Mołdawia,Republika Mołdawii (rum.Moldova, Republica Moldova) –państwoeuropejskie położone na terenach historycznejBesarabii oraz częściowo na lewym brzeguDniestru.
Leżące na lewym brzegu Dniestru tzw.Naddniestrze, niewielka część Mołdawii zamieszkana w znacznej mierze przezRosjan iUkraińców, po upadkuZwiązku Radzieckiego ogłosiłosecesję i od czasukrótkiej wojny domowej w 1992 funkcjonuje jak niepodległe państwo ze stolicą wTyraspolu (Naddniestrzańska Republika Mołdawska lub błędnieMołdawska Republika Naddniestrza), które jednak nie jest uznawane na arenie międzynarodowej. Od tego czasu toczą się bezowocne rozmowy zjednoczeniowe, w których pośredniczy m.in.OBWE. Władze mołdawskie opowiadają się za zjednoczeniem „asymetrycznym”, w ramach którego Naddniestrze otrzyma szeroką autonomię, władze w Tyraspolu dążą zaś do zjednoczenia „symetrycznego”, w którym obie części Mołdawii będą miały takie same prawa.
CzęśćMołdawian opowiada się za zjednoczeniem zRumunią. W zorganizowanym w 1994 rokureferendum dotyczącym zjednoczenia poparcie dla niego było minimalne – 94,4% obywateli opowiedziało się za niezależnością, jednak sondaż zorganizowany w 2008 roku, po 17 latach niepodległości, wskazał, że już 29% Mołdawian popiera ideę zjednoczenia[3][4]. W 2021 roku poparcie dla zjednoczenia wzrosło do 43,9%[5].
NazwaMołdawia została przyjęta dla państwa odkrainy historycznej. Nazwa łacińska tego regionu –Moldavia – pojawia się w tej formie już wAnnales seu cronicae incliti Regni Poloniae Jana Długosza z lat 1455–1480. Polska nazwa regionu w formieMołdawija notowana jest już w publikacjach z 1609 i 1633 r.; prawdopodobnie od polskiej formy nazwy utworzona została nazwa rosyjska Молдавия (w transkrypcji:Mołdawija)[7].
Mołdawia zajmuje międzyrzeczeDniestru iPrutu (Besarabia) oraz wąski pas na lewym brzegu Dniestru (Naddniestrze).Powierzchnia równinna, pocięta głębokimi dolinami rzecznymi i wąwozami. Występujekras. Średnia wysokość terenu to 147 m. Ponad 75% powierzchni na wysokości poniżej 200 m.
Klimat umiarkowanykontynentalny, na południu suchy, ze stosunkowo łagodnązimą i długim gorącymlatem. Średnia temperatura w styczniu od –5 °C na północy do –3 °C na południu, w lipcu odpowiednio 19 °C i 22 °C (w Kiszyniowie absolutne minimum –30 °C, maksimum 39 °C). Roczna suma opadów 400 mm na południu do 560 mm na północy. Opady główniewiosenno-letnie o charakterze ulew. Pokrywaśnieżna ustala się jedynie podczas najchłodniejszych zim. Przeważająwiatry północno-zachodnie. Zimą częste odwilże.
Rzeki:Dniestr (długość w granicach Mołdawii 657 km) z dopływami Stary Reut,Byk iBotna orazPrut (graniczna na dł. 695 km) należą do dorzeczaMorza Czarnego. W części wyżynnej zachowały siędąbrowy (lesistość kraju ok. 9%), nad rzekami – lasy łęgowe. Stepy (od kwietnych po ostnicowe) zostały niemal w całości zaorane (gleby czarnoziemne). Ponad 5% powierzchni objętoformami ochrony przyrody, takimi jak rezerwat naukowyKodry (ponad 5 tysięcy ha) utworzony w 1971 dla ochrony kompleksu lasów liściastych (dąb,jesion,grab,buk,lipa). Pod ochroną aklimatyzowanemaral ijeleń.
Największego zasięgu terytorialnego, jak i rozkwitu kultury Mołdawia zaznała podczas rządów hospodaraStefana III Wielkiego. W przeciągu jego panowania Mołdawia stała się silnym organizmem państwowym utrzymującym niepodległość wbrew interesom i ambicjomKrólestwa Węgier,Królestwa Polskiego,Hospodarstwa Wołoskiego orazImperium Osmańskiego dążących do jej podporządkowania. Stefan, zgodnie z tradycją zwyciężył w 34 ze swoich 36 bitew, pokonując m.in. wojska króla węgierskiegoMacieja Korwina i króla polskiegoJana Olbrachta. W 1484 roku Stefan oddał Turcji ziemie mołdawskie położone nadMorzem Czarnym zKilią iBiałogrodem, na których utworzono prowincję turecką o nazwieBudziak. Oddanie Budziaku zażegnało groźbę wojny z Turcją i likwidacji państwa mołdawskiego. Po śmierci Stefana Mołdawia popadła w zależność od Turcji, pozostając do XIX wieku lennem Imperium Osmańskiego.
Po osłabieniuTurcji licznymi wojnami z Austrią i Rosją, zaczęła ona powoli tracić kontrolę nad terenamilennymi, w tym Mołdawią.
W 1812 roku wschodnia część Mołdawii, tzw.Besarabia, a takżeBudziak, zostały przyłączone do Rosji. Wtraktacie paryskim z 1856 roku kończącymwojnę krymską, mocarstwa europejskie zdecydowały, iż Mołdawia i Wołoszczyzna pozostaną krajami autonomicznymi w składzie Imperium Osmańskiego, znajdującymi się jednakże pod wspólnym protektoratem „siedmiu dużych” (Rosji,Wielkiej Brytanii,Austrii,Prus,Francji,Turcji iSzwecji). Porozumienie zaowocowało również przyłączeniem do Mołdawii części Budziaku zIzmaiłem,Białogrodem iKilią. Wtraktacie berlińskim z 1878 roku Rumunia zrzekła się na rzecz Rosji Budziaku, przyznanego Mołdawii w 1856 roku.
W 1859 roku książęAlexandru Ioan Cuza wybrany został zarazem władcą Mołdawii iWołoszczyzny, co dało początekZjednoczonym Księstwom Mołdawii i Wołoszczyzny. W 1862 roku zmieniono nazwę państwa na Zjednoczone Księstwa Rumunii. Tę początkowo luźną unię przekształcono w 1866 roku we wspólne, unitarne państwo –Księstwo Rumunii, nazwane tak na cześć starożytnych Rzymian, od których mieli jakoby pochodzić współcześni mieszkańcy kraju.
W XVIII w. roszczenia do panowania w regionie zaczęła wysuwaćRosja, czego efektem był szereg wojen rosyjsko-tureckich. W efekciejednej z nich w 1812 wschodnia część Hospodarstwa MołdawskiegoBesarabia, jako teren lenny imperium osmańskiego, została przyłączona do Rosji. Do Rosji wówczas przyłączono także zamieszkały przez MołdawianBudziak, stanowiący dotąd bezpośrednią część Turcji.
Dzieje Besarabii toczyły się odtąd odmiennie od zachodniej części państwa, gdzie w latach 1859–1866 doszło do zjednoczenia zHospodarstwem Wołoskim, co stanowiło podstawę utworzenia nowoczesnegopaństwa rumuńskiego. Na terenach przyłączonych do Rosji utworzono obwód besarabski przekształcony w 1873 roku w gubernię besarabską. Terytorium Besarabii (w dużej mierze pokrywające się z terenem dzisiejszego państwa mołdawskiego) wraz z głównymi miastami: Kiszyniowem, Bielcami i Benderami (Tighiną) przez cały XIX wiek stanowiło częśćImperium Rosyjskiego (guberni besarabskiej, podolskiej i odeskiej), choć pretensje do tych terenów zgłaszała Rumunia. Podział regionu spowodował izolację mieszkańców Besarabii od procesu budowy rumuńskiej tożsamości narodowej i zapoczątkował różnicowanie się tożsamości etnicznej mieszkańców wschodniej oraz zachodniej Mołdawii.
Rewolucje w Rosji umożliwiły zwołanie w październiku 1917 roku Zjazdu Chłopów Besarabii, a następnie Zjazdu Żołnierzy Mołdawskich. W ich wyniku doszło do powołania Rady Krajowej. 2 grudnia 1917 roku Rada Krajowa przyjęła deklarację o utworzeniu Mołdawskiej Republiki Ludowej w ramachRosyjskiej FSRR. 24 stycznia 1918 r. ogłoszono, za zgodą Rosyjskiej FSRR, niepodległość i zmieniono nazwę państwa naMołdawska Republika Demokratyczna, ale już po kilku miesiącach została ona przyłączona do Rumunii.
Z inicjatywy bolszewickich działaczy Mołdawskiej Republiki Demokratycznej, przebywających na uchodźstwie od czasu wkroczenia wojskrumuńskich do Besarabii podjęto na lewym brzegu Dniestru przygotowania do utworzenia alternatywnego organizmu państwowego. Oprócz ziemguberni besarabskiej, w skład republiki miały wejść:ujezdtyraspolski (gubernia chersońska) oraz ujezdybałcki iolgopolski (gubernia podolska) zamieszkiwane w większości przez etnicznychMołdawian[8]. Besarabska Socjalistyczna Republika Radziecka została proklamowana 11 maja 1919 roku przez mołdawski „Tymczasowy Rząd Robotniczo-Chłopski na uchodźstwie” jakoautonomiczny region Rosyjskiej FSRR[9]. Wobec okupacji Besarabii przez wojska rumuńskie, siedziba władz republiki znajdowała się początkowo wOdessie. W trakcie walk zBiałą Armią, polskiej i francuskiej interwencji militarnej, stolica republiki została 2 sierpnia 1919 roku przesunięta do Tyraspola. Pod koniec września 1919 roku republikade facto przestała istnieć, choć oficjalnie jej nie rozwiązano. Polska okupacja terytoriów republiki zakończyła się 29 grudnia 1920 roku.
Na mocy postanowień traktatu paryskiego z 28 października 1920 r. mocarstwa zachodnie uznały przyłączenie Besarabii do Rumunii. Podczas negocjowania traktatu byli nieobecni zarówno rosyjscy, jak i besarabscy przedstawiciele, co było głównym powodem do nieuznania traktatu przez Rosyjską FSRR i późniejZSRR[10].
W 1924 r. Rady NajwyższeUkraińskiej SRR iZSRR zdecydowały o utworzeniu na terenie Ukraińskiej SRR Mołdawskiego Obwodu Autonomicznego (6/7 III 1924 r.), który 12 X 1924 został przekształcony wMołdawską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką, która miała stanowić „odskocznię” do zaanektowania terenów Besarabii położonych po prawej stronie Dniestru, których włączenia do Rumunii ZSRR nigdy nie uznał.
Dodatkowym powodem była prowadzona przez rumuńskie władze planowa rumunizacja Besarabii. Urzędowymi językami na terenie Mołdawskiej ASRR stały się: rosyjski, ukraiński oraz mołdawski (reaktywowana nazwa języka, który od XVIII w. był utożsamiany z rumuńskim; mołdawski był od 1938 r. zapisywany w ZSRR wyłączniecyrylicą). Oficjalną stolicą Mołdawskiej ASRR było „czasowo okupowane miasto Kiszyniów”, zaś faktyczną siedzibę władz MASRR ulokowano wBałcie, a po 1929 r. przeniesiono ją do największego gospodarczego ośrodka republiki Tyraspola, gdzie pozostała do 1940 r.
W tajnym protokole dodatkowym do podpisanego 23 sierpnia 1939 rokupaktu Ribbentrop-Mołotow Besarabię określono jako obszar znajdujący się w obszarze zainteresowania ZSRR, poza obszarem interesów Niemiec. W maju 1940 roku ZSRR zaczął coraz częściej wysuwać roszczenia do terenów położonych między Dniestrem a Prutem (dawna rosyjska gubernia besarabska), przyłączonych do Rumunii w 1918 roku. 28 czerwca 1940 roku wręczone zostało rumuńskiemu ambasadorowi w Moskwie Grigore Gafencu ultimatum z 48 godzinnym terminem na ewakuację administracji i wojska z żądanego terytorium. Pozbawiona oparcia w sojusznikach z Berlina, a jednocześnie od zachodu zagrożona roszczeniami węgierskimi, Rumunia przystała na ultimatum, w którym odstępowała te tereny na rzecz ZSRR. Z terenów odstąpionych tzw. Besarabii (z wyjątkiem żup: białogrodzkiej, izmailskiej i chocimskiej, które włączono do Ukraińskiej SRR) oraz wschodniej części MASRR (Bałtę i okolice przyłączono z powrotem bezpośrednio do Ukraińskiej SRR) utworzonoMołdawską Socjalistyczną Republikę Radziecką ze stolicą w Kiszyniowie.
Nowa sytuacja geopolityczna nie trwała długo, gdyż już w 1941 roku Niemcy wraz z sojusznikami napadły na Związek Radziecki i Rumuni uzyskali możliwość odnowienia kontroli nad Besarabią. Do Wielkiej Rumunii (rum.România Mare) przyłączono wówczas nie tylko tereny stracone w 1940 roku, ale również obszar pomiędzy Dniestrem a Bohem (z Tyraspolem, Bałtą,Odessą iWinnicą), który nazwanoTransnistria (tj. Zadniestrze). W 1944 roku, po wkroczeniu Armii Czerwonej na Bałkany, przywrócono granicę rumuńsko-radziecką na Prucie oraz istnienie Mołdawskiej SRR.
Po klęscepuczu Janajewa 27 sierpnia 1991 roku Mołdawia ogłosiła niepodległość, stając się w grudniu członkiemWspólnoty Niepodległych Państw, podobnie jak większość byłych republik radzieckich. Początkowo pojawiły się tendencje unifikacji z Rumunią, jednak w marcu 1994 roku wreferendum zdecydowana większość głosujących opowiedziała się za niepodległością Mołdawii[3]. Na podstawieRezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 739 z 5 lutego 1992 roku Mołdawia została członkiemONZ[11].
Tendencje do unifikacji z Rumunią, choć nie odniosły skutku, doprowadziły dosecesji terenów położonych na lewym brzegu Dniestru zamieszkanych w dużej mierze przez ludnośćrosyjską iukraińską. Efektem secesji była proklamacjaNaddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej. Kiszyniów podjął w 1992 próbęzbrojnego ustanowienia władzy w Naddniestrzu, jednak bezskutecznie. Kluczową rolę odegrała w tym konflikcie rosyjska 14. armia; rosyjskie siły zbrojne stacjonują w tym regionie do dziś. Od czasu zakończenia walk toczony jest proces zmierzający do pokojowego rozwiązania problemu Mołdawii Naddniestrzańskiej, funkcjonującej jako niezależne państwo, nieuznawanej jednak na arenie międzynarodowej przez żaden kraj na świecie (nawet Rosję).
W styczniu 2011 rokuOrganizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie rozpoczęła sondowanie stron ws. rozpoczęcia wielostronnych rozmów pokojowych w formule 5+2 (OBWE, Rosja, Ukraina i jako obserwatorzy Unia Europejska i Stany Zjednoczone)[12].
Zwyciężając wwyborach parlamentarnych w Mołdawii w 2001 roku,Partia Komunistów uzyskała 71 ze 101 miejsc w Parlamencie. 4 kwietnia 2001 rokuVladimir Voronin został wybrany naprezydenta. Mołdawia stała się pierwszym postkomunistycznym państwem, gdzie brak reform spowodował powrót do władzy komunistów. W tym okresie premierem byłVasile Tarlev (2001–2008), a następnieZinaida Greceanîi (2008–2009)[13]. W latach 2001–2003 stosunki między Mołdawią a Rosją znacznie się polepszyły, jednak w okresie 2003–2006 pogorszyły się, czego kulminacją było embargo na mołdawskie wino[14]. Partia Komunistów pozostawała u władzy przez osiem lat. Ich upadek rozpoczął się, kiedyMarian Lupu dołączył doPartii Demokratycznej[15].
W sierpniu 2009 roku cztery mołdawskie partie opozycyjne zgodziły się stworzyć koalicjęSojusz na rzecz Integracji Europejskiej, która po ponownych wyborach w lipcu tego samego roku sprawiła, że komuniści znaleźli się w opozycji. Prezydent Voronin zrezygnował z funkcji 11 września 2009 roku, jednak Parlamentowi nie udało się wybrać prezydenta. Wobec tego faktu, rządząca koalicja zorganizowałareferendum w 2010 roku w sprawie bezpośredniego wyboru prezydenta przez obywateli. Referendum z powodu niższej od wymaganej frekwencji wyborczej, nie było prawnie wiążące[18]. W efekcie po raz kolejny odbyły sięwybory w listopadzie 2010 roku[19], które wygrała czteropartyjna koalicja prozachodnia. W 2014 roku Mołdawia utrzymała prozachodni kierunek, wybierając w wyborach znów koalicję opowiadającą się za zacieśnieniem współpracy zUnią Europejską.
Od 2015 największy wpływ na funkcjonowanie mołdawskiego państwa miał oligarcha Vlad Plahotniuc, przewodniczący rządzącej Partii Demokratycznej. Nie sprawował on jednak żadnego stanowiska państwowego, gdyż premierem był Pavel Filip. Partia Plahotniuca opowiadała się za kierunkiem proeuropejskim i posługiwała się silnie antyrosyjską retoryką oraz podejmowała antyrosyjskie inicjatywy, jednocześnie jednak faktycznie współpracując z prorosyjską Partią Socjalistów i prezydentem Igorem Dodonem. Plahotniuc bowiem blokował reformy proeuropejskie i oligarchizował system polityczny. Porozumienie obu partii miało doprowadzić do polaryzacji elektoratu i utrzymaniu duopolu partyjnego. W wyborach parlamentarnych w lutym 2019 roku najlepsze wyniki uzyskały Partia Socjalistyczna i Partia Demokratyczna. Trzeci wynik zdobył natomiast proeuropejski ACUM Mai Sandu i Andreia Nastasego. Partia Demokratyczna zaczęła pozorowane rozmowy koalicyjne z ACUM, które planowała zakończyć porażką i koalicją z socjalistami. Obie największe partie dążyły od początku do koalicji, jednocześnie wygaszając pozorowaną wrogość[20].
3 czerwca 2019 r. do Kiszyniowa przyjechali wicepremier Rosji i przedstawiciel prezydenta ds. Mołdawii Dmitrij Kozak, przedstawiciel Departamentu Stanu USA ds. Europy Wschodniej Bradley Freden i komisarz Unii Europejskiej do spraw rozszerzenia, Johannes Hahn, a każdy z nich odbył serię spotkań z politykami mołdawskimi, efektem czego był powrót do negocjacji koalicyjnych między socjalistami i ACUM, które już 8 czerwca zakończyły się powodzeniem. Dzień później podporządkowany Plahotniucowi Sąd Konstytucyjny zdymisjonował prezydenta, a dotychczasowy premier Filip rozwiązał parlament, a w odpowiedzi prezydent anulował rozwiązanie parlamentu. Partia Demokratyczna zaczęła organizować demonstracje, jednak 14 czerwca Plahotniuc wyjechał z kraju, a do końca miesiąca sędziowie Sądu Konstytucyjnego podali się do dymisji. Celem nowego rządu została deoligarchizacja polityki i przygotowanie nowych wyborów[20].
Zamieszki w Mołdawii w 2009 rokuMaia Sandu – prezydent Mołdawii od 2020 roku
Mołdawia jest oficjalnie republiką parlamentarną (tak stanowi konstytucja kraju z 1994 nowelizowana w 2003).Na czele państwa stoiprezydent, wybierany przezparlament większością 3/5 głosów (tak było w latach 2001–2016), natomiast od 1991 do 2001 i od 2016 głowa państwa wybierana jest przez obywateli. Prezydent przyjmuje ambasadorów, wysyła przedstawicieli Mołdawii do obcych państw, ratyfikuje umowy międzynarodowe, reprezentuje państwo na zewnątrz. Ma prawo mianowaniapremiera po każdych wyborach parlamentarnych, podpisuje ustawy, które może odesłać do Trybunału Konstytucyjnego, w szczególnych przypadkach zachowuje prawo weta wobec parlamentarnych przedłożeń. Prezydent nadaje obywatelstwo cudzoziemcom, stosuje prawo łaski, a także posiada specjalne uprawnienia w dziedzinie wojskowości.
Ogółem spraw kieruje w Mołdawii prezes rady ministrów, wybierany przez parlament bezwzględną większością głosów. Stoi on na czelerządu, który podlegaparlamentowi i może być przez niego odwołany.
W 1998 r. weszła w życieumowa o partnerstwie i współpracy, a od 2010 r. trwały negocjacje w sprawie umowy o stowarzyszeniu[21] zwieńczone podpisaniem umowy stowarzyszeniowej 27 czerwca 2014. Proces hamowany jest przez opozycję, której zdaniem prawdziwym celem integracji europejskiej jest „rumunizacja” Mołdawii, pozbawienie jej niepodległości i wprowadzenie bocznymi drzwiami doNATO[22]. Poinwazji Rosji na Ukrainę, w związku z obawami o rozlanie się konfliktu na ten kraj, zwłaszcza z obszaruNaddniestrza, gdzie od lat stacjonuje rosyjska armia, Mołdawia złożyła wniosek o przyjęcie doUnii Europejskiej i w czerwcu 2022 r. zyskała status kandydata[23][24]. 14 grudnia 2023 r. ogłoszono, że Rada Europejska rozpoczyna negocjacje akcesyjne z Ukrainą (oraz z Mołdawią)[25].
Mołdawia podzielona jest na 32 regiony oraz 5 miast wydzielonych. Poza tym w jej skład wchodzi terytorium autonomiczne –Gagauzja orazNaddniestrze – obszar, który w następstwie wojny w latach 90. XX wieku ogłosiłsecesję i który faktycznie funkcjonuje poza kontrolą Kiszyniowa.
Na Terytorium Autonomicznym Gagauzji językami urzędowymi są, obok rumuńskiego,gagauski irosyjski, choć sami Rosjanie stanowią niewielką część ludności tego obszaru. Rdzenną ludność Gagauzji (ponad 80%) stanowiąGagauzi – tureckojęzyczni prawosławni chrześcijanie.
Na podstawie spisu powszechnego z 2014 roku 73,7% mieszkańców stanowiąMołdawianie, 6,9%Rumuni, 6,5%Ukraińcy, 4,5%Gagauzi, 4%Rosjanie, 1,8%Bułgarzy, 0,3%Romowie. Liczba ludności Mołdawii wynosiła odpowiednio około 3,38 miliona w 2004 roku, 2,81 miliona w 2014 roku i 2,45 miliona w 2024 roku[29]. W latach 1989–2004 odsetek osób deklarujących narodowość mołdawską wzrósł, co wynikało nie tylko z emigracji ludności rosyjskiej i ukraińskiej, ale także z procesu odzyskiwania świadomości narodowej przez rodziny zrusyfikowane w poprzednich pokoleniach. W latach 2004 - 2014 najbardziej zmniejszyła się liczba osób deklarujących narodowość mołdawską (−498 tys.), z drugiej strony, liczba osób deklarujących narodowość rumuńską zwiększyła się o 119,5 tys[30].
Na spadek liczby ludności Mołdawii wpływa wiele czynników: malejąca dzietność, emigracja zarobkowa etnicznych Mołdawian oraz wyjazdy ludności ukraińskiej i rosyjskiej, która — poza Naddniestrzem — zamieszkuje przede wszystkim większe miasta. Wskaźnik dzietności wynosił kolejno: 2,5 w 1989 roku, 1,24 w 2013 roku i 1,6 w 2023 roku. Od 1999 roku niemal każdego roku liczba zgonów przekracza liczbę urodzeń, a w 2023 roku urodziło się o 70% mniej dzieci niż w 1989 roku[29].
Ponadto, zgodnie z danymi z 2023 roku, średnia długość życia dla obu płci w Mołdawii jest wciąż stosunkowo niska (71,9 roku) w porównaniu z państwami Unii Europejskiej (81,5 roku). Dodatkowo niekorzystnie na sytuację demograficzną wpływa zjawisko masowej emigracji, wywołane wieloletnimi trudnościami gospodarczymi. Szacuje się, że w ciągu ostatnich 30 lat z kraju wyjechało w celach zarobkowych od 1,1 do 1,2 mln obywateli[32]. Najliczniejsze skupiska diaspory mołdawskiej znajdują się we Włoszech (ok. 300 tys.), Francji (ok. 100–160 tys.) i Niemczech (ok. 100 tys.). Emigracji zarobkowej sprzyja stosunkowo łatwy proces uzyskania przez mieszkańców Mołdawii obywatelstwa rumuńskiego, przysługującego osobom zamieszkującym tereny należące do Rumunii przed rokiem 1940. Szacuje się, że ponad milion Mołdawian posiada rumuński paszport, co pozwala im podejmować pracę na terenie całej Unii Europejskiej[29][33].
Mołdawia to najbiedniejsze państwo wEuropie; jest słabo rozwinięta, silnie uzależniona odimportupaliw i surowców. W 1994rolnictwo ileśnictwo dostarczyły 42%produktu narodowego netto,przemysł ibudownictwo – 38%, dochód narodowy na 1 mieszkańca wyniósł 1260 dolarów. Szacuje się, że 90% społeczeństwa żyje poniżej minimum egzystencji. Reformęgospodarki hamują konflikty na tle politycznym i narodowym (w sierpniu 1994Naddniestrze i tzw.Republika Gagauska otrzymały status terytoriów autonomicznych). W 1993 rozpoczęto program powszechnej prywatyzacji, w listopadzie wprowadzona została własna waluta (lej Mołdawii), natomiast w grudniu Mołdawia otrzymała 103 mln dolarów amerykańskichkredytu od Międzynarodowego Funduszu Walutowego (którego członkiem jest od 1992). Do początku lat 90. większa część ziemi należała dokołchozów i sowchozów (własność prywatna obejmowała ok. 9% areału upraw), następnie została podzielona pomiędzy członków spółdzielni rolniczych. Susze i inne klęski żywiołowe (huragany, powodzie) powodują duże straty w produkcji rolnej. Odkryte na początkach lat 90. złoża ropy naftowej i gazu ziemnego są eksploatowane. W 1994 poziom inflacji zahamowany został do 7,6% miesięcznie (w 1992 wynosił 1500%).
Ciosem dla rolnictwa Mołdawii była susza w 2007 roku[35][36]. Spowodowała ona straty plonów na 80% pól uprawnych, co spowodowało konieczność zaapelowania o pomoc do społeczności międzynarodowej. Odpowiedziała na nieRosja iUnia Europejska, wysyłając w sierpniu tegoż roku transporty z pomocą żywnościową.
Najbardziej uprzemysłowiony region leży na lewym brzegu Dniestru i pozostaje pod kontrolą władzNaddniestrza (huta i cementownia w Rybnicy, elektrownia w Dniestowsku, zakłady elektromechaniczne w Benderach i Tyraspolu, fabryka kabli w Benderach).
Z powodu braku dostępu do morza oraz braku zasobówropy naftowej iwęglowodorów, a także ograniczonych możliwości produkcji energii, Mołdawia jest uzależniona od importu energii. W 2020 roku 82,2% energii pochodziło z importu, niemal w całości od Rosji (spadek z 95% w 1991)[37]. Władze kraju starają się zmniejszyć zależność od Rosji poprzez budowę połączeń gazowych, łączących Mołdawię zRumunią[38]. W sierpniu 2014 oddano do użytku interkonektor gazowyIași –Ungheni, którego przepustowość wynosiła 0,5 mld metrów sześciennych[39]. W sierpniu 2020 ukończono rozbudowę gazociągu, łącząc go ze stolicą Mołdawii –Kiszyniowem oraz zwiększając jego przepustowość do 1,5 mld metrów sześciennych (równowartość rocznego zapotrzebowania Mołdawii na gaz ziemny, z wyłączeniemNaddniestrza)[39]. Pomimo ukończenia budowy, do 22 listopada 2021 nie rozpoczęto jeszcze importu gazu z Rumunii[40].
W Mołdawii obecny udział OZE w profilu energetycznym wynosi 17% całkowitego zapotrzebowania w energię pierwotną, z czego 98% stanowi biomasa (odpady rolnicze, drewno opałowe, odpady z obróbki drewna) wykorzystywana głównie do ogrzewania obszarów wiejskich[41]. W 2020 roku 6% produkcji energii elektrycznej stanowiły odnawialne źródła energii, przede wszystkim farmy wiatrowe i elektrownie słoneczne[38].
Przez Mołdawię (i separatystyczne Naddniestrze) przebiegają gazociągi łączące Rosję z państwami bałkańskimi. W 2020 r. ukończono budowę gazociągu łączącego Mołdawię z Rumunią (Jassy-Ungheni-Kiszyniów). Pierwszą dostawę gazu do Mołdawii za pośrednictwem tego rurociągu zrealizowano 3 grudnia 2022 roku, co umożliwiło krajowi zmniejszenie zależności od rosyjskich źródeł energii. Nowa infrastruktura pozwala bowiem na przesył nie tylko gazu pochodzącego z Rumunii, lecz także surowca dostarczanego z terminali w Turcji i Grecji[42].
26 października 2006 roku u ujściaPrutu doDunaju został uruchomionyport Giurgiulești, będący jedynym dostępnym dla statków pełnomorskich portem w Mołdawii[43][44].
W 2013 roku kraj ten odwiedziło 96 tys. turystów (7,5% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 226 mlndolarów[45]. W 2023 roku Mołdawię odwiedziło około 195 tys. turystów. Choć jest to wzrost w porównaniu z poprzednimi latami, nadal plasuje się ona wśród najmniej popularnych państw w Europie – mniej turystów odnotowano jedynie w Liechtensteinie i San Marino (odpowiednio 114 tys. i 109 tys.)[46].
W 2016 roku w Mołdawii znajdowało się 125 hoteli, w których było łącznie 3250 pokoi i 6427 miejsc noclegowych[47].
Dymitr Kantemir – hospodar Mołdawii, uważany za jednego z najbardziej wybitnych pisarzy mołdawskich. Autor m.in.Opisu Mołdawii (1716) i pierwszej powieści wjęzyku mołdawskim, pt.Historia hieroglificzna (1705)
Mianem literatury mołdawskiej określa się literaturę powstałą wjęzyku mołdawskim (uważanym za dialektjęzyka rumuńskiego), który używany jest na terenie Republiki Mołdawii, mołdawskiej części Rumunii, północno-wschodniego Siedmiogrodu, Bukowiny, Podola i Odesszczyzny na Ukrainie. Do zapisywania języka mołdawskiego stosowano pierwotniecyrylicę, którą w latach 1860–1862 oficjalnie zastąpionoalfabetem łacińskim. W okresie dostosowywania rumuńskich dokumentów, map itp. funkcjonował tzw. „alfabet transferowy” (1860-1862), w którym znalazły się zarówno litery łacińskie, jak i litery cyrylicy. W latach 1924–1989, w odróżnieniu od języka rumuńskiego używanego wRumunii, w Mołdawii język mołdawski zapisywany był za pomocącyrylicy. Obecnie – tak jak w Rumunii – w Mołdawii używany jest alfabet łaciński, lecz w separatystycznejMołdawii Naddniestrzańskiej nadal używa się cyrylicy.
Literatura mołdawska rozwijała się początkowo tylko w językachcerkiewnosłowiańskim iruskim. W XVI wieku pojawiają się pierwsze teksty w języku mołdawskim, m.in.Psałterz szkejański (Psaltirea Scheiană),Psałterz woroniecki (Psaltirea Voronețeană),Psaltirea Hurmuzaki iKodeks woroniecki (Codicele Voronețean, dokładne daty powstania rękopisów pozostają nieznane). Wielką rolę w kształtowaniu się języka literackiego odegrali mołdawscy kronikarze:Grigore Ureche,Miron Costin,Ion Neculce i inni. Dzięki staraniom pisarza i prawosławnego metropolity MołdawiiDosyteusza (Dosofteia) język mołdawski stał się obok języka cerkiewno-słowiańskiego językiem liturgicznym w Hospodarstwie Mołdawskim.
Najznaczniejszym zabytkiem literackim napisanym po mołdawsku jest powieść alegoryczna pdt.Historia hieroglificzna (rum.Istoria ieroglifică, 1705) autorstwaDymitra Kantemira.Historia hieroglificzna jest pierwszą powieścią napisaną w języku mołdawskim w ogóle. Wydarzenia polityczne w Mołdawii z przełomu XVII i XVIII w. są w niej przedstawione jako spór o następstwo tronu, toczący się pomiędzy państwem Lwa, rządzonym przez Jednorożca (tzn. Dymitra Kantemira), a państwem Orła, którym włada Gawron (wołoski książęConstantin Brâncoveanu). Kantemir w swej powieści sprzeciwia się wołoskim ingerencjom w wewnętrzne sprawy Mołdawii[48].
Pod koniec XVIII wieku zaczęto coraz częściej stosować wobec języka mołdawskiego nazwę „język rumuński”. Niektórzy pisarze mołdawscy zaliczani są jednocześnie do grona najwybitniejszych pisarzy rumuńskich (Gheorghe Asachi,Constantin Negruzzi,Vasile Alecsandri,Mihai Eminescu,Mihail Sadoveanu). W Besarabii, należącej od 1812 roku do Rosji, nazwy „język rumuński” wobec dialektu mołdawskiego używano sporadycznie, a tamtejsi mieszkańcy zachowali w użyciu nazwę „język mołdawski”. Do najwybitniejszych XIX-wiecznych pisarzy besarabskich należą m.in.Alexandru Donici iConstantin Stamati.
Ludowamuzyka z nawarstwionymi wpływami rumuńskimi, tureckimi, bułgarskimi, ukraińskimi i rosyjskimi opiera się głównie na diatonice,skalach ze zwiększonąsekundą, a także na pentatonice i skalach wąskozakresowych. Z reguły jednogłosowapieśń ludowa (m.in. popularnadoina), uprawiana przez ludność muzykantów-śpiewaków zwanalautarami, charakteryzuje się bogatą melizmatyką.Tańce (moldoveneasca oleandra,hora,sirba) wykonywano z udziałem tarafów – ludowych orkiestr o bogatym instrumentarium (trombita, caval,kobza, muscal,cymbały,dudy, takżeskrzypce). Profesjonalna muzyka mołdawska zaczęła się rozwijać po przyłączeniu Besarabii do Rosji (1812). WKiszyniowie powstała pierwsza uczelnia muzyczna (1901), późniejTeatr Muzyczno-Dramatyczny (1933), orkiestra symfoniczna (1935). Po utworzeniu Mołdawskiej SRR (1940) powstały:filharmonia, konserwatorium, szkoły muzyczne. Działają też zespoły ludowe. Tradycje muzyki ludowej kontynuują profesjonalne zespoły artystyczne, w tym najczęściej koncertujące:
Narodowa Orkiestra Muzyki Ludowej „Lautari” z Kiszyniowa pod batutąNicolae Botgrosa (Orchestra națională de muzică populară „Lăutarii” din Chișinău)[50]
Orkiestra Braci Adwachowów z Kiszyniowa (Orchestra Fraților Advahov)[51].
Twórczość kompozytorów opiera się głównie na rodzimymfolklorze muzycznym (D. Herszfeld, S. Neaga, E. Łazariew, W. Polakow, W. Zagorski i inni).
W czasach ZSRR popularna była mołdawska wokalistkaSofia Rotaru.
Zdob și Zdub jest mołdawskim zespołem muzycznym, który w swoich utworach łączy muzykę rockową, hip-hopową, folk bałkański oraz ethnic dance. Na świecie zasłynęli biorąc udział jako reprezentacja Mołdawii w50. Konkursie Piosenki Eurowizji w 2005 r., wykonując utwórBoonika bate doba, zajmując ostatecznie szóste miejsce (drugie w półfinale).
Innym mołdawskim zespołem, który w pierwszej dekadzie XXI wieku zyskał popularność w Europie był wykonujący muzykędisco idance –O-Zone z piosenkąDragostea din tei.
W XXI wieku także zabłysnął zespółSunStroke Project, który występował 2 razy w Konkursie Piosenki Eurowizji w latach 2010 i 2017. W 2017 roku zajęli wysokie 3. miejsce z 374 punktami z piosenką „Hey Mamma”.
Pierwsze pokazyfilmowe, organizowane przez firmę Pathé, odbyły się w 1896 w Kiszyniowie. W latach 30. filmowcy zBukaresztu realizowali na terenie Mołdawii filmy krajoznawcze. Miejscowa produkcja filmowa zaczęła się po utworzeniu w 1940 Mołdawskiej SRR. W 1947 w celach propagandowych otwarto w Kiszyniowie oddziałmoskiewskiej wytwórni filmówdokumentalnych, podporządkowany wkrótce wytwórnikijowskiej, w 1952 przekształcony w wytwórnię mołdawską. Pierwszym filmem fabularnym opartym na motywach mołdawskich byłabaśń poetyckaAndriesz (1955) – debiutS. Paradżanowa, zrealizowany w Mołdawii przez wytwórnię w Kijowie. Od 1958 produkcję fabularną przeniesiono do Kiszyniowa. W latach 60. W sztuce filmowej było widoczne dążenie do poetyckiej ekspresji indywidualnej połączone z paradokumentalną obserwacjążycia (m.in.Podróż w kwiecień 1963 iOstatnimiesiąc jesieni 1966, W.K. Dierbieniowa), inspiracjefolklorem (m.in.Czerwone połoniny 1966,Lautarzy 1972, obaE. Loteanu), a także impresyjny stylfotografii filmowej (m.in.Człowiek idzie za słońcem 1962, M.N. Kalika). Tendencje te przełamywały dotychczasowe stereotypynarracji i obrazowania filmów, a także były manifestem odrębności mołdawskiej w kinie sowieckim. W następnych latach film mołdawski dostosowywał przekazywane treści do obowiązujących zasad, wyrażało się to szczególnie w utworach historycznych. W filmach akcentowano idee jedności Besarabii z Rosją iZSRR oraz jej odrębność wobec Rumunii. Ukazywano udział Mołdawian w rewolucji ruchu bolszewickim, odwołując się do tradycji buntów hajduków mołdawskich.
↑Vasile Stati,Moldovenii din Ucraina. Studiu istorico-geografic şi etnodemografic (Kiszyniów: Tipografia Centrală, 2007, s. 165–409,ISBN 978-9975-78-517-4).
↑ZofiaZ.Gródek-SzostakZofiaZ.,Na wschód zwrot. Potencjał sektora energii odnawialnej wybranych krajów regionu sąsiedztwa wschodniego UE [PDF],MaratM.Karatayev i inni, Kraków: Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, sierpień 2021, s. 16 [dostęp 2021-11-01].
↑KamilK.CałusKamilK.,Niedobory gazu w Mołdawii,AgataA.Łoskot-Strachota, Centrum Informacji o Rynku Energii, 14 października 2021 [dostęp 2021-11-02].
↑ZofiaZ.Gródek-SzostakZofiaZ.,Na wschód zwrot. Potencjał sektora energii odnawialnej wybranych krajów regionu sąsiedztwa wschodniego UE [PDF],MaratM.Karatayev i inni, Kraków: Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, sierpień 2021, s. 19 [dostęp 2021-11-01].
↑Naddniestrzańska Republika Mołdawska nie jest uznawana przez żadne w pełni suwerenne państwo.
↑Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, którajest uznawana przez 97 ze 193 państw członkowskich ONZ. Obecnie działa tam specjalna misja Unii Europejskiej –EULEX.
_-_MDA_-_UNOCHA.svg)
.png)
.jpg)
.jpg)
._Photo_365.jpg)
