 | |||
| Data i miejsce urodzenia | 19 lutego 1884 | ||
|---|---|---|---|
| Data i miejsce śmierci | 21 czerwca 1940 | ||
| Zastępujący Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej | |||
| Okres | od 16 grudnia 1922 | ||
| Przynależność polityczna | |||
| Poprzednik | |||
| Następca | |||
| Zastępujący Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej | |||
| Okres | od 15 maja 1926 | ||
| Przynależność polityczna | |||
| Poprzednik | |||
| Następca | |||
| Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej | |||
| Okres | od 1 grudnia 1922 | ||
| Przynależność polityczna | |||
| Poprzednik | |||
| Następca | |||
| Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego | |||
| Okres | od 24 lipca 1920 | ||
| Przynależność polityczna | |||
| Poprzednik | |||
| Następca | Antoni Ponikowski (p.o.) | ||
| Minister kultury i sztuki (p.o.) | |||
| Okres | od 11 sierpnia 1921 | ||
| Przynależność polityczna | |||
| Poprzednik | |||
| Następca | |||
| Prezes Stronnictwa Ludowego | |||
| Okres | od 16 kwietnia 1936 | ||
| Poprzednik | |||
| Następca | |||
| Prezes Stronnictwa Ludowego | |||
| Okres | od 15 marca 1938 | ||
| Poprzednik | |||
| Następca | |||
| Prezes Stronnictwa Ludowego „Roch” | |||
| Okres | od lutego 1940 | ||
| Następca | |||
 | |||
| Odznaczenia | |||
      | |||
| |||
| |||
Maciej Rataj (ur.19 lutego1884 wChłopach, zm.21 czerwca1940 wPalmirach) – polskipolityk,marszałek Sejmu izastępujący Prezydenta RP, działacz ludowy ipublicysta, zastępca komisarza cywilnego przy Dowództwie GłównymSłużby Zwycięstwu Polski, członekGłównej Rady Politycznej[1].
Urodził się w biednej rodzinie rolniczej w podlwowskiej wsiChłopy jako syn Wojciecha i Józefyprimo voto Nowickiej[2]. Jego ojciec był człowiekiem doceniającym konieczność wyedukowania syna[3]. W Chłopach Maciej Rataj ukończył jednoklasową szkołę ludową, a następnie czteroklasową wKomarnie. Przez pewien okres przebywał wUściu Solnym. Później przeniósł się do Lwowa, gdzie uczył się wC. K. IV Gimnazjum i tam w czerwcu 1904 zdał egzamin dojrzałości z odznaczeniem[4]. Już wtedy współpracował z pismem „Przyjaciel Ludu”. Wówczas podjął decyzję o studiowaniufilologii klasycznej naUniwersytecie Lwowskim. W trakcie studiów prowadził działalność oświatową, kształceniową i polityczną w środowiskach chłopskich. Działał w KoleTowarzystwa Szkoły Ludowej im. Tadeusza Kościuszki i w Bratniej Pomocy. Pod koniec edukacji na Uniwersytecie Lwowskim wszedł w skład Komisji Reprezentacyjnej Związku Młodzieży Postępowej (działali w niej już wówczas m.in.Stanisław Kot iKazimierz Świtalski). Studia ukończył w 1908, po czym został nauczycielem gimnazjalnym. Od 1908 do 1918 uczył języka łacińskiego wC. K. VI Gimnazjum we Lwowie[5][6]. W 1918 został nauczycielem w gimnazjum wZamościu.
W tym czasie trafił w środowisko związane z „Kurierem Lwowskim”. Poznał wówczas i współpracował z działaczamiPolskiego Stronnictwa Ludowego, m.in.:Bolesława Wysłoucha,Wincentego Witosa iJana Stapińskiego (od okresu studiów był członkiem PSL). W 1909 wziął ślub z Bolesławą Wiczyńską. Trudna sytuacja materialna zmusiła go wkrótce potem do przyjęcia oferty pracy jako prywatny nauczyciel. W 1913 doszło do rozłamu w ruchu ludowym, a Maciej Rataj w 1914 przystąpił doPSL „Piast”. Cztery lata później przyjechał doZamościa, gdzie został nauczycielem filologii klasycznej wlokalnej szkole. Z jego inicjatywy została tam założona „Gazeta Zamojska”. W okolicach Zamościa nie były wówczas wykształcone struktury PSL „Piast”. Silne było natomiastPSL „Wyzwolenie” iPolska Organizacja Wojskowa. Rataj wstąpił więc w 1918 do tego pierwszego stronnictwa. W tym czasie był jednym z najbardziej aktywnych działaczy niepodległościowych w tym regionie. W 1918 zorganizował m.in. wielką demonstrację patriotyczną. Zwróciło to uwagęStanisława Thugutta, Ministra Spraw Wewnętrznych wTymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej, który przysłał mu nominację na komisarza rządowego napowiat biłgorajski. Rataj nie przyjął tej propozycji, tłumacząc się nieprzygotowaniem do tak odpowiedzialnej funkcji.
W 1919 w Zamościu odbył się zjazd delegatów okręgu zamojskiego, który miał wyłonić kandydatów PSL „Wyzwolenie” na posłów doSejmu Ustawodawczego. Podczas tego wydarzenia udało mu się otrzymać nominację. Wkrótce potem został posłem. Po ukonstytuowaniu się izby, został wiceprezesem Komisji Konstytucyjnej. Jej przewodniczącym byłWładysław Seyda, który często był nieobecny na posiedzeniach. Z tego powodu to Rataj faktycznie kierował pracami Komisji, mając swój wkład w uchwaleniekonstytucji marcowej. W trakcie kadencji powrócił do PSL „Piast”, nie przystąpiwszy do nowo powstałego klubu poselskiego PSL „Wyzwolenie” (wcześniej istniał wspólny klub poselski „Piasta” i „Wyzwolenia” – Związek Sejmowych Klubów Stronnictw Ludowych – którego był wiceprzewodniczącym). WSejmie zasiadał także w komisjach: oświatowej, spraw zagranicznych i wojskowych.
28 czerwca 1919 niektóre państwa europejskie, m.in. Polska,Rumunia,Grecja,Czechosłowacja,Jugosławia podpisały tzw.mały traktat wersalski. Gwarantował poszanowanie i obronę prawmniejszości narodowych zamieszkujących wymienione kraje. W krajach będących sygnatariuszami tego traktatu, mniejszości narodowe czujące się dyskryminowane mogły odwoływać się bezpośrednio doLigi Narodów z pominięciem drogi sądowej, krajowej. Była to pewna forma ingerencji w suwerenność nowo powstałych państw (państwa istniejące przed wojną nie musiały w ogóle podpisywać małego traktatu). Maciej Rataj wystąpił z wnioskiem o odmówienie lub odroczenieratyfikacji tego dokumentu przez Sejm. Został on jednak odrzucony przez większość izby. Wrządzie Wincentego Witosa, zaprzysiężonym 24 lipca 1920, został ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego. Gabinet podał się do dymisji 13 września 1921. W okresie od 11 sierpnia 1921 do 13 września 1921 był również p.o. ministra kultury i sztuki.
1 czerwca 1921 minister wyznań II RP Maciej Rataj podpisał reskrypt o „przywróceniu” 19 tymczasowych parafii prawosławnych, który de facto zmniejszył liczbę parafii z 69 istniejących przed wojną na obszarze tzw. trzech powiatów przyłączonych (bielskiego, białostockiego i sokólskiego). Majątki zamykanych parafii przejmował Skarb Państwa, który mógł je następnie przekazaćKościołowi katolickiemu. Państwo polskie chciało w ten sposób wykorzystać fakt exodusu większości prawosławnych mieszkańcówPodlasia w głąbRosji w 1915 do celów polonizacyjnych. Powrót znacznej liczby z nich w 1922 zadecydował, iż ostatecznie dokument nie wszedł w życie.
Reskrypt był jednym z pierwszych dokumentów dotyczącym relacji państwa polskiego i społeczności prawosławnej jako próba uregulowania ich statusu w nowym państwie, którego wschodnia granica przecinała struktury Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Dokument obejmować miał wiernych podlegających jurysdykcji biskupa grodzieńskiego Włodzimierza[7].
Po wyborach w 1922 Rataj ponownie wszedł do Sejmu (I kadencji). Na drugim posiedzeniu, 1 grudnia, został wybrany namarszałka Sejmu. Głosowały na niego ugrupowaniacentrowe iprawicowe. Funkcja ta, z powodu dużego rozbicia partyjnego w izbie, była w tym czasie niezwykle trudna i odpowiedzialna. W stosunkowo krótkim czasie Maciej Rataj okazał się sprawnym organizatorem prac Sejmu, zaskarbiając sobie powszechny szacunek większości składu izby. Gdy pod koniec 1923 ustępowałdrugi rząd Witosa, marszałek izby również postanowił podać się do dymisji. Nie została ona jednak przyjęta przez większość sejmową.
Od czasuprzewrotu majowego, jego ocena osoby marszałka stopniowo się pogarszała. Wkrótce stał się jednym z głównych krytykówrządów sanacyjnych. W 1929 na zjeździe PSL „Piast” mówił:
W Polsce od trzech i pół lat żyjemy bez prawa, połamano konstytucję, połamano ustawy. To nie dyktatura. Mamy dyktaturę we Włoszech, mamy w Hiszpanii, ale mamy i prawo. W Polsce od trzech lat nie wie się, co będzie za 24 godziny... W Polsce nie wie się, co będzie jutro, to wszystko zależy od samowładztwa...[8]
Nawoływał do walki z sanacją, ale za pomocą metoddemokracjiparlamentarnej. Liczył na możliwość porozumienia zMarianem Zyndramem-Kościałkowskim iEdwardem Śmigłym-Rydzem. Nie zgadzał się z nim Wincenty Witos przebywający na emigracji w Czechosłowacji. 26 marca 1928 zakończył swą działalność jako marszałek Sejmu. Jego następcą zostałIgnacy Daszyński.
W trakcie tej kadencji Sejmu, po zamordowaniu 16 grudnia 1922 pierwszegoprezydenta RP,Gabriela Narutowicza, Maciej Rataj byłosobą zastępującą prezydenta. W tym czasie przyjął dymisjęgabinetu Juliana Nowaka i desygnował na stanowisko premieraWładysława Sikorskiego. Zadecydował również o tym, że posiedzenieZgromadzenia Narodowego, które wybierało prezydenta, odbyło się wWarszawie (obawiano się o bezpieczeństwo posłów i senatorów z powodu niepokojów społecznych, jakie miały miejsce po śmierci prezydenta).
Drugi przypadek zastępowania przez niego głowy państwa miał miejsce podczasprzewrotu majowego. Maciej Rataj był umiarkowanym zwolennikiemJózefa Piłsudskiego, jednocześnie był szanowany przez ugrupowania nie popierające zamachowców. Z tego powodu był mediatorem pomiędzy siłami rządowymi a wojskami spiskowców. Na jego ręce prezydentStanisław Wojciechowski złożył dymisję i uprawnienia głowy państwa. Do swojej rezygnacji dołączył prośbę o dymisjęrządu Wincentego Witosa. 15 maja 1926 Maciej Rataj powierzył misję tworzenia rządu osobie wskazanej przez Piłsudskiego,Kazimierzowi Bartlowi.
W 1928 uzyskał mandat posła na SejmII kadencji. Został upoważniony przez PSL „Piast” do rozpoczęcia rozmów z PSL „Wyzwolenie” iStronnictwem Chłopskim w sprawie zjednoczenia tych ugrupowań. W grudniu 1928 utworzono Parlamentarny Klub Posłów i Senatorów Chłopskich, a w 1931 powstałoStronnictwo Ludowe (Maciej Rataj nie pełnił wówczas mandatu posła). Maciej Rataj wszedł w skład Naczelnego Komitetu Wykonawczego nowego ugrupowania, został takżeredaktorem naczelnym organu prasowego partii – „Zielonego Sztandaru”. W 1934 został posłem na SejmIII kadencji, zajmując miejsceWincentego Witosa, który został skazany na karę więzienia w procesie przywódcówCentrolewu. Po raz ostatni pełnił wówczas mandat poselski. W kwietniu 1936 powołano go na stanowisko prezesa Naczelnego Komitetu Wykonawczego Stronnictwa, wobec nieobecności Wincentego Witosa w kraju. Rok później zrezygnował czasowo z funkcji, gdy nie poparł decyzji o antysanacyjnym strajku. Ponownie prezesem SL był od marca 1938 do maja 1939.
Po wybuchuII wojny światowej nie opuścił Warszawy. Był jednym z inicjatorów powołaniaRobotniczej Brygady Obrony Warszawy (od 6 września 1939), współdziałając m.in. zMieczysławem Niedziałkowskim. Działał wSłużbie Zwycięstwu Polsce, był też członkiem Politycznego Komitetu Porozumiewawczego. Zaczął też tworzyć konspiracyjneSL „Roch”. Pod koniec września 1939 współtworzył Główną Radę Polityczną (wszedł w jej skład wraz z Niedziałkowskim iLeonem Nowodworskim).
W listopadzie 1939 został aresztowany przezgestapo. Po trzech miesiącach został zwolniony z powodu braku dowodów na prowadzenie przez niego antyniemieckiej działalności. Ponownie podjął działalność konspiracyjną, odrzucając propozycje wyjazdu z kraju. Został ponownie aresztowany w 1940. Zamordowany przez Niemców w ramachakcji AB, mającej na celu eksterminację polskiej inteligencji, 21 czerwca 1940 wmasowej egzekucji w Palmirach. Podczas ekshumacji zwłok w lasku palmirskim odnaleziono zwłoki Macieja Rataja. Przy zwłokach znaleziono listy, które przesłano mu z domu do więzienia, a także laskę, którą zawsze nosił przy sobie oraz portfel z dokumentami osobistymi[9].
Maciej Rataj był żonaty z Bolesławą z Wiczyńskich, z którą miał córkę Annę, zamężną za Tadeuszem Stankiewiczem (oboje wraz z synkiem Maciejem zginęli w czasie powstania warszawskiego)[10]. Był ojcem chrzestnymAndrzeja Wiczyńskiego[11].
Latem 1923, przebywając na wakacjach na Helu, uratował tonącego w morzu 10-letniego chłopca[12].
Poczta Polska wyemitowała 26 lipca 1985znaczek pocztowy z podobizną Macieja Rataja o nominale 20złotych, w seriiPrzywódcy ruchu ludowego. Autorem projektu znaczka byłJacek Konarzewski, ryt wykonałJan Maciej Kopecki. Na lewo od portretu Macieja Rataja na znaczku widniałgmach Sejmu Polskiego. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994[18]. Po raz kolejny Poczta Polska upamiętniła Macieja Rataja wydanym w 2020 r. w nakładzie 120 tys. sztuk należącym do serii „Marszałkowie Sejmu II RP” znaczkiem pocztowym o nominale 3,30 zł[19].
W 2012Polskie Stronnictwo Ludowe powołałoInstytut Polityczny im. Macieja Rataja, będący think tankiem tej partii.
Maciej Rataj jest patronem m.in. Zespołu Szkół Agrobiznesu w Klementowicach[20], Szkoły Podstawowej nr 6 w Ostrowie Wielkopolskim[21], Szkoły Podstawowej nr 104 w Warszawie[22], Szkoły Podstawowej nr 18 w Lublinie[23], Szkoły Podstawowej nr 6 w Opaczy[24] oraz szkół podstawowych w Lichwinie[25], Lisowie[26], Opaciu[27], Małocicach[28], Karwinie[29], Karczmiskach[30] i Wyszatycach[31]. Patronuje także Zespołowi Szkół w Gościnie[32], ZS w Reszlu[33], ZS Techniczno-Zawodowych w Tomaszowie Lubelskim[34] oraz Liceum Ogólnokształcącemu w Zespole Szkół w Strzelcach Krajeńskich[35].
W 1965Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza wydałaPamiętniki 1918–1927 Macieja Rataja ze wstępem jego przyjaciela Jana Dębskiego, które stanowią kluczowe źródło do dziejów parlamentaryzmów II RP. W 2020 nakłademMuzeum Historii Polski ukazało się nowe poprawione i uzupełnione wydaniePamiętników Macieja Rataja ze wstępem i opracowaniem dr. Mateusza Ratyńskiego[36].
Postać marszałka Macieja Rataja przedstawiono w filmachŚmierć prezydenta (1977, reż.Jerzy Kawalerowicz) iPolonia Restituta (1980, reż.Bohdan Poręba). W rolę marszałka wcielił sięTomasz Zaliwski.
| II Rzeczpospolita (1918–1939) |
|
|---|---|
| Polska Ludowa (1945–1989) |
|
| III Rzeczpospolita (od 1989) |
|
| Marszałek Senatu |
|
|---|---|
| Wicemarszałkowie |
|
| Z urzędu |
|
|---|---|
| Reprezentanci kół poselskich |
|
| Przedstawiciele rządu | |
| Niestali przedstawiciele wojska |
