Mameluk, rysunek z 1779Mamelucki jeździec, rysunek z 1810 roku
Mamelucy (zarab.mamlūk – niewolnik) – niewolnicy państwowi, niewyznający pierwotnieislamu (na ogółpogańscy, niekiedychrześcijańscy) i pochodzący spoza państw islamskich. Kupowani byli przez muzułmańskich władców i sprowadzani do ich władztw, siłą nakłaniani do przyjęcia islamu i szkoleni w walce, w celu uformowania z nich doborowych oddziałów wojskowych. Niekiedy, zwłaszcza na początku istnienia instytucji wkalifacieAbbasydów, ale i wegipskim sułtanacie mameluków, mamelukami zostawali również jeńcy wojenni.
Instytucja mameluków powstała w IX wieku w kalifacie Abbasydów, lecz kojarzona jest głównie z mamelukami rządzącej wEgipcie dynastiiAjjubidów, którzy obalili rodzinę panującą i założyli sułtanat mameluków (1250). Sułtanat ten istniał aż do podboju Egiptu przezSelima Okrutnego z dynastiiOsmanów w 1517 roku. Mimo upadku ich państwa w Egipcie instytucja mameluków przetrwała aż do ich eksterminacji przezMuhammada Alego w roku 1811. Mamelucy doszli również do wielkiego znaczenia w muzułmańskichIndiach, gdzie tuż po podboju muzułmańskim zainicjowali wSułtanacie Delhijskim rządy tzw. „dynastii niewolniczej” (1206–1290).
Mamelucy Abbasydów na ogół wywodzili się zAzji Środkowej i byli przeważnie pochodzeniatureckiego. Tureckiego bądźturkmeńskiego pochodzenia byli również mamelucy w sułtanacie delhijskim. Mamelucyegipscy pochodzili natomiast pierwotnie głównie z terenów na północ odMorza Czarnego i wywodzili się przeważnie ztureckiego plemieniaKipczaków, czyli Połowców, później jednak głównym terenem rekrutacji mameluków stał sięKaukaz, a najczęściej spotykanymi wśród mameluków narodowościami stali sięCzerkiesi iGruzini.
Stanowili oni własność państwa, stąd ich nazwa: mamelucy = niewolnicy państwowi. Armia mamelucka była bardzo dobrze wyszkolona i zdyscyplinowana, przez wielu znawców uważana jest za jedną z najlepszych formacji zbrojnych w historii. Szczególną sławę zdobyła ciężka jazda mameluków egipskich. Mamelucy odnosili wiele zwycięstw nadkrzyżowcami i nawet nad postrachem ówczesnego świata,Mongołami. Do czasu stawiali też opór Osmanom. Dopiero zastosowanie nowoczesnej artylerii pozwoliłoImperium Osmańskiemu na złamanie siły militarnej egipskich mameluków. Stan liczebny żołnierzy mameluckich w Egipcie ocenia się na maksymalnie 24 tysięcy ludzi (początekXIV wieku), przy czym roczny import mężczyzn-niewolników w wieku 10-20 lat szacuje się na 2 tysiące. W połowiewieku XV ogólna liczba mameluków w Egipcie spadła do 4 tys.[1]
Mamelucy utworzyli w roku 1206 pierwszy sułtanat wDelhi rozpoczynając epokę państw muzułmańskich w Indiach. Pierwszym sułtanem ogłosił sięQutb al-Din Aibak, który był wcześniej niewolnikiemMuhammada Ghoriego, afgańskiego władcy i zdobywcy północnych Indii. W uznaniu talentów i zasług Aibaka Muhammad uczynił go wicekrólem na nowo zdobytych obszarach indyjskich. Po śmierci swego protektora Aibak uniezależnił się od władców Afganistanu i utworzył nowe państwo ze stolicą w Delhi. Rządy dynastii niewolniczej nie były stabilne, a ciągłe uzurpacje osłabiały władzę centralną. Mimo tego państwo zdołało przetrwać i władza muzułmanów w północnych Indiach została ugruntowana. Wśród mameluków rządzących w tym czasie w Delhi znajduje się jedyna kobieta-muzułmanka jaka objęła realne rządy w Indiach. Była toRazzija, córka sułtanaIltumysza, która rządziła w latach 1236–1240. System rządów mameluckich w Delhi nie okazał się jednak tak trwały, jak w Egipcie i w końcu rywalizację o władzę wygrali afgańscy możni, którzy utworzyli w sułtanacie delhijskim kilka własnych dynastii.
Mamelucy zdobyli władzę wEgipcie w 1250 roku, po obaleniukurdyjskiej dynastiiAjjubidów. 2 maja 1250 mamelukBajbars podburzył innych żołnierzy, którzy zdobyli pałac sułtanaTuranszaha i go zabili, a na tronie osadzono dziecko – Kamila, w którego imieniu władzę sprawowali sułtankaSzadżar ad-Durr i mamelukTurkmenAjbak, który został jej mężem. W 1257 sułtanka otruła swego męża, za co została uwięziona, a w 1259 mamelukKutuz zażądał złożenia sobie przysięgi na wierność, co też dwór uczynił.
W wyniku walk wewnętrznych wyłoniły się dwie mameluckie dynastie władców: początkowo przewagę miała „dynastia” pochodzących ze stepów czarnomorskich, kipczackich TurkówBahrytów 1250–1381, później władzę objęła „dynastia” kaukaskich CzerkiesówBurdżytów 1381–1517).
Państwo mameluków zostało podbite w 1517 roku przezTurków osmańskich, jednak mamelucy zachowali swoje ziemie i przywileje. WXVIII wieku w czasie osłabienia imperium osmańskiego ponownie zdobyli władzę w Egipcie, ale na krótko. W 1798 roku zostali pokonani przezNapoleona I. W 1808 odebrano im ziemię i całkowicie utracili władzę, a następnie w 1811 zostali wyniszczeni przez paszęMuhamada Alego.
Józef Bielawski (red. nauk.): Mały słownik kultury świata arabskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1971.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Andrzej Dziubiński: Afryka Północna od VII do XVI w.. W: Michał Tymowski (red.): Historia Afryki do początku XIX w.. Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wyd., 1996.Sprawdź autora:1. Brak numerów stron w książce
Jerzy Hauziński: Burzliwe dzieje Kalifatu Bagdadzkiego. Warszawa: Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993.ISBN 83-01-10988-2. Brak numerów stron w książce
Peter Malcolm Holt: Bliski Wschód od wypraw krzyżowych do 1517 roku. (przeł.) Barbara Czarska. Warszawa: Państw. Instytut Wydawniczy, 1993.ISBN 83-06-02290-4. Brak numerów stron w książce
Jan Kieniewicz: Historia Indii. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980.ISBN 83-04-01896-9. Brak numerów stron w książce
