Menora (hebr.מנורה,jid.menojre) – wjudaizmie nazwaświętego, złotego, siedmioramiennegoświecznika, ustawionego wNamiocie Spotkania, a także używanego później wŚwiątyni Jerozolimskiej (1 Krl 7,49[1])[2][3]. Formą odstępstwa jest używanie tej nazwy także dlachanukii, czyli świecznikachanukowego. Menora jest jednym z najstarszych i najbardziej rozpowszechnionychsymboli używanych w żydowskiej sztuce kultowej[3]. Jest także traktowana jako symbol judaizmu, a jej wizerunek został wykorzystany w herbie państwaIzrael[4].
Biblia dokładnie nie mówi o świeczniku siedmioramiennym, ale sześcioramiennym – z pionowego trzonu wychodzą trzy ramiona w lewo i trzy ramiona w prawo. Ponieważ na końcu każdego ramienia oraz na końcu trzonu znajduje się lampa, stąd ten sześcioramienny świecznik ma siedem lamp (zob.Wj 25,31-40).
Przekaz zawarty wbiblijnejKsiędze Wyjścia (rozdział 37) zawiera opis budowy świecznika dla Przybytku przezBesaleela, syna Uriego, syna Chura z pokolenia Judy[5][2]. Rozdział 25 Księgi Wyjścia opisuje dokładną instrukcję wykonania tego świecznika, podyktowanąMojżeszowi przezBoga[6]:
31 Zrobisz też świecznik ze szczeregozłota. Z tej samej bryły wykujesz świecznik wraz z jego podstawą i jego trzonem; jego kielichy, pąki i kwiaty będą z jednej bryły.32 Sześć ramion będzie wychodzić z jego boków; trzy ramiona świecznika z jednego jego boku i trzy ramiona świecznika z drugiego jego boku.33 Trzy kielichy kształtu kwiatów migdałowych z pąkami i kwiatami będą na jednym ramieniu, i trzy kielichy z pąkami i kwiatami kształtu kwiatów migdałowych – na drugim ramieniu. Tak będzie na sześciu ramionach wychodzących ze świecznika.34 Na świeczniku zaś będą cztery kielichy kształtu kwiatów migdałowych z pąkami i kwiatami.35 A pąk jeden będzie pod dwoma wychodzącymi z niego ramionami z jednej bryły i pąk jeden pod dwoma [następnymi] ramionami świecznika z jednej bryły. Tak [niech będzie] pod sześcioma ramionami wychodzącymi ze świecznika.36 Pąki te i ramiona będą wychodzić z samego świecznika i będą [wykonane] z jednej bryły szczerego złota.
37 I uczynisz siedem lamp, i ustawisz te lampy w ten sposób, ażeby oświecały tę stronę, która jest przed nimi.38 Szczypce też i naczynia do knotów uczynisz ze szczerego złota.39 Z talentu szczerego złota należy wykonać świecznik i wszystkie przybory należące do niego.40 Uważaj zaś pilnie, aby go wykonać według wzoru, jaki zobaczyłeś na górze. (Wj 25,31–40)
Oryginalna menora ustawiona wPierwszym Przybytku jest opisywana w Biblii przy przekroczeniu przez Izraelitów rzekiJordan. Prawdopodobnie świecznik znajdował się w nim, gdy Przybytek był ustawiony wSzilo (Joz 18,1[7])[8].
Biblijne historie z czasówSamuela iSaula o niej nie wspominają. Informacja o „świecznikach” w Świątyni Salomona pojawiają się dopiero w1 Księdze Królewskiej (1 Krl 7,49[1]) i2 Księdze Kronik (2 Krn 4,7[9]). Kilka wieków później owe świeczniki zostają zabrane doBabilonii przezNabuchodonozora II (Jer 52,19). Opisy powrotu z „niewoli babilońskiej” wspominają tylko o tym, że wśród sprzętów, które wracały do Jerozolimy, były naczynia (Ezd 1,9–10)[8].
Pozdobyciu Jerozolimy przez Rzymian w 70 roku, menora świątynna pojawia się w narracji biblijnej – zostaje przeniesiona doRzymu jako łup wojenny. Wydarzenie to utrwalone zostało napłaskorzeźbie rzymskiegoŁuku Tytusa. Relief przedstawia pochód z trofeami zdobytymi wJerozolimie. W centralnej części, wśród niesionych przedmiotów, widoczna jest menora ze zniszczonejświątyni Salomona[10].
Świecznik zobrazowany na płaskorzeźbie ma oktagonalną podstawę dekorowaną w hellenistyczne motywy. Wyróżnić można wizerunki: lwów,gryfów, koziorożca (smoka), orłów z girlandą oraz stworzeń morskich. Brak jednak dowodów pozwalających na stwierdzenie, czy relief odwzorowywał menorę wiernie, czy też stanowił zakomponowaną wizję rzymskich artystów organizujących pochód, lub rzeźbiarzy wykonujących płaskorzeźbę. Za tym ostatnim wariantem przemawiałby fakt umieszczenia na reliefie z północnej strony łuku wizerunku Tytusa na rydwanie, ozdobionym również przez orły z girlandą. Sam kształt bazy przedstawionej menory, również stanowi zagadkę. Zdaniem archeologa dr. Pawła Szkołuta typowa podstawa świeczników w czasach antycznych miała kształt trójnogu, więc po stłumieniu powstania w Judei menora ze świątyni mogła mieć zmienioną bazę na oktagonalną, by podkreślić zdominowanie judaizmu przez Rzym. Nie można jednak wykluczyć, że podstawa była zmieniona jeszcze w I wieku p.n.e., co w sposób symboliczny mogło wyrażać wpływ kultury greckiej na ówczesny judaizm[10].
Jeśli przedstawiony na płaskorzeźbie wizerunek menory odpowiadał rzeczywistości, to można odnotować solarny i królewski charakter użytych motywów zwierzęcych (orły, lwy i gryfy). Orły i gryfy mogły symbolizować sferę nieba, lwy – sferę ziemską, ahippokampos (zwierzęta wodne) – sferę świata wodnego. Taka symbolika mogła się odnosić do motywu boskiego światła menory, która miała oświetlać cały widzialny świat. W kompozycji świecznika przedstawionego na płaskorzeźbie widoczny jest związek motywów religijnych, kulturowych i duchowych, charakterystycznych dla tradycji antyku[10].
Procesję tę opisałJózef Flawiusz. Jak wyjaśniał, pochód był chaotyczny, a zdobycze niesiono bez ładu, zaś menorę, wraz z innymi łupami, umieszczono ostatecznie w rzymskiejŚwiątyni Pokoju. Siedmioramienny kształt świecznika historyk tłumaczył szczególnym poszanowaniem siódemki przez Żydów, lub odniesieniem do układu planetarnego[11]. To ostatnie porównanie znajdowało swoje odniesienie do wersetu z ksiąg prorockich:Siedem owych [lamp] to oczy Pana, które przypatrują się całej ziemi (Za 4,10)[12][8].
Późniejsze losy menory zeŚwiątyni Jerozolimskiej nie są znane. Brytyjski archeolog Sean Kingsley uważa, że świecznik z resztą precjozów świątynnych wrócił później do Palestyny. Twierdzi, że w „Chronographii”Teofana Wyznawcy znalazł informację, jakobyGenzeryk, król Wandalów, który w 455 roku zdobył Rzym, zagarnął tam także łupy Tytusa z Jerozolimy i przewiózł je doKartaginy. Następnie, według Kingsleya, po pokonaniu w 533 roku Wandalów przezBelizariusza, skarby świątynne przetransportowano doKonstantynopola, skąd około 560 roku miały trafić do Jerozolimy. W obliczu najazdu Persów w 614 roku, miały zostać zdeponowane wklasztorze Świętego Teodozego w pobliżuBetlejem[13].
Autorzy związani ze światem judaistycznym zwracają uwagę na wiele teorii, w myśl których skarby ze Świątyni Jerozolimskiej miałyby się znajdować wWatykanie[14].
„The Jewish encyclopedia”, powołując się naTalmud i traktatyMiszny, opisuje jej prawdopodobne usytuowanie i obsługę świecznika przez kapłanów świątynnych. Menora miała być ustawiona w taki sposób, że jej ramiona były skierowane na wschód i zachód (Menachot XI, 7). Z taką tezą nie zgadzał sięMajmonides, który uważał, że świecznik był ulokowany prostopadle do długości Świątyni, czyli na linii północ-południe. Zdanie Majmonidesa było podważane przezJoszuę Boaz ben Simon Baruch w komentarzu „Shilṭe ha-Gibborim” (XXXI 26b) oraz przez XII-wiecznego żydowskiego teologaAbrahama ibn Dauda[2].
TraktatMiszny „Szabbat” (22b) wskazywał, że środkowa lampa, nazywanaNer ha-Ma’arabi (= „Lampa Zachodnia”) lubNer Elohim („LampaElohim”) paliła się przez cały dzień, a oliwa była w niej uzupełniana wieczorem. Zbiornik lampy mieścił oliwę w ilości równej objętości trzech jajek, która miała zapewnić ciągłość palenia się płomienia podczas najdłuższej nocy zimowej (Menachot 89a). Traktat porządkuKodaszim „Tamid” III, 9, oraz traktat porządkuMoed „Joma” 33a wyjaśniają, że środkowa lampa służyła do zapalania od niej pozostałych lamp, które (oprócz dwóch skrajnych po wschodniej stronie) były czyszczone i napełniane oliwą wcześnie rano. Dwie pominięte lampy czyszczono i napełniano dopiero po porannym nabożeństwie[2].
Z czasem palenia się lamp świątynnego świecznika związana jest historia, która stała się genezą świętaChanuka. W trzy lata po zbezczeszczeniu Świątyni przezAntiocha IVpowstańcy pod wodząJudy Machabeusza zwyciężyliSeleucydów i 25kislew 164 p.n.e. (lub 165 p.n.e.[15][16]) zdobyli Jerozolimę, odzyskując Świątynię. Juda dokonał jej rytualnego oczyszczenia, ale odnaleziono tylko jeden dzbanoliwy zabezpieczonej pieczęcią arcykapłana. Taka ilość powinna wystarczyć na utrzymanie w lampie (ner tamid) płomienia tylko przez jeden dzień, ale płomień utrzymywał się aż przez osiem dni. Wydarzenie zostało upamiętnione świętem Chanuka (zwanym też Świętem Świateł – hebr.:Chag ha-Orim), które rozpoczyna się 25 dnia kislew i trwa przez osiem dni[17].
Traktat „Tamid” (Ic) opisuje, że przed świątynną menorą ustawiona była trzystopniowa drabina o szerokości 3tefach (około 91,44 cm) i takiej samej wysokości. Przed świecznikiem wykonanym przezBesaleela ustawiona była drabina z drewna akacjowego, zaś drabina ustawiona w Świątyni Salomona była wykonana z marmuru[2].
Menora jest jednym z najstarszych i najbardziej rozpowszechnionychsymboli używanych w żydowskiej sztuce kultowej[3]. Według niektórych interpretacji, jej kształt ma stanowić symboliczne nawiązanie do rajskiegoDrzewa Życia, którego owoce miały zapewniać nieśmiertelność[18][19], biblijnych siedmiu dni stworzenia świata (sześć dni i Szabat), siedmiu dni tygodnia[20], siedmiukontynentów[2],krzewu gorejącego[8][20], lubBożego Natchnienia (Ruach Hakodesz)[20]. Jest także traktowana jako symbol judaizmu, a jej wizerunek jest używany wherbie państwa Izrael[4].
WTalmudzie zawarte są trzy zakazy dokładnego odtwarzania Świątyni i jej sprzętów – złotego stołu i menory – bez względu na użyty materiał. Można tworzyć podobne świeczniki z pięcioma, sześcioma lub ośmioma ramionami, ale nie z siedmioma. RabinKaufmann Kohler (1843–1926) zwracał uwagę, że mimo zakazu siedmioramienna menora została tak wyrazistym symbolem judaizmu, jak krzyż dla chrześcijan. Rabin uważał, że rabiniczny zakaz nie powinien być traktowany jako zakaz obrazowania menory w malarstwie czy rzeźbach, ale był skierowany przeciwko używaniu takiego świecznika do codziennego użytku[8]. Dla społeczności żydowskiej namiastką i wspomnieniem stała sięchanukija (menorachanukowa), a obecność boskiego światła w synagogach ma symbolizować wieszana nadaron ha-kodesz lampkaner tamid[3][22].
↑abZofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011.ISBN 978-83-89648-98-3. Brak numerów stron w książce
