 Maria Tallchief (1961) | |||
| Imię i nazwisko urodzenia | Elizabeth Marie Tall Chief | ||
|---|---|---|---|
| Data i miejsce urodzenia | 24 stycznia 1925 | ||
| Data i miejsce śmierci | 11 kwietnia 2013 | ||
| Zawód, zajęcie | tancerka baletowa | ||
| |||
Maria Tallchief,Elizabeth Marie Tall Chief (ur.24 stycznia1925 wFairfax, zm.11 kwietnia2013 wChicago) –amerykańska tancerkabaletowa, solistkaBallets Russes iNew York City Ballet, pierwszaprimabalerinaindiańskiego pochodzenia.
Elizabeth Marie Tall Chief urodziła się w 1925 roku wFairfax, wOklahomie. Jej ojciecAlexander Joseph Tall Chief (1890–1959) był bogatym (dzięki dochodom z dzierżawy terenów naftowych) wodzem plemieniaOsedżów, a matka Ruth miała pochodzenie szkocko-irlandzkie. Zainteresowanatańcem od najmłodszych lat, zaczęła pobierać lekcje jako trzylatka. Naukę baletu kontynuowała wraz z młodszą siostrąMarjorie (1926–2021[1]) po przeprowadzce doLos Angeles iBeverly Hills, gdzie doświadczyła przejawówdyskryminacji i zmieniła pisownię nazwiska na „Tallchief”. Oprócz baletu, uczyła się wówczasstepowania, tańca hiszpańskiego iakrobatyki, a na lokalnych jarmarkach i wydarzeniach dobroczynnych prezentowała też z Marjorie stylizowane tańce indiańskie z elementami akrobatyki.
Mając 12 lat Betty Marie trafiła do szkoły baletowejBronisławy Niżyńskiej, cenionej rosyjskiej tancerki i choreografki polskiego pochodzenia, siostry wybitnego tancerzaWacława Niżyńskiego. Pod jej kierunkiem poczyniła znaczne postępy i zadebiutowała jako piętnastolatka, tańcząc do koncertuFryderyka Chopina na scenieHollywood Bowl.
Po ukończeniu szkoły w 1942 roku Tallchief wyjechała doNowego Jorku, gdzie – dysponując talentem i ważnym paszportem – otrzymała szansę wyjazdu na występy wKanadzie z zespołemBallet Russe de Monte Carlo. Po powrocie weszła w skład tego cenionego zespołu na stałe, chociaż odmówiła zmiany nazwiska na brzmiące z rosyjska „Tallchieva”, a jej rosyjskie koleżanki nie przepadały za bogatą rywalką o nieeuropejskim pochodzeniu.
W 1944 roku dyrektorem zespołu został wybitny gruziński choreografGeorge Balanchine, który docenił talent i urok Marii Tallchief, powierzając jej kolejne ważne role solowe, a dwa lata później – poślubiając ją. Rok później oboje wyjechali doParyża, gdzie Balanchine obsadził Tallchief – jako pierwszą Amerykankę w historii – w swoich produkcjach na scenieBallet de l'Opéra de Paris.
Po powrocie do USA Maria Tallchef została jedną z gwiazd nowo powstałegoNew York City Ballet. Stworzona specjalnie dla niej przez Balanchine'a (z którym rozwiodła się, ale pozostała związana zawodowo) trudna technicznie rola wOgnistym ptaku do muzykiIgora Strawinskiego przyniosła jej w 1949 roku sławę primabaleriny i uznanie w świecie baletu. Podobnie żywiołowa i wymagająca rola Tallchief wDziadku do orzechów uczyniła w 1954 roku z tego zapomnianego baletuPiotra Czajkowskiego najpopularniejsze przedstawienie baletowe. Jej inne wybitne kreacje baletowe z tego okresu to m.in. szybkie, pełne pasji i popisów technicznych występy solowe wJeziorze łabędzim iOrfeuszu.
Z nowojorską sceną baletową Maria Tallchief była związana do 1964 roku, występując gościnnie także w przedstawieniach baletowych m.in. wChicago,San Francisco,Danii,Niemczech,Japonii iAmeryce Południowej. Jako solistka Ballet Russe de Monte Carlo otrzymywała w połowie lat 50. niespotykaną wówczas w balecie gażę w wysokości 2000 dolarów tygodniowo. W 1960 roku, jako pierwsza amerykańska tancerka, wystąpiła – u boku sławnego duńskiego tancerzaErica Bruhna – na deskach moskiewskiegoTeatru Bolszoj.
W latach 60. XX wieku Tallchief tańczyła nie tylko role abstrakcyjne, ale i dramatyczne, m.in. wMiss Julie iJardin aux Lilas. Wystąpiła też w wielu programach telewizyjnych, np. wThe Ed Sullivan Show, a w 1952 roku zagrała w musicaluMillion Dollar Mermaid (jako primabalerinaAnna Pawłowa). W tym samym roku poślubiła pilota Elmourzę Natriboffa, z którym rozwiodła się dwa lata później. W 1966 roku, za namową Balanchine'a, przeprowadziła się do Niemiec, gdzie przez krótki czas była czołową tancerkąHamburg Ballet. Jedną z jej ostatnich ról jako tancerki była wówczas rola wKopciuszku.
Po przejściu na taneczną emeryturę zamieszkała w Chicago, gdzie jej trzeci mąż Henry D. „Buzz” Paschen był w latach 1973–1979 dyrektoremLyric Opera of Chicago. W 1974 roku założyła tam szkołę baletową, a w 1981 – wraz z siostrą Marjorie – teatr baletowyChicago City Ballet. Do jego upadku w 1987 roku pełniła w nim rolę dyrektora artystycznego. Pomimo porażki tego projektu, gazetaChicago Tribune nazwała ją „siłą w historii tańca w Chicago” pisząc, iż znacząco przyczyniła się do wzrostu popularności tej dziedziny sztuki w mieście.
W grudniu 2012 roku 87-letnia Maria Talchief złamała biodro. Zmarła 11 kwietnia 2013 w Chicago w wyniku komplikacji po urazie.
W 1989 roku nakręcono o Marii Tallchief film dokumentalnyDancing for Mr. B, w 2007 roku – dokumentMaria Tallchief, a w 1997 roku ukazała się najważniejsza z jej wielu biografii –Maria Tallchief: America's Prima Ballerina, której współautorem byłLarry Kaplan. Jej jedyna córka, urodzona w 1959 rokuElise Maria Paschen, została poetką i dyrektorkąPoetry Society of America.
Tallchief była uważana za pierwszą wielką primabalerinę Ameryki i pierwszą tak wybitną tancerkę baletową pochodzenia indiańskiego. Wielokrotnie pisała i mówiła o swoim tubylczym dziedzictwie, występując przeciw dotyczącym Indianstereotypom i uprzedzeniom. Była zaangażowana w działalność organizacjiAmerica for Indian Opportunity i dyrektorką Indian Council Fire Achievement Award. Zaliczono ją do grupyPięciu Księżyców – wybitnych indiańskich tancerek baletowych urodzonych w latach 20. XX wieku w Oklahomie, którą wraz Marią iMarjorie Tallchief tworzyłyYvonne Chouteau,Rosella Hightower iMoscelyne Larkin (mężem tej ostatniej był polski tancerzRoman Jasiński). Jak pisała sama Tallchief, „chciałam być ceniona jako primabalerina, która przypadkiem byłatubylczą Amerykanką, a nigdy jako ktoś, kto był indiańską baleriną”.
„The New York Times” określił Marię Tallchief jako „najbardziej błyskotliwą z amerykańskich balerin XX wieku”.Ashley Wheater, dyrektor artystycznyJoffrey Ballet, twierdził, że dzięki swej technice, pasji i osobowości Tallchief utorowała drogę nowatorskim tancerzom, przełamując tradycyjne schematy klasycznego baletu i bariery etniczne w świecie sztuki zdominowanej dotąd przez Rosjan i innych Europejczyków. Po jej śmierci pisano, że była nie tylko wielką tancerką, ale prawdziwą artystką, która wnosiła do baletu nowatorstwo i własną osobowość.
W Oklahomie uhonorowano zarówno światowe osiągnięcia baletowe Marii Tallchief, jak i jej dumę z własnego pochodzenia.29 czerwca 1959 roku ogłoszono tam Dniem Marii Tallchief. Jej postać znajduje się wśród indiańskich baletnic uwiecznionych przez artystęMarka Larsena z plemieniaCzikasawów namuraluFlight of Spirit w budynku parlamentu stanowego wOklahoma City, a także wśród tancerek z pomnikaThe Five Moons odsłoniętego w 2007 roku w siedzibie Tulsa Historical Society wTulsa. Plemię Osedżów uhonorowało ją imieniem Wa-Xthe-Thomba (Kobieta Dwóch Światów).
Indiański kompozytor z OklahomyLouis Ballard (Quapaw-Cherokee) skomponował muzykę do baletuThe Four Moons, który obejmował solo poświęcone Tallchief i miał premierę w 1967 roku na Oklahoma Indian Ballerina Festival. W 1999 rokuLili Cockerille Livingston opisała Marię Tallchief w biografiiAmerican Indian Ballerinas.
W 1996 roku Maria Tallchief otrzymała nagrodę artystycznąKennedy Center Honors za całokształt osiągnięć (w tym samym roku otrzymali ją takżeEdward Albee,Benny Carter,Johnny Cash iJack Lemmon). Jej imię wpisano do amerykańskiego Narodowego Panteonu Sławy Kobiet (ang. National Women's Hall of Fame), a waszyngtoński Press Club dwukrotnie nominował ją na Kobietę Roku. Dwukrotnie trafiła też na listę artystów nagrodzonych przezDance Magazine, w 1999 roku otrzymała ustanowiony przezKongres Stanów ZjednoczonychNational Medal of Arts, a w 2006 roku nowojorskieMetropolitan Museum of Art uhonorowało ją wystawąA Tribute to Ballet Great Maria Tallchief.
W 2023 rokuSystem Rezerwy Federalnej wyemitował upamiętniające Marię Tallchief monety:jednodolarowąmonetę okolicznościową[2], okolicznościową monetę ćwierćdolarową[3] oraz srebrnąmonetę kolekcjonerską o nominale ¼ dolara[4].
| 1980 | |
|---|---|
| 1981 | |
| 1982 | |
| 1983 | |
| 1984 | |
| 1985 | |
| 1986 | |
| 1987 | |
| 1988 | |
| 1989 |
| 1990 | |
|---|---|
| 1991 | |
| 1992 | |
| 1993 | |
| 1994 | |
| 1995 | |
| 1996 | |
| 1997 | |
| 1998 | |
| 1999 |
| 2000 | |
|---|---|
| 2001 | |
| 2002 | |
| 2003 | |
| 2004 | |
| 2005 | |
| 2006 | |
| 2007 | |
| 2008 | |
| 2009 |
| 2010 | |
|---|---|
| 2011 | |
| 2012 | |
| 2013 | |
| 2014 | |
| 2015 | |
| 2016 | |
| 2017 | |
| 2018 | |
| 2019 |
| 2020 | |
|---|---|
| 2021 | |
| 2022 | |
| 2023 | |
| 2024 | |
| 2025 |
