Ten artykuł dotyczy mesjanizmu jako pojęcia. Zobacz też:mesjanizm polski, jeśli szukasz informacji o polskim nurcie filozoficznym.
Mesjanizm – określenie nadziei, która pojawiła się najpierw wreligii Izraela, odnoszącej się do końca istnienia świata („tego wieku”). Jej treścią jest mająca nadejśćepoka mesjańska, którą charakteryzować będzie wolność polityczna, doskonałość moralna i ziemskie szczęście dla luduIzraela w jego własnej ziemi, a także dla całej ludzkości. Jest ściśle związana z oczekiwaniem pojawienia sięMesjasza, który zbawi świat. Idea mesjanizmu obecna jest w nauczaniuBiblii hebrajskiej orazTalmudu. Mesjanizm następnie stał się główną ideąchrześcijaństwa, którego sama nazwa znaczymesjanizm (z grekiChristos –Mesjasz)[1].
.jpg)
W centrum mesjanizmu znajduje się prorocza nadzieja odnosząca się do końca historii świata – w języku Biblii określanego jako koniec „tego wieku”. Cechąepoki mesjańskiej będzie wolność polityczna, moralna doskonałość, zawierająca w sobie zapowiadane przez proroków szczególne poznanie Boga, i ziemskie szczęście dla ludu Izraela w jego własnej ziemi, a także dla całej ludzkości. Każdy z tych trzech elementów, zależnie od sytuacji Izraela, wysuwał się na plan pierwszy. W sytuacji utraty niepodległości – bardziej podkreślano aspekt polityczny. W czasach narodowej wolności treścią nadziei mesjańskiej były bardziej etyczna doskonałość i ziemskie szczęście. Jednak zawsze te trzy elementy były obecne w żydowskim oczekiwaniu czasów mesjańskich[2].
Mesjanizm zrodził się w łonie religiiIzraela. Jego główna postać, przyjmowana przez większość Żydów, ma korzenie w Biblii hebrajskiej i wTalmudzie[3]. Niemieccy autorzy początku XX w., jak H. Gressmann[4], A. Jeremias[5], E. Sellin[6] czy Rudolf Kittel[7] starali się odnaleźć korzenie mesjanizmu żydowskiego w literaturze religijnej sąsiednich kulturBliskiego Wschodu, jakAsyria,Starożytny Egipt czyPersja. Szczególnie dopatrywano się paraleli mesjasza zSaoszjantami, synamiZaratusztry z północnego Iranu[8]. Także ci autorzy dostrzegają jednak, że żydowskie idee mesjańskie nieporównanie przewyższają jakiekolwiek podobne wyobrażenia w sąsiednich religiach. Przyznają również, że w literaturzesumero-babilońskiej nie widać oczekiwania by misja wybawiciela miała polegać na przywróceniu wcześniejszego Raju, który miałby być spełnieniem historii świata[9]. Uczeni, jak Nathanael Schmidt[10], E. Koenig[11] oraz Joseph Klausner wykazali, że mesjanizm żydowski był wcześniejszy od perskiego. W czasach, gdy kształtowała się idea Saoszjantów (ok. 660–583), uIzajasza (ur. ok.765, zm. do701 p.n.e.), a nawet wcześniej, oczekiwanie mesjańskie było już w pełni ukształtowane. Istotna różnica polega też na tym, że wszystkie starożytne narody mówiły ozłotym wieku, który należy do przeszłości. Jedynie lud Izraela opisywał cuda dotyczącezłotego wieku, który ma dopiero nadejść. Ma być on przywróceniem szczęśliwego stanu pierwszego człowieka wogrodzie Eden. W tradycji Izraela ów złoty wiek był na tyle krótki, że nie zasługuje na nazwę „epoki”. Natomiast u początku istnienia Izraela jako ludu znajduje się opowiadanie o trudach wędrówki patriarchów oraz długim okresie niewoli i ucisku w Egipcie. Z tych trudnych początkówIzrael został wyzwolony przezMojżesza, którego zadaniem było wybawić lud, nadaćPrawo i wprowadzić doziemi obiecanej – krainy „mlekiem i miodem płynącej” (Pwt 27,3;Ez 20,15). Mojżesz stał się „zbawicielem Izraela”, jak go nazywaTalmud (por.Sota /Naszim/ 12b (zob. 11b i 13a);Sanhedryn /Nezikin/ 101b). Odkupił swój lud z materialnego ucisku i politycznej niewoli, ale także z niewiedzy i niewoli duchowej. Był zarazem przewodnikiem i przywódcą, prawodawcą i prorokiem Izraela. Jego misja była podwójna, dotyczyła ciała i ducha. Jak wskazał J. Klausner, ten „odkupieńczy dualizm… w sposób niepodważalny wycisnął swą pieczęć na odkupicielu przyszłości, oczekiwanymMesjaszu”[12].
W ciągu wieków, historiajudaizmu zna kilka przypadków ogłoszenia jednego z duchowych autorytetów mesjaszem. WXVIII wieku wPolsce wyrósłfrankizm, który za mesjasza uznałJakuba Franka.
Wchrześcijaństwie, powstałym w łonie judaizmu, od początku nadzieję mesjańską próbowano oczyścić z elementu politycznego i narodowościowego. Wyjątkiem były wizjemillenarystów, którzy pod wpływem idei judaizmu, oczekiwali powrotu Chrystusa i ustanowienia tysiącletniego królestwa ziemskiego[2].
W Biblii hebrajskiej można dostrzec trzy odmiany mesjanizmu: mesjanizm królewski, kapłański i apokaliptyczny[13].
Oczekiwanie na mesjasza związane zdynastiąDawidową. Było to przekonanie, żeBóg dokona zbawienia ludu za pośrednictwem króla pochodzącego z tej dynastii. Biblijnym punktem wyjścia dla tej odmiany mesjanizmu jest proroctwoNatana z2Sm 7,1–16, choć wpływ myślenia dynastyczno-dawidowego jest widoczny w tzw. promesjanizmie biblijnym przeniesionym w czasy prehistorii biblijnej. Przykładem tego są tekstyRdz 3,15 i Rdz 49,10. Proroctwo Natana dotyczy podjętego przez Dawida projektu pobudowania „domu”, czyli świątyni dla Boga, w której znalazłaby sięArka Przymierza. Prorok zaś oświadcza królowi, że to Bóg zbuduje mu „dom”, czyli dynastię, z której wyjdzie nadzwyczajny potomek.
Ideę tę podejmująPsalmy, w których podkreślane jest synostwo zapowiedzianego króla względem Boga. W psalmach królewsko-mesjańskich nadzieja Izraela łączy się ściśle z dynastią Dawidową. Należą do nichPs 45;72;89;110;132.
Ten typ mesjanizmu obecny jest też w księgach prorockich, szczególnie wKsiędze Izajasza. Bardzo ważny jest tu tekst z Iz 7,14, gdzie prorok zapowiada poczęcie i narodzenie dziecka, zwanego „Emmanuel”. Imię to zawiera zapewnienie o szczególnej obecności Boga wśród ludu. Egzegeci uważają, że tekst ten ma podwójne znaczenie, historyczne i mesjańskie. W pierwszym znaczeniu chodzi o zapowiedź narodzinEzechiasza, syna królaAchaza, a w drugim o zapowiedź narodzenia idealnego władcy, mesjasza. Wpisującym się w ciąg proroctw mesjańskich jest Iz 9,5, gdzie mowa jest o narodzonym dziecięciu, które zostaje nazwane imieniem:Przedziwny Doradca, Bóg Mocny, Odwieczny Ojciec, Książę pokoju. Imię to wskazuje, że potomek Dawida będzie napełniony mocą Boga i pod jego rządami objawi się szczególna potęga Boża.
Tym tropem idzie też prorokJeremiasz wJr 23,5–6, gdzie potomka dawidowego nazywa „Odroślą sprawiedliwą”. Jest to ewidentny akcent mesjański, gdyż prorok przenosi znaczenie imieniaSedecjasz („Jahwe jest moją sprawiedliwością”) z niegodnego królaJudy na króla idealnego.
Dochodzi do głosu w czasieniewoli babilońskiej Izraelitów. Wobec upadku królestwa Judy oraz dynastii Dawidowej oczekiwania mesjańskie nie skupiają się już na samej dynastii, ale na konkretnej osobie-wybrańcu. Funkcja wybawcy nie przysługuje mu już – według tej odmiany mesjanizmu – na mocy związków dynastycznych, ale na mocy wybrania przez Boga. Mesjasz przedstawiany jest jako prorok, albo cierpiący Sługa Jahwe.
Początków tego typu mesjanizmu można upatrywać wPwt 18,15. 18, gdzie czytamy:Pan, Bóg twój, wzbudzi ci proroka spośród braci twoich, podobnego do mnie. Jego będziesz słuchał. (…)Wzbudzę im proroka spośród ich braci, takiego jak ty, i włożę w jego usta moje słowa, będzie im mówił wszystko, co rozkażę. Do tych słów nawiązuje prawdopodobnie tekst Iz 61,1–3.
Główną osobą tej postaci mesjanizmu jest tajemnicza figura Sługi Jahwe. U Deutero-Izajasza znajdujemy 4 pieśni, których bohaterem jest ta postać. Najbardziej charakterystyczna jest czwarta pieśń, która pokazuje rolę cierpień Sługi w dziele dokonywanego zbawienia. Bierze on na siebie grzechy wszystkich i przez to ich usprawiedliwia. Sługa jest też pośrednikiem w zawarciu Przymierza Boga z ludźmi.
Wiąże się z tajemniczą postacią Syna Człowieczego, o której opowiadaDn 7,14. Przychodzi on na obłokach niebieskich i otrzymuje od Przedwiecznego (tzn. Boga) władzę nad światem.Egzegeci widzą tu personifikację wspólnoty świętych, ale także osobę indywidualną.
Te trzy typy mesjanizmu od początku istnienia chrześcijaństwa prowadziły chrześcijan do twierdzenia, że realizują się one w Jezusie Chrystusie. Widzieli i widzą w Nim bowiem zarówno oczekiwanego potomka Dawida, jak i cierpiącego Sługę Jahwe, a także Syna Człowieczego z Księgi Daniela. Zresztą tego ostatniego tytułu Jezus często używał, mówiąc o sobie. Według chrześcijaństwa mesjaszem jest więcJezus Chrystus.
Mesjanizm był głównym tematem pierwotnego chrześcijaństwa i on też, ostatecznie, był powodem rozstania zjudaizmem. Według wczesnych świadectw wyznanie wiary, że Jezus jest obiecanym mesjaszem, stanowiło o przejściu z judaizmu do chrześcijaństwa. Mówili o tymśw. Justyn wDialogu z Żydem Tryfonem 47, 1; Pseudo-Cyprian wAd Vigilium, ukazał konwersję Żyda Papiscusa jako akt wiary w Jezusa Chrystusa. Taką też radę dawałList Sewera (Epistula Severi) 12 /826/ z V w. zMinorki nieochrzczonemu Żydowi. Także same pisma nowotestamentalne pokazują, że uznanie lub nieuznanie Jezusa za Mesjasza stanowiło kryterium bądź wyłączenia, bądź pozostania w łonie judaizmu. Zwraca na to uwagęEwangelia Jana: „Niemniej jednak i spośród przywódców wielu w Niego uwierzyło, ale z obawy przed faryzeuszami nie przyznawali się, aby ich nie wyłączono z synagogi” (J 12, 42; por. J 7, 40–52.). Ukazują to takżeDzieje Apostolskie 9, 22n: „A Szaweł występował coraz odważniej, dowodząc, że Ten jest Mesjaszem, i szerzył zamieszanie wśród Żydów mieszkających w Damaszku. Po upływie dłuższego czasu Żydzi postanowili go zgładzić” (por. Dz 18,5 jak również 2,35; 4,18; 5,40.42[14].
Ponieważ kultsynagogalny pierwszych wieków był skupiony naTorze, aMiszna, której kompilacja dokonała się w Galilei pod koniec II w. nie poświęca wiele miejscamesjaszowi, niektórzy autorzy jak E.P. Sanders[15] czy J. Meier[16][17] uznali, że dostrzeganie konfliktu wokół mesjasza jest wyolbrzymione przez interpretacje chrześcijańskie, zwłaszczaepoki patrystycznej. Jednak, jak wykazał m.in. William Horbury, mesjanizm był w tym okresie w dalszym ciągu żywo obecny w judaizmie.Pięcioksiąg wSeptuagincie zawiera uderzające wyrazy nadziei mesjańskiej. Szczególnie wKsiędze Rodzaju 49 oraz wKsiędze Liczb24,7. 17[18]. Są one także obecne licznie wTargumach do Pięcioksięgu[19]. Uderzająca jest zgodność co do ważności tej kwestii między żydowskimi i pogańskimi źródłami pierwszego okresu oraz między tymi źródłami, a zarzutami żydowskiej krytyki u Justyna i Tertuliana[20].
_by_Wilpert%2c_Joseph.jpg)
W chrześcijańskiej sztuce starożytnej wpływy symboliki żydowskiego mesjasza z dynastiikróla Dawida, stylizowanego w grecko-rzymskim obszarze kulturowym naOrfeusza lubHermesa, można dostrzec w popularnym przedstawieniu Chrystusa jako młodzieńca-pasterza. Chrystus pojawia się w malowidłachkatakumbowych jako młody pasterz. Tak też pojawia się w wizjiPerpetuy: jako „młodzieniec” (νεανιας) w pasterskim odzieniu o siwych włosach[21]. Popularne było też mówienie o Chrystusie w nawiązaniu do proroctwa Izajasza 53,2 (LXX) jako o παις, co może być przetłumaczone jakosługa albo jakochłopiec. Tak ujmował go w swym hymnieKlemens z Aleksandrii w Pedagogu IΙΙ, 12. W Psalmie 45(44)2–3 mowa jest o królu i bohaterze „najpiękniejszym z synów ludzkich”. Uczeni ukazują, że motyw ten, noszący w sobie cechyorfickie, przeszedł do chrześcijaństwa właśnie za pośrednictwem żydowskich przedstawień mesjasza w świecie grecko-rzymskim. Świadczą o tym, także przedstawienia wDomus ecclesiae w Dura Europos (III w.) oraz wGazie (VI w.)[22][23]. Żydowska literatura dotycząca testamentów, proroctw i wyroczni była kontynuowana przez chrześcijan tak, jak widać to w4 Księdze Ezdrasza (człowiek z morza) i wPiątej Księdze Wyroczni Sybilli (człowiek z niebios). Obecne są tam motywy królewskie postaci mesjasza[24][25].
Analiza chrześcijańskich źródeł z drugiego wieku ukazuje, że inspirowały się one ideami mesjańskimi judaizmu nie tylko z okresu przedchrześcijańskiego, ale także sobie współczesnego. Świadczy to, że mesjańskie interpretacje Prawa w dalszym ciągu odgrywały ważną rolę w refleksji i modlitwie Żydów pod panowaniemcesarza Antonina (81–166) iSewerów. Może też oświetlić historyczne tło powstania Miszny rabinaJudy ha-Nasiego (Juda Książę), zwierzchnika Żydów w Palestynie popowstaniu Bar Kochby, przedstawiciela ostatniego pokoleniatannaitów[20].
W okresie powstawaniaMiszny, można dostrzec jedność pojmowania idei mesjańskich przez środowiska żydowskie i mniejszość chrześcijańską. Żydowsko-chrześcijańska debata na temat Mesjasza, którą można odnaleźć u Pseudo-Cypriana, Justyna iTertuliana ukazuje charakterystyczne twierdzenia zarówno chrześcijan, jak i autentyczny mesjanizm Żydów w drugim wieku. Stąd, pomimo zażartych sporów co do ukazania sięmesjasza w osobieJezusa Chrystusa, możliwe jest mówienie – przynajmniej w okresie do końca II wieku, gdy skompilowano Misznę – o jednym mesjanizmie Żydów i chrześcijan[26].
Już w czasach, gdy narodziło się chrześcijaństwo ważnym elementem żydowskiej tradycjisederu paschalnego było oczekiwanie eschatologiczne na przyjściemesjasza. Pojawienie się mesjasza łączono ze świętemPaschy[27]. Oczekiwania te przeszły doPaschy chrześcijańskiej. Jednak, jako konsekwencja przepowiadania Jezusa, doznały one istotnej transformacji. Przedmiotem nie było już przyjście Mesjasza jako takie, lecz jego powrót, ponowne przyjście – nadejścieJezusa Chrystusa jako uwielbionegoKyriosa, mającego dokonać wieczystych zaślubin ze swąOblubienicą-Kościołem (por.Ewangelia Mateusza 25,1–13). Jak podkreśliłRaniero Cantalamessa OFMCap tradycja oczekiwania eschatologicznego, czego świadectwem jest m.in.Maran atha w1 Liście do Koryntian 16,22 orazPrzyjdź Panie! wKsiędze Apokalipsy 22,20, była istotnym aspektemświąt paschalnych, jednak jej centrum pozostała Pamiątka śmierci i zmartwychwstania Chrystusa jako nowego baranka paschalnego. W Kościele II wieku dokonała się ewolucja. Podczas, gdy wrażliwość eschatologiczna wspólnot kościelnychNowego Testamentu była w całości skierowana w stronę powrotu Pana. Chrześcijanie mieli oczy skierowanym ku górze, tak jak w momenciewniebowstąpienia Chrystusa (por. Dz 1,11) i wyglądali znaków jego nadejścia (por. 1 Tes 4,13n., 2 P 1,12n). Już pod koniec I w. pojawił się kryzysgnostycyzmu, a wraz z nim ideedoketyzmu, z jego spirytualistycznymi twierdzeniami o pozornym ciele Jezusa, oraz całościowa próba pozbawienia chrześcijaństwa jego historyczności. Reakcja na ten kryzys spowodowała przeniesienie uwagi naliturgiczne wspominanie pierwszego przyjścia Chrystusa, jako zbawczego wydarzenia historycznego. Jeżeli najpierw osią uwagi w modlitwach liturgicznych byłouwielbienie-powrót Chrystusa-Mesjasza, w wyniku zmiany pod wpływem kryzysu gnostyckiego zaczęło nią być jegozstąpienie-wstąpienie tzn.wcielenie w uniżeniu Nazaretu i Betlejem, i następniewyniesienie do chwały niebiańskiej po prawicy Ojca[28]. WedługJürgena Moltmanna, zmiana ta miała także inny wymiar, dokonała się z „powodu entuzjazmu związanego z wypełnieniem, w którymeschaton, który miał nadejść, został przekształcony w pewną obecność wieczności, jakiej doświadczano w kulcie i w duchu”[29].
Inspirowane religią idee mesjanistyczne pojawiały się również poza judaizmem i chrześcijaństwem, w dziełach filozoficznych i literackich. W wielu przypadkach te postaci mesjanizmu były dalekie od religijnej ortodoksji, a niejednokrotnie brały z mesjanizmów religijnych jedynie inspirację czy ogólną formę, przechodząc na zupełnie świeckie stanowiska (np. niektórzysocjaliści utopijni czymarksiści)[30]. Filozofie mesjanistyczne rozkwitły w pierwszej połowie XIX w. w ramach ogólniejszego nurtu krytykiracjonalistycznej filozofiioświecenia. Szczególnie silny był mesjanizm łączący się zromantycznym nurtem kultury europejskiej[31].
Obok tekstów religijnych, wpływ na wielu filozofów mesjanistycznych mieli równieżniemieccy filozofowie idealistyczni i budowane przez nich systemyhistoriozoficzne, głównie Hegel, Fichte i Schelling[32]. Ich filozofie nie są jednak uważane za mesjanistyczne. Co więcej, wielu filozofów mesjanistycznych (np. polskich) tworzyło w świadomej opozycji wobec niemieckiego idealizmu[33]. Wielu mesjanistów odwoływało się do średniowiecznych ideimillenarystycznych (Joachim de Fiore), zapowiadając nadejście tysiącletniej epoki szczęśliwości[32]. Millenaryzm i mesjanizm, choć ściśle ze sobą związane, nie są jednak tożsame. Millenaryzm nie musi zakładać wiary w mesjasza (czy to osobowego czy zbiorowego)[34].
Nie wszystkie mesjanizmy filozoficzne przewidywały też osobowego mesjasza (czy to Chrystusa, jak Cieszkowski, czy też w postaci wybitnej jednostki, jakAndrzej Towiański). Część z nich mesjański charakter przypisywała kolektywom, np. narodom (Adam Mickiewicz),klasom społecznym (Henri de Saint-Simon,Anatolij Łunaczarski), armii, czy takim bytom jak duchy przodków czy filozofia (Józef Hoene-Wroński)[35][34].
Filozofie mesjanistyczne wiązały wymiar religijny i polityczny. Rozróżnia się mesjanizmy ewolucyjne, które przewidywały przejście do epoki mesjańskiej drogą ewolucji (Hoene-Wroński,August Cieszkowski, Towiański), od tych, które przewidywały drogę rewolucyjną (Mickiewicz)[36].
Filozofie mesjanistyczne powstawały w wielu krajach, najbujniej rozkwitając we Francji i w Polsce. Mesjanistami we Francji byli m.in.Pierre Leroux,Louis Claude de Saint-Martin,Henri de Saint-Simon,Hugues-Félicité-Robert de Lamennais,Charles Fourier). CzasopismoLe Globe (1832) nazywało Francję Chrystusem Narodów. Wizja przewodniej roli Francji pojawiała się również wśród polskich mesjanistów[31].
W Rosji idee mesjańskie rozwijaliWładimir Sołowjow,Aleksiej Chomiakow czy (w postaci marksistowskiej)Anatolij Łunaczarski[30][31].
Szczególnie żywy i różnorodny byłmesjanizm polski. Jego cechą charakterystyczną jest m.in. to, że był w dużej mierze formułowany w dziełach literackich, a nie ściśle filozoficznych. Dla wielu polskich mesjanistów zbawienie łączone było z wyzwoleniem narodu polskiego spod władzy zaborców. Za wybitnych filozofów mesjanistycznych uważa się Józefa Hoene-Wrońskiego, Augusta Cieszkowskiego, Adama Mickiewicza,Juliusza Słowackiego iZygmunta Krasińskiego. Najważniejszą grupą mesjanistyczną było, skupione wokółAndrzeja Towiańskiego,Koło Sprawy Bożej[37].
