), w niektórych krajach był uznawany zaboga lub półboga (faraon,august), niekiedy miał pozostawać w łączności z bóstwami[3].
Wśredniowieczu powstały nowe,feudalne formy monarchii:patrymonialna orazstanowa. Uzasadnieniem władzy monarchów było jej pochodzenie odBoga, stąd ich pozycja była teoretycznie niepodważalna. Bylisuzerenami, jednak nie zawsze mogli wyegzekwować swą władzę i ich wpływ został ograniczony. Powstawały pierwszeparlamenty (tym samymmonarchie parlamentarne).
Od XV wieku w Europie zachodniej ponownie wzrosło znaczenie monarchy, do władzy prawie nieograniczonej lub nieograniczonej, czyliabsolutnej.Monarchia absolutnaLudwika XIV była wzorem dla innych monarchów Europy, szczególniePrus,Rosji iSzwecji.
Rozwój przemysłu i handlu, wzrost pozycjiburżuazji i klasy średniej,rewolucja francuska (1789-1799) doprowadziły do upadku absolutyzmu[2]. Narodził się pogląd, żesuwerenem jest społeczeństwo, które ma prawo powoływać i odwoływać sprawujących władzę. Opracowana przezThomasa JefferonaDeklaracja Niepodległości głosiła:Rząd czerpie swą władzę ze zgody rządzonych. Lud ma prawo zmienić go lub usunąć[4].
Ta sytuacja, wsparta przez powstanieStanów Zjednoczonych (4 lipca 1776), wymusiła ograniczenia praw monarchy. Gdy pułkownikLewis Nicola w liście doJerzego Waszyngtona (przyszłego prezydenta USA) zaproponował mu aby koronował się na króla, ten odpisał mu jednoznacznie:Pomysł taki uważam za odrażający i stanowczo go potępiam[5]. Doprowadziło to do powstania pierwszychmonarchii konstytucyjnych (Francja,Rzeczpospolita Obojga Narodów), gdzie król był zwierzchnikiem administracji[2].
Nieco inna sytuacja miała miejsce wAnglii, a następnie wWielkiej Brytanii. Ustrój panujący w tym kraju określa się mianem monarchii parlamentarnej.
Zazwyczaj monarchie są dziedziczne, tzn. po śmierci władcy tron obejmuje jedno z jego dzieci. W Europie początkowo był to najstarszy syn monarchy, później dopuszczano również córki (por.Jadwiga Andegaweńska,sankcja pragmatyczna). Czasem jednak zdarzało się, że monarcha umierałbezdzietnie, wówczas władzę mogła objąć osoba spokrewniona, niebędącazstępnym. Czasem następcę monarcha mógł wyznaczyć na podstawieczynności prawnej:testamentem lub zawierającukład o przeżycie.
W innych kulturach sukcesja władzy wyglądała inaczej. Przykładowo wImperium Inków panowała tradycja iż dziedzicem tronu powinien być jeden z synówInki iCoyi (małżonka królewska najczęściej bliska siostra władcy , siostra lub kuzynka). W Cesarstwie Rzymskim bardzo często następcami tronu zostawali adoptowani synowie cesarzy (np. adoptowany synOktawiana Augusta –Tyberiusz czy adoptowany synKlaudiusza –Neron).
↑Teoretycznie ostatni car Rosji. 15 marca 1917 Mikołaj II abdykował na rzecz swego brata Michała, który jednak odmówił przyjęcia/zrzekł się tronu następnego dnia.
↑W latach 1946–1962 częśćRuanda-Urundi terytorium powiernicze ONZ pod administracją Belgii
↑W latach 2001–2005 był premierem Bułgarii jako Symeon Borisov Saskokoburggotski.
↑Od czasu upadku powstania w 1959 przebywa na emigracji w Indiach, gdzie w Dharamsali kieruje emigracyjnym rządem swojego kraju, będącego obecnie częścią Chińskiej Republiki Ludowej. 10 marca 2011 zapowiedział w oświadczeniu wydanym z okazji Tybetańskiego Dnia Powstania Narodowego swoją rezygnację z pełnionych funkcji politycznych, na rzecz przywódcy wybranego w sposób demokratyczny.
↑30 kwietnia 2013 królowa Beatrycze abdykowała na rzecz syna Wilhelma Alexandra.
↑25 czerwca 2013 emir Hamad abdykował na rzecz syna Tamima.
↑21 lipca 2013 król Albert II abdykował na rzecz syna Filipa I.
↑19 czerwca 2014 król Jan Karol I abdykował na rzecz syna Filipa VI.
↑30 kwietnia 2019 cesarz Akihito abdykował na rzecz syna Naruhito.
↑14 stycznia 2024 królowa Małgorzata abdykowała na rzecz syna Fryderyka.
↑3 października 2025 wielki książę Henryk abdykował na rzecz syna Wilhelma.
.jpg)
_(cropped_2).jpg)
.jpg)
.jpg)
